Гӯйем ҷумлагии халқ бо бисёре ахлоқу эътиқодоти эшон бадв фурқатанд . Яке фурқат даҳрёнанд ки аҳл таътиланд ва гӯйанд : олам қадимасту мар ӯро сонеъ нест бали сонеъи мўои лӣад аз наботу ҳайвони хиради афлок ва анҷумаст ки ҳамеша будаст ва ҳамеша бошаду дигари фурқат ( ки ) бсонъ мақаранд низ бадв гуруҳанд . Яке гуруҳ онанд ки гӯйанд сонеъ яке бешаст , чун тарсоён ки ( се ) гӯйанд : обу ибну рӯҳи алқудс ; ва чун снўён ки ду гӯйанд : яке яздону дигари аҳриман ,у нуру зулматро қадим гӯйанд . Ва дигар гуруҳе гӯйанд : сонеъ якеаст ва бо онки бикии сонеъ мқро над бпнҷ синфанд . Яке ки гӯйанд : сонеъ якеаст ( ва ) лекин парастиданӣ яке бешаст , ва эшон бут прессатонанд ки бхдоӣ мақаранд ва гӯйанд батонро парастем то моро бхдо наздик кунад чунонк худоӣ таъолӣ мегуяд : қавла (у аллазӣнаи атхзўои ман дунаи авлиёи мо нъбдҳми алои лиқрбўнои илои аллоҳи зулфӣ . ) аҳл тоўил гуфтанд ки ин сухан мисласт бар касоне ки аз уммат ки ҳаме гӯйанд : морои берун аз Муҳамади алайҳи ассалому итрат ӯ касонеро дӯст бояд доштан ки моро аози эшон бхдои таъолӣ наздикӣ афзоед . Ва дигари синф тарсоёнанд ки гӯйанд ки худо сеаст ва ҳар се якеаст ва парастиданӣаст . Ва дигари синф снўёнанд ки гӯйанд ки қадим дуасту лекин парастиданӣ якеаст ки яздонаст . Ва чаҳоруми синфи ФилсўФоннд ки гӯйанд : парастиш нест бар халқи мари худоиро таъолӣ , бал илмаст бадв ва бақадрату азимату малик ӯ . Ва панҷуми синф мўҳдо Нанд ки гӯйанд : худо якеаст ва парастиданӣ ҳам ӯст .

گوییم جملگی خلق با بسیاری اخلاق و اعتقادات ایشان بدو فرقت‌اند. یکی فرقت دهریان اند که اهل تعطیل‌اند و گویند: عالم قدیم است و مر او را صانع نیست بل صانع موا‌لید از نبات و حیوان خرد افلاک و انجم است که همیشه بودست و همیشه باشد و دیگر فرقت (که) بصانع مقرند نیز بدو گروهند. یکی گروه آنند که گویند صانع یکی بیشست، چون ترسایان که (سه) گویند: آب و ابن و روح‌القدس؛ و چون ثنویان که دو گویند: یکی یزدان و دیگر اهرمن، و نور و ظلمت را قدیم گویند. و دیگر گروهی گویند: صانع یکیست و با آنک بیکی صانع مقرا ند بپنج صنف‌اند. یکی که گویند: صانع یکیست (و) لیکن پرستیدنی یکی بیشست، و ایشان بت پرستان‌اند که بخدای مقر‌اند و گویند بتان را پرستیم تا ما را بخدا نزدیک کند چنانک خدای تعالی می گوید: قوله (و الذین اتخذوا من دونه اولیا ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی.) اهل تاویل گفتند که این سخن مثل است بر کسانی که از امت که همی گویند: مارا بیرون از محمد علیه‌السلام و عترت او کسانی را دوست باید داشتن که ما را ااز ایشان بخدای تعالی نزدیکی افزاید. و دیگر صنف ترسایان‌اند که گویند که خدا سه است و هر سه یکی است و پرستیدنی است. و دیگر صنف ثنویان‌اند که گویند که قدیم دو است و لیکن پرستیدنی یکی است که یزدان است.و چهارم صنف فیلسوفانند که گویند: پرستش نیست بر خلق مر خدای را تعالی، بل علم است بدو و بقدرت و عظمت و ملک او. و پنجم صنف موحدا نند که گویند: خدا یکیست و پرستیدنی هم اوست.

Ва чун дуруст кунем ки худоӣ якеаст , ҳам қавли даҳрӣ ботил шавад ва ҳам қавли тарсо ва ҳам қавли снўӣ . Ва муваҳҳидон ки сонеъу маъбуд яке доранд бо бисёре ихтилофи эшон низ се гуруҳанд як гуруҳ аҳл тақлиданду омма бо эшонаст . Вбри зоҳири китоби а ситодаанд ва гӯйанд худоӣ (ро ) бидон сифот гӯйем ки ӯ субҳонаи мари хештанро гуфтааст андари китоби хеш ; ва ҳар сифатӣ ки ани сазоӣ ӯ несту ани сифати андар китоб ӯст мо онро ндонем ва нагу ӣиму тоўили он худоӣ до над , чунонкӣ ҳаме гуяд : қавла ( ва мо иълми тоўилаҳи алои аллоҳ . ) ва барин низ ниФзоинд . Ва дигари гуруҳи мтклмоннд аз мӯътазилау киромӣ . Гӯйанд : назар воҷибаст андари тавҳид ва мо бдлоилу назари фикрии ташбеҳро азуи субҳона нафй кунем . Ва се дигари гуруҳи шиъти хонадон расӯланд ки гӯйанд : мари китоби худоиро тоўиласт , аммо бтоўил ақлӣ гӯйанд сифоти махлуқро аз холиқ нафй кунему миёни ташбеҳ ва таътил гӯйанд манзалатӣаст ки тавҳиди мо бар онаст ,у хабари оранд аз эмоми ҷаъфари аи лсодқи алайҳи ассалом ки аз вай пурседанд ки ( ҳақ таътиласт ё ташбеҳ ? ) ӯ гуфт : ( манзалаи байни аи лмнзлтин ) .

و چون درست کنیم که خدای یکیست، هم قول دهری باطل شود و هم قول ترسا و هم قول ثنوی. و موحدان که صانع و معبود یکی دارند با بسیاری اختلاف ایشان نیز سه گروهند یک گروه اهل تقلیداند و عامه با ایشانست. وبر ظاهر کتاب ا‌ستاده‌اند و گویند خدای (را) بدان صفات گوییم که او سبحانه مر خویشتن را گفته است‌اندر کتاب خویش؛ و هر صفتی که ان سزای او نیست و ان صفت‌اندر کتاب اوست ما آنرا ندانیم و نگو ئیم و تاویل آن خدای دا ند، چنانکه همی گوید: قوله (و ما یعلم تاویله الا الله.) و برین نیز نیفزایند. و دیگر گروه متکلمانند از معتزله و کرامی. گویند: نظر واجب است‌اندر توحید و ما بدلایل و نظر فکری تشبیه را ازو سبحانه نفی کنیم. و سه دیگر گروه شیعت خاندان رسول‌اند که گویند: مر کتاب خدای را تاویل است، اما بتاویل عقلی گویند صفات مخلوق را از خالق نفی کنیم و میان تشبیه و تعطیل گویند منزلتی است که توحید ما بر آنست، و خبر آرند از امام جعفر ا‌لصادق علیه‌السلام که از وی پرسیدند که (حق تعطیل است یا تشبیه؟) او گفت: (منزله بین ا لمنزلتین).

Ва ҳар гуруҳеи азин се гуруҳ ки мўҳдоннди ҳаме даъвӣ кунанд ки ҳақ тавҳид онаст ки мо бар онем ва мо хоҳем каз тавҳид ҳар гуруҳеи азин се гуруҳ ( ки ) мўҳдоннди фаслии балиғ ёд кунем ,у ончи мағзу хулосаи қавл ҳар гуруҳе онаст андарин фасл собит кунем ,у хатоу савоб ҳар гуруҳеро боз намоем бҳҷти бурҳон ;у онч аз он заъифаст заъфи онро дуруст кунему онч ҳақаст мари онро мункир нишуем , то уқало ки мари ин китоби моро бихонанд бидонанд ки морои дайн бсломтаст ва ҳақаст , ки ббсирт пазируфтаему мтобъи хонадони ҳақу имомони сидқ аз фарзандони расӯли алайҳи ассалом бар ҳақем на бар тақлиду ҳўӣ ,у тавфиқ аз худои таъолии хоҳем бар изҳори ҳақу мтобъти сидқ , анаи хайри муваффақу муайян .

و هر گروهی ازین سه گروه که موحدانند همی دعوی کنند که حق توحید آنست که ما بر آنیم و ما خواهیم کز توحید هر گروهی ازین سه گروه (که) موحدانند فصلی بلیغ یاد کنیم، و آنچ مغز و خلاصه قول هر گروهی آنست‌اندرین فصل ثابت کنیم، و خطا و صواب هر گروهی را باز نماییم بحجت برهان؛ و آنچ از آن ضعیف است ضعف آنرا درست کنیم و آنچ حق است مر آن را منکر نشویم، تا عقلا که مر این کتاب ما را بخوانند بدانند که مارا دین بسلامت است و حق است، که ببصیرت پذیرفته ایم و متابع خاندان حق و امامان صدق از فرزندان رسول علیه السلام بر حقیم نه بر تقلید و هوی، و توفیق از خدای تعالی خواهیم بر اظهار حق و متابعت صدق، انه خیر موفق و معین.

Ва нахуст гӯйем : миёни ин ҳар се гуруҳ аз муваҳҳидон иҷмоъаст бар онки худоӣ аз сифоти офаридагони хеш барӣаст ( ва ин ) қавли ҳшўёни уммат (аст ) андари тавҳид . Ин гуруҳ ки аҳли тафсири зоҳири китоб ва шариъатанд бо онк мақаранд ки худои бсФот ( аФридгон ) мавсуф нест ва ҳеҷ чизе чуну несту ҳуҷҷати барин қавл аз китоби худои ин ?ити оранд ки мегуяд : қавла « алиси кмслаҳи шийъу ҳўи алсмиъи аолбсир . » чунин гӯйанд ки худо якеаст ва ин сидқ ва ҳақаст , онгоҳ бар зоҳири қавл ки андар китобаст ҳаме гӯйанд ки худои таъолии доноу бино ва шунавост . Ва мо гӯйем ин қавми бад-ӣни қавл аз иҷмоъи муваҳҳидон берун шуданд , аз баҳри онк иҷмоъ онаст ки худои таъолии бсФоти халқ мавсуф несту бхлқ хеш намонад бҳич рӯй аз рӯйҳо ; ва чун мардӣ бошад доноу биноу шунавоу худо низ доноу бино ва шунаво бошад , пас бқўли аҳли тқлидони марди ночор монандаи худо бошад , ва ин ташбеҳӣ зоҳираст ки ҳама гӯйанд .

و نخست گوییم: میان این هر سه گروه از موحدان اجماع است بر آنک خدای از صفات آفریدگان خویش بری است (و این) قول حشویان امت (است) ‌اندر توحید. این گروه که اهل تفسیر ظاهر کتاب و شریعت‌اند با آنک مقراند که خدای بصفات (افریدگان) موصوف نیست و هیچ چیزی چنو نیست و حجت برین قول از کتاب خدای این ایت آرند که می گوید: قوله «الیس کمثله شیء و هو السمیع االبصیر.» چنین گویند که خدا یکی است و این صدق و حق است، آنگاه بر ظاهر قول که‌اندر کتاب است همی گویند که خدای تعالی دانا و بینا و شنواست. و ما گوییم این قوم بدین قول از اجماع موحدان بیرون شدند، از بهر آنک اجماع آنست که خدای تعالی بصفات خلق موصوف نیست و بخلق خویش نماند بهیچ روی از رویها؛ و چون مردی باشد دانا و بینا و شنوا و خدا نیز دانا و بینا و شنوا باشد، پس بقول اهل تقلیدآن مرد ناچار مانندة خدا باشد، و این تشبیهی ظاهر است که همه گویند.

Пас дуруст кардем ки ин гуруҳи мари қавли хешро ( ки ) гуфтанд ҳеҷ чиз монанди худо нест нақз карданд ва азин паймон гузаштанд , чун ҳаме гӯйанд мардӣ ҳамчун худои доноу бино , шунавост . Ва чун ин гуруҳи зоҳири китобро гуфтаанд , тафсири зоҳири ин оят ( ки ) ҳаме гуяд « лӣси кмслаҳи шийъу ҳўи алсмиъи албсир » чунин бошад ки ҳаме гуяд ки « ҳеҷ чиз чуну нест ва ӯ шунаво ва биност . » пас охири ин оят ки ҳаме гуяд ӯ шунаво ва биност мари аввали оятро ки ҳаме гуяд чунуи ҳеҷ чиз нест , ҳаме нақз кунад , аз баҳри онки мардум низ бино ва шунавост ҳамчуи субҳонаи бқўли аҳли тақлид ,у қавли худо мутаноқиз набошад . Пас мари ин оятро бтоўил ҳоҷатаст ,у лекин зоҳирӣ гуяд илми худоу шунидан ва дидан ӯ зотӣ ва ҳақиқӣасту илму шунавоӣу бенаии мардуми маҷозӣ ва ориятӣаст , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : чаҳ гӯйӣ ки чу мардии хирадманд бо чашми равшану гӯши шунавои аФтобро бар осмон бинад равшану тобанда ,у бидонади ин аФтобаст ва равшанаст ва башнавад аз дайгарӣ ки офтоб равшанаст , дидан ӯ мроФтоби равшанро ( ки ) равшанаст ва донистан ӯ ки аФтоб равшанасту ҳамеи шунӯди қавли онкас , ҳамеи гўидоФтоб равшанаст ё на ? ё агар хоҳад ки ( илм ) ҳақиқӣу зотиро аз илми ориятӣу маҷозӣ аз мард ҷудо кунад , гуяд худои таъолии мари офтобро равшан надонаду равшани нбиндш , ва агар касе гуяд аФтоб равшанаст , ӯ чунон шунӯд ки ҳаме гуяд офтоб торикаст то илм ва . Самъу басари худоиро аз илму басару самъи мард ҷудо карда бошад . Ва ин маҳол ва куфрӣ бошад азу ки бигӯед бар худои таъолӣ . Ва агар гуяд : худои мари офтобро равшан данд ва равшан бинаду қавли онкасро ки гуяд офтоб равшанаст ҳамчунон шунӯд ( ки ) он мард шунӯда бошад , иқрор карда бошад ки ин марди бад-ӣни донишу дидору шунидан монанди худоӣаст ,у зоҳирии мари ин ташбеҳро ки бирав лозим кардем ҳеҷ дафъӣ ва ҳуҷҷатӣ надорад , магар онк гуяд худоӣ моро бинад ва мо ӯро на байнем .

پس درست کردیم که این گروه مر قول خویش را (که) گفتند هیچ چیز مانند خدا نیست نقض کردند و ازین پیمان گذشتند، چون همی گویند مردی همچون خدای دانا و بینا، شنواست. و چون این گروه ظاهر کتاب را گفته‌اند، تفسیر ظاهر این آیت (که) همی گوید «لیس کمثله شیء و هو السمیع البصیر» چنین باشد که همی گوید که «هیچ چیز چنو نیست و او شنوا و بیناست.» پس آخر این آیت که همی گوید او شنوا و بیناست مر اول آیت را که همی گوید چنو هیچ چیز نیست، همی نقض کند، از بهر آنک مردم نیز بینا و شنواست همچو سبحانه بقول اهل تقلید، و قول خدا متناقض نباشد. پس مر این آیت را بتاویل حاجت است، و لیکن ظاهری گوید علم خدا و شنودن و دیدن او ذاتی و حقیقی است و علم و شنوایی و بینایی مردم مجازی و عاریتی است، جواب ما مر اورا آنست که گوییم: چه گویی که چو مردی خردمند با چشم روشن و گوش شنوا افتاب را بر آسمان بیند روشن و تابنده، و بداند این افتاب است و روشن است و بشنود از دیگری که آفتاب روشن است، دیدن او مرآفتاب روشن را (که) روشن است و دانستن او که افتاب روشن است و همی شنود قول آنکس، همی گویدآفتاب روشن است یا نه؟ یا اگر خواهد که (علم) حقیقی و ذاتی را از علم عاریتی و مجازی از مرد جدا کند، گوید خدای تعالی مر آفتاب را روشن نداند و روشن نبیندش، و اگر کسی گوید افتاب روشن است، او چنان شنود که همی گوید آفتاب تاریک است تا علم و. سمع و بصر خدای را از علم و بصر و سمع مرد جدا کرده باشد. و این محال و کفری باشد ازو که بگوید بر خدای تعالی. و اگر گوید: خدای مر آفتاب را روشن دند و روشن بیند و قول آنکس را که گوید آفتاب روشن است همچنان شنود (که) آن مرد شنوده باشد، اقرار کرده باشد که این مرد بدین دانش و دیدار و شنودن مانند خدای است، و ظاهری مر این تشبیه را که برو لازم کردیم هیچ دفعی و حجتی ندارد، مگر آنک گوید خدای مارا بیند و ما او را نه بینیم.

Низ гӯйанд : хостар номии мари худоиро таъолии вҳдаҳ , аллоҳаст . ( маънӣ ) он бошад блғти араб ки дигаронро бинад ва эшон ӯро набенанд . Воин байтро дар тФсироўрдаҳанд .

نیز گویند: خاصتر نامی مر خدای را تعالی وحده، الله است. (معنی) آن باشد بلغت عرب که دیگران را بیند و ایشان او را نبینند. واین بیت را در تفسیرآورده‌اند.

Ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем ин фазилатӣ нест ки аҳли тақлиди маринро бхдои таъолии бози бастанд , бали ин ташбеҳӣаст ҳарчи нои сутӯда , аз баҳри онки худои таъолӣ ҳаме гуяд : Иблису атбоъ ӯ шуморо бибинанд ва шумо мари эшонро набенанд бад-ӣни оят : қавла « анаи ирикми ҳўу қабӣлаи ман ҳайси лои трўнҳм » ва ҳар ки андари илми тавҳид барои торики хеши сухани гўидўи шарҳ шаръ кунад чунонк он гуруҳ ҳаме кунанд суханӣ ки андар тавҳид бигӯеду мари онро ситоиши пиндорад накӯҳиш бошад , чунин ки зоҳир кардем . Ва ҳар ки бҷҳли хеши биҷои ситоиши накӯҳишро наад , низ бхтоءи хеши андари роҳи биҳишти сӯии оташ дӯзах равад , чунонк худо таъолӣ гуфт андари хтоءи қавми Нӯҳи алайҳи аи лслом : қавла « ммои хтиӣотҳми ағри қувои Фои дхлўи анорои Флми иҷдўои ?лаами ман дуни аллоҳи ансоро . »

جواب ما مر اورا آنست که گوییم این فضیلتی نیست که اهل تقلید مرین را بخدای تعالی باز بستند، بل این تشبیهی است هرچ نا ستوده، از بهر آنک خدای تعالی همی گوید: ابلیس و اتباع او شما را ببینند و شما مر ایشان را نبینند بدین آیت: قوله «انه یریکم هو و قبیله من حیث لا ترونهم» و هر که‌اندر علم توحید برای تاریک خویش سخن گویدو شرح شرع کند چنانک آن گروه همی کنند سخنی که‌اندر توحید بگوید و مر آن را ستایش پندارد نکوهش باشد، چنین که ظاهر کردیم. و هر که بجهل خویش بجای ستایش نکوهش را نهد، نیز بخطاء خویش‌اندر راه بهشت سوی آتش دوزخ رود، چنانک خدا تعالی گفت‌اندر خطاء قوم نوح علیه ا لسلام: قوله «مما خطیئاتهم اغر قوا فا دخلو انارا فلم یجدوا لهم من دون الله انصارا.»

Аҳли тафсир зоҳир гуфтанд ки ин сухани мари қавми Нӯҳро ҳаме гуяд , ки бтўФон ғарқа шуданд . Ва аҳли ботин ва тоўил гуфтанд сахти худои таъолии андари қуръон бар сиблат мисласт , чунонк гуяд : қавла « влқди зрбнои ллноси фии ҳозои аи лқрони ман кул мисли . »у худои таъолии ин китоби Каримро бсФорти Ҷабраилу васотати Муҳамади алмустафои алайҳи ассалом , сӯй мо фиристод , ки уммат Мустафоем . Бар мо воҷибаст ки амсолро ки андар қиронаст аз хештан давр наяндозем , бали мари анро танбеҳу таҳзир хеш донем аз худои таъолӣ , ва ( мисли ) бпорсӣ « монанди » бошад . Пас воҷибаст бар мо ки монанди анҳо набошем ки мисли бад ( дар шан ) эшонаст , бал аз онҳо бошем ки мисли нек дар шан эшонаст , чунонк худоӣ таъолӣ гуфт : қавла « ллзини лои иўмнўни билохира мисли алсўи вллаҳи алмисли алоълӣу ҳавои лъзизи аи лҳким . »у аҳл ( зоҳир ) мисли китоби худоиро бар хештан нагирад ( ва ) бъзоби худоӣ ҳалок шавад , чунонк ҳаме гуяд ъодро яъне қавми ҳудроу самудро яъне қавми солеҳ (ро )у асҳоби алрсро ки қавм Шуайб бӯдаанд мислҳо задему ҳамаро ҳалок кардем , чун мислҳоро тадбир накарданд , қавла «у ъодоу самуду асҳоби алрсу қрўнои байни злки ксиро ва куллан зрбнои ?лаи аломсол ва куллан тбрнои ттбиро »

اهل تفسیر ظاهر گفتند که این سخن مر قوم نوح را همی گوید، که بطوفان غرقه شدند. و اهل باطن و تاویل گفتند سخت خدای تعالی‌اندر قرآن بر سبیل مثل است، چنانک گوید: قوله «ولقد ضربنا للناس فی هذا ا لقران من کل مثل.» و خدای تعالی این کتاب کریم را بسفارت جبرئیل و وساطت محمد المصطفی علیه‌السلام، سوی ما فرستاد، که امت مصطفی‌ایم. بر ما واجب است که امثال را که‌اندر قران است از خویشتن دور نیندازیم، بل مر ان را تنبیه و تحذیر خویش دانیم از خدای تعالی، و (مثل) بپارسی «مانند» باشد. پس واجب است بر ما که مانند انها نباشیم که مثل بد (در ش‍‍ان) ایشانست، بل از آنها باشیم که مثل نیک در شان ایشان است، چنانک خدای تعالی گفت: قوله «للذین لا یومنون بالاخرة مثل السو ولله المثل الاعلی و هوا لعزیز ا لحکیم.» و اهل (ظاهر) مثل کتاب خدای را بر خویشتن نگیرد (و) بعذاب خدای هلاک شود، چنانک همی گوید عادرا یعنی قوم هود را و ثمود را یعنی قوم صالح (را) و اصحاب‌الرس را که قوم شعیب بوده‌اند مثلها زدیم و همه را هلاک کردیم، چون مثلها را تدبیر نکردند، قوله «و عادا و ثمود و اصحاب‌الرس و قرونا بین ذلک کثیرا و کلا ضربنا له الامثال و کلا تبرنا تتبیرا»

Ва гуфтанд аънии аҳли тоўил кунун ин даври Муҳамад Мустафоаст слии аллоҳи алайҳ ва ( ?ала ва ) силами бад-ӣни хабар « мисли аҳли байтии Фикми кмсли сафинаи Нӯҳ , ман ркбҳо наҷо ва ман тахаллуфи анҳо ғарқ » ва ҳар ки аз йени уммати бҳкми ин хабари дасти андарин сафина назанад ки Нӯҳ дараваст ва андарин киштӣ нанишинад , бтўФони ҷаҳлу оби фитна ҳалок шавад . Ва гӯйем кини ҳалок ки худои мари одроу самуд (ро )у асҳоби алрсро ҳаме гуяд , на ҳалоки ҷасадӣу марг баданӣаст , бали ҳалоки ҷаҳл ва залолатасту вуҷуби азоби ҷовидон . Ва далел бар дурустии ин қавласт ки ин гуруҳонро бмрги ҷасадӣ ҳалок карду мари пайғомбари эшонро ки ҳуду Шуайбу солеҳи алайҳим ассалом буданд низ бмрги ҷасадонеи миронид . Пас чаҳ фарқ буд миёни ҳалоки кофару миёни ҳалоки пайғомбарон ? ва чун бад-ӣн ( оят ) мари осӣонро ҳамеи бҳлок кардан ёд кунад , ин қавл далеласт бдонки пайғомбарони эшон ҳалок шуданд бидон ҳалок ки эшон ҳалок шуданд .

و گفتند اعنی اهل تاویل کنون این دور محمد مصطفی است صلی‌الله علیه و (آله و) سلم بدین خبر «مثل اهل بیتی فیکم کمثل سفینه نوح، من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق» و هر که از ین امت بحکم این خبر دست‌اندرین سفینه نزند که نوح دروست و‌اندرین کشتی ننشیند، بطوفان جهل و آب فتنه هلاک شود. و گوییم کین هلاک که خدای مر عاد را و ثمود (را) و اصحاب الرس را همی گوید، نه هلاک جسدی و مرگ بدنی است، بل هلاک جهل و ضلالت است و وجوب عذاب جاویدان. و دلیل بر درستی این قول است که این گروهان را بمرگ جسدی هلاک کرد و مر پیغامبر ایشان را که هود و شعیب و صالح علیهم‌السلام بودند نیز بمرگ جسدانی میرانید. پس چه فرق بود میان هلاک کافر و میان هلاک پیغامبران؟ و چون بدین (آیت) مر عاصیان را همی بهلاک کردن یاد کند، این قول دلیل است بدانک پیغامبران ایشان هلاک شدند بدان هلاک که ایشان هلاک شدند.

Пас дуруст кардем ки ҳалоки осӣони бмрг ҷасадӣ нест , бали бҳлок залолатаст , чунонк расӯл (ро ) гуфт слии аллоҳи алайҳ : бигӯӣ халқро ки чаҳ байнед агар худои мароу онкасро ки бо манаст ҳалок кунад , ё бар мо раҳмат кунад бғирҳлок кардан , пас кист онкии мари кофаронро аз азоб дарднок барраанд ? бад-ӣни оят : қавла « қул ароитми ани аҳлкнии аллоҳ ва ман маъаӣ ӯ рҳмнои Фмни иҷири алкоФрини ман азоб ?илем . » .

پس درست کردیم که هلاک عاصیان بمرگ جسدی نیست، بل بهلاک ضلالت است، چنانک رسول (را) گفت صلی‌الله علیه: بگوی خلق را که چه بینید اگر خدای مرا و آنکس را که با من است هلاک کند، یا بر ما رحمت کند بغیرهلاک کردن، پس کیست آنکه مر کافران را از عذاب دردناک برهاند؟ بدین آیت: قوله «قل ارایتم ان اهلکنی الله و من معی او رحمنا فمن یجیر الکافرین من عذاب الیم.».

Ва гӯйем шаккӣ нест андари онки худои таъолӣ бар Муҳамади Мустафои слии аллоҳи алайҳ (у илоҳ )у силам ва бар онкас ки бо вай раҳмат кард , ва чу бар ӯ раҳмат кард бҳкми ин оят , мар ӯро ҳалок накард аз баҳри онки андарин оят шартаст бҳлок ё раҳмат ,у Муҳамадро ҳалок кард . Пас дуруст шуд ки худои таъолии мари ҳалоки осӣонро бмрги ҷасадӣ ҳаме нахоҳад ,у бҳкми ин баён дуруст шуд ки ҳалоки марг ҷасадӣ нест , киштии Нӯҳ низ чӯб нест , бали аҳли байт расӯласт , ва низ тӯфони Нӯҳ об нест бали ҷаҳл ва залолатаст ки ҳалок осӣон онаст .

و گوییم شکی نیست‌اندر آنک خدای تعالی بر محمد مصطفی صلی‌الله علیه (و اله) و سلم و بر آنکس که با وی رحمت کرد، و چو بر او رحمت کرد بحکم این آیت، مر او را هلاک نکرد از بهر آنک‌اندرین آیت شرط است بهلاک یا رحمت، و محمد را هلاک کرد. پس درست شد که خدای تعالی مر هلاک عاصیان را بمرگ جسدی همی نخواهد، و بحکم این بیان درست شد که هلاک مرگ جسدی نیست، کشتی نوح نیز چوب نیست، بل اهل بیت رسول است، و نیز طوفان نوح آب نیست بل جهل و ضلالت است که هلاک عاصیان آنست.

Боз гирдем бтўҳиди аҳли тақлид , ва гӯйем ҳаме даъвӣ кунанд ки мо аҳл ( зоҳир ) тафсирем , ангоҳи ббсёри ҷойҳо аз зоҳири тафсир ҳаме гурезанду бтоўили андар ҳаме овезанд , ва ё бар ҷаҳл ҳаме ситезанд , чунонк худои таъолии андари қуръони ҳаме « рӯй » гуяд хештан (ро ) бад-ӣни оят : қавла « Фоинмои тўлўои Фсми ваҷҳи аллоҳи ани аллоҳу асмъи алӣам . » . Тафсири рости ин қавл онаст ки ҳаме гуяд ҳар кадоми сӯ ки шумо рӯй аз он сӯ кунед , онҷост рӯй худо ( ки худо ) фарохаст ва худо доност . Ва бҳкми зоҳири ин оят , ин олами Бамён рӯй худоӣ андар бошад , ва он фарохтарин осмон ки фалак алоълӣасту куллияти олами андари ҷўФ фарох ӯст , рӯй худоӣ бошад , то ҳар кадоми сӯии мо рӯй битобем рӯй худоӣ аз он сӯй бошад . Аҳл тақлид гуфтанд : бад-ӣни ҳамеи қибларо хоҳад , яъне хонаи каъбаро .

باز گردیم بتوحید اهل تقلید، و گوییم همی دعوی کنند که ما اهل (ظاهر) تفسیریم، انگاه ببسیار جایها از ظاهر تفسیر همی گریزند و بتاویل‌اندر همی آویزند، و یا بر جهل همی ستیزند، چنانک خدای تعالی‌اندر قرآن همی «روی» گوید خویشتن (را) بدین آیت: قوله «فاینما تولوا فثم وجه‌الله ان‌الله و اسمع علیم.». تفسیر راست این قول آنست که همی گوید هر کدام سو که شما روی از آن سو کنید، آنجاست روی خدا (که خدا) فراخست و خدا داناست. و بحکم ظاهر این آیت، این عالم بمیان روی خدای‌اندر باشد، و آن فراخترین آسمان که فلک الاعلی است و کلیت عالم‌اندر جوف فراخ اوست، روی خدای باشد، تا هر کدام سوی ما روی بتابیم روی خدای از آن سوی باشد. اهل تقلید گفتند: بدین همی قبله را خواهد، یعنی خانه کعبه را.

Ва бад-ӣни қавл ки эшон гуфтанд се маҳол лозим ояд : яке онк воҷиб ояд ки он хонаи шариф ки аз сангу чӯб фароз оварда мардумаст , рӯй худоӣ бошад бқўли эшон , ва ин маҳол азимаст бал куфраст ;у дигари онк воҷиб ояд агар касе пушти сӯии хонаи каъба бнмоз боистад рӯй ӯ сӯй қибла бошад ва ин низ маҳоласт ;у сдигр маҳол онаст ки сухани худоиро гардонида бошанд , аз баҳри онки худои таъолӣ ҳаме гуяд рӯй худоӣ аз он сӯйаст ,у дигари ҷои худои таъолӣ ҳаме гуяд ҳар чизеи ҳалок шавандааст магар рӯй худои бад-ӣни оят : қавла « кули шийъҳо лаки алои виҷҳаи ?лаи алҳкму илайҳи трҷъўн . » тафсири ин чунон гуфтанд худ роён уммат ки ҳар чизеи бимиради ало ки худоӣ намирад ,у ваҷҳи худоиро ӣнҷо « ҳувият » ӯ гуфтанд ва ин ваҷҳро нагуфтанд ки қиблааст . Ва ҳар ду тафсир маҳоласт , аз баҳри онки ваҷҳи блғти араб рӯй чиз бошад , на қибла бошад ва на зоти чиз . Ва ин тафсир набошад , бали таҳрифи сухан худоӣ бошад ,у худои таъолии ҳамеи нкўҳди гуруҳеро ки сухан ӯро аз ҷои бгрдоннди бад-ӣни оят : « қавлаи иҳрФўни аи лклми ман баъди мавозиъа . »

و بدین قول که ایشان گفتند سه محال لازم آید: یکی آنک واجب آید که آن خانه شریف که از سنگ و چوب فراز آورده مردمست، روی خدای باشد بقول ایشان، و این محال عظیم است بل کفرست؛ و دیگر آنک واجب آید اگر کسی پشت سوی خانه کعبه بنماز بایستد روی او سوی قبله باشد و این نیز محالست؛ و سدیگر محال آنست که سخن خدای را گردانیده باشند، از بهر آنک خدای تعالی همی گوید روی خدای از آن سوی است، و دیگر جای خدای تعالی همی گوید هر چیزی هلاک شونده است مگر روی خدای بدین آیت: قوله «کل شیء ها لک الا وجهه له الحکم و الیه ترجعون.» تفسیر این چنان گفتند خود رایان امت که هر چیزی بمیرد الا که خدای نمیرد، و وجه خدای را اینجا «هویت» او گفتند و این وجه را نگفتند که قبله است. و هر دو تفسیر محال است، از بهر آنک وجه بلغت عرب روی چیز باشد، نه قبله باشد و نه ذات چیز. و این تفسیر نباشد، بل تحریف سخن خدای باشد، و خدای تعالی همی نکوهد گروهی را که سخن او را از جای بگردانند بدین آیت: «قوله یحرفون ا لکلم من بعد مواضعه.»

Ҳшўён гуфтанд бад-ӣни сухани ҷуҳудонро ҳаме хоҳад ки наъти пайғомбар аз тӯрӣаи бгрдониднд ,у аҳл тоўил гуфтанд калимаи худои манзалат набувватаст ,у бад-ӣн ҳар гуруҳеро ҳаме хоҳад ки имоматро аз хонаи расӯли бгрдонидндкаҳи ҷои он буд ,у дигари ҷой ҳаме гуяд суханони марои бадал кардан нест бад-ӣни оят : қавла « лои табдили лклмоти аллоҳ . » ин ҳамон маънӣаст ки ёд кардему худои таъолӣ ҳаме гуяд . Ва « даст » хешро ёд мекунад бчнди ҷои мари расӯли хешро , ки онҳо ки ҳамеи боту байъат кунанд байъати ҳаме бо худоӣ кунанд , дасти худои зибр даст эшонаст .

حشویان گفتند بدین سخن جهودان را همی خواهد که نعت پیغامبر از توریه بگردانیدند، و اهل تاویل گفتند کلمه خدا منزلت نبوت است، و بدین هر گروهی را همی خواهد که امامت را از خانه رسول بگردانیدندکه جای آن بود، و دیگر جای همی گوید سخنان مرا بدل کردن نیست بدین آیت: قوله «لا تبدیل لکلمات الله.» این همان معنی است که یاد کردیم و خدای تعالی همی گوید. و «دست» خویش را یاد میکند بچند جای مر رسول خویش را، که آنها که همی باتو بیعت کنند بیعت همی با خدای کنند، دست خدا زبر دست ایشانست.

Аҳли тақлид мухталиф шуданд андари маънии дасти худои бад-ӣни оят . Яке гуфт маънии ин яд , байъат худоӣаст , ва дайгарӣ гуфт қӯт худоӣаст , ва сдигр гуфт миллат худоӣаст , ва чаҳорум гуфт неъмат худоӣаст ,у қавли худои таъолӣ ядуллоҳаст на байъаи аллоҳ ва на қувваи аллоҳ ва на млаҳи аллоҳ ва на наамма аллоҳ ; ва ин ҳамаи ихтилофи андари миён эшон бидон афтодааст ки калимотро аз ҷой бгрдонидаҳанд ,у дигари ҷои худои таъолии ҳаме ҳикоят кунад ки ҳар Иблисро гуфт : турои ҷа боз дошт аз саҷда кардани мари онро ки ман ӯрои бадви дасти хеши офаридам , яъне мари одамро алайҳи ассалом ? бад-ӣни ояти қавла « қол ё Иблиси мо мнъки ани тсҷди лмои хилқати бедӣ асткбртам канти ман Алъоламин . » аҳл тафсир гуфтанд бад-ӣн ( ду ) дасти ҳамеи ду қӯти хешро хоҳад ва дигарон гуфтанд мо инро тафсир накунем ва ндонем ки маънии ин яд чист , бали ин яд бе чун ва бечигунааст .

اهل تقلید مختلف شدند‌ اندر معنی دست خدای بدین آیت. یکی گفت معنی این ید، بیعت خدای است، و دیگری گفت قوت خدای است، و سدیگر گفت ملت خدای است، و چهارم گفت نعمت خدای است، و قول خدای تعالی یدالله است نه بیعه الله و نه قوه الله و نه مله الله و نه نعمة الله؛ و این همه اختلاف‌اندر میان ایشان بدان افتاده است که کلمات را از جای بگردانیده‌اند، و دیگر جای خدای تعالی همی حکایت کند که هر ابلیس را گفت: ترا جه باز داشت از سجده کردن مر آنرا که من اورا بدو دست خویش آفریدم، یعنی مر آدم را علیه السلام؟ بدین آیت قوله «قال یا ابلیس ما منعک ان تسجد لما خلقت بیدی استکبرت‌ام کنت من العالمین.» اهل تفسیر گفتند بدین (دو) دست همی دو قوت خویش را خواهد و دیگران گفتند ما این را تفسیر نکنیم و ندانیم که معنی این ید چیست، بل این ید بی چون و بی چگونه است.

Ва дигари ҷои худои таъолӣ « паҳлавӣ » хешро ёд кард чунонк гуфт : қавла « ани тқўли нафас ё ҳасратии алии мо фартати фии ҷанби аллоҳу ани канти лмни алсоҷдин . » аҳл тафсир гуфтанд бад-ӣни ҷанби ҳамеи кори худоиро хоҳад . Ва дигари ҷои худои таъолии ҳаме « чашм » хешро ёд кунад бад-ӣни оят : қавла « влтснъи алии Айнӣ . » ҳар Мӯсо (ро ) алайҳи ассалом ҳаме гуяд : ё Мӯсо ! чашм ман бошӣу турои ҳамеи байнам . Андарин қавл чунон пайдост ки вақте буд ки худои таъолии Мӯсоро ҳаме надид , то чунон кардаш ки бичишам ҳаме дидаш . Ва азимтар мушкил бар аҳли тақлиду тбтили тавҳиди эшон қавли хдоист ки ҳаме гуяд : қавлаи таъолӣ « ва мо қдрўои аллоҳи ҳақи қадарау аларзи ҷмиъоқбзтаҳи явми алқимаҳу алсмўоти мтўёти биминаҳи субҳонау таъолии ъмои ишркўн . » ҳаме гуяд худои таъолӣ : кофарони қадар ӯ надонистанду замини бурузи қиёмати андари мушт ӯ бошад ,у осмонҳо бадасти рост ӯ андар навишта бошад , андарин оят чунон пайдост ки замини бурузи қиёмати андари қабзаи дасти чап худоӣ бошад , аз баҳри онки ҳамеи осмонҳоро андари дасти рост ёд кунад , ва чун як дастро бадасти рост тахсӣс кард дасти дигар чап бошад .

و دیگر جای خدای تعالی «پهلوی» خویش را یاد کرد چنانک گفت: قوله «ان تقول نفس یا حسرتی علی ما فرطت فی جنب الله و ان کنت لمن الساجدین.» اهل تفسیر گفتند بدین جنب همی کار خدای را خواهد.و دیگر جای خدای تعالی همی «چشم» خویش را یاد کند بدین آیت: قوله «ولتصنع علی عینی.» هر موسی (را) علیه‌السلام همی گوید: یا موسی! چشم من باشی و ترا همی بینم.‌اندرین قول چنان پیداست که وقتی بود که خدای تعالی موسی را همی ندید، تا چنان کردش که بچشم همی دیدش. و عظیم تر مشکل بر اهل تقلید و تبطیل توحید ایشان قول خدایست که همی گوید: قوله تعالی «و ما قدروا الله حق قدره و الارض جمیعاقبضته یوم القیمه و السموات مطویات بیمینه سبحانه و تعالی عما یشرکون.» همی گوید خدای تعالی: کافران قدر او ندانستند و زمین بروز قیامت ‌اندر مشت او باشد، و آسمان ها بدست راست او‌اندر نوشته باشد، ‌اندرین آیت چنان پیداست که زمین بروز قیامت ‌اندر قبضة دست چپ خدای باشد، از بهر آنک همی آسمانها را ‌اندر دست راست یاد کند، و چون یک دست را بدست راست تخصیص کرد دست دیگر چپ باشد.

Аҳли тафсири худ роён гуфтанд : мо бад-ӣни ояти бгрўим , влкни тафсир он ндонем ;у иқрори бнодонӣ ҷаҳл бошад на илм . Пас ин гуруҳ ки қавли худоиро ҳаме ндонанд , худоиро чигуна донанд ?у ҷӯи аҳли тақлиди ҳаме даъвӣ кунанд ки мо бар зоҳири китоб кор кунем , китобро бмзҳби эшон тоўил нест . Пас мари худоиро бмзҳби эшон дасти росту дасти чап ва рӯйу чашму паҳлавӣ (аст )у худои таъолӣ аз ҷое баҷое шавад чунонк ҳаме гуяд : қавла « вҷоءи рбку алмалики сафои сафо . » ва ин ҳамаи сифот махлуқотаст . Ва ин ҳамаи оят баришон лозим кардаст ки эшон мушаббаҳанд на мўҳдо над , аз баҳри онки бтФсир мқро над ва набояд эшонро ки гӯйанд « мо нагӯем ки худоиро субҳонаи ин ҷавориҳаст . » пас аз онки тоўили мо (ро ) мункир шудаанд .

اهل تفسیر خود رایان گفتند: ما بدین آیت بگرویم، ولکن تفسیر آن ندانیم؛ و اقرار بنادانی جهل باشد نه علم. پس این گروه که قول خدای را همی ندانند، خدای را چگونه دانند؟ و جو اهل تقلید همی دعوی کنند که ما بر ظاهر کتاب کار کنیم، کتاب را بمذهب ایشان تاویل نیست. پس مر خدای را بمذهب ایشان دست راست و دست چپ و روی و چشم و پهلوی (است) و خدای تعالی از جایی بجایی شود چنانک همی گوید: قوله «وجاء ربک و الملک صفا صفا.» و این همه صفات مخلوقات است. و این همه آیت بریشان لازم کردست که ایشان مشبه‌اند نه موحدا ند، از بهر آنک بتفسیر مقرا ند و نباید ایشان را که گویند «ما نگوییم که خدای را سبحانه این جوارح است.» پس از آنک تاویل ما (را) منکر شده‌اند.

Пас зоҳир кардем ки ин гуруҳ ки ҳамеи даъвӣ тавҳид кунанд мушриканд баҳақ , аз баҳри онки худоиро ҳамеи бсФот махлуқ гӯйанд , ва ин анбозӣ додан бошад мардумро бо худо , чаҳ бълму шунавоӣу бенаӣ ва чаҳ бҷўорҳ ва аз ҷои биҷой шудан . Ва имони ин гуруҳи бшрк мақрунаст чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд : қавла « ва мо иўмни аксари ҳам бо ллаҳи ало ва ҳам мшркўн . » ин қавл бар ин гуруҳаст ки бештар аз халқ ки оммааст бо эшонаст ва бо қарори хеш ҷҳоланд , чу ҳаме гӯйанд мо ндонем тафсири дстҳоء худо чист , ( ва ) мҳрФони калимот худоӣанд , чу ҳаме гӯйанд маънии ваҷҳи худоӣ қиблаасту маънии яди худо қӯтасту ҷузи он ,у қавли хешро бад-ӣни тафсирҳо нақз кардаанд , аз баҳри онки қавли аввалӣ эшон онаст ки ҳаме гӯйанд худоӣ бе чун ва бечигунаасту бтФсири эшон худои бсФот махлуқаст бо чунӣу чигунагӣ . Ва гӯйанд худоиро нўдў на номаст , ва ҳар номиро маънӣ дигараст ; ва ҳар оқилӣ донад ки онкас ки нўдў на маънӣ бо ӯ ( бошад ) як чиз набошад , ва аз он нўдў на чиз бошад бзоти хеш , ва ин таксирӣ бошад на тавҳид дар сухани ин гуруҳ ,у тавҳиди эшон пас аз онк аз халалҳоу зллҳо , эшон баъзе ёд кардем бигзорему қавли дигари гуруҳеро шарҳ кунем ва бо ллаҳи аи лъўну алайҳи аи лтклон .

پس ظاهر کردیم که این گروه که همی دعوی توحید کنند مشرک‌اند بحق، از بهر آنک خدای را همی بصفات مخلوق گویند، و این انبازی دادن باشد مردم را با خدا، چه بعلم و شنوایی و بینایی و چه بجوارح و از جای بجای شدن. و ایمان این گروه بشرک مقرون است چنانک خدای تعالی همی گوید: قوله «و ما یومن اکثر هم با لله الا و هم مشرکون.» این قول بر این گروه است که بیشتر از خلق که عامه است با ایشان است و با قرار خویش جهال‌اند، چو همی گویند ما ندانیم تفسیر دستهاء خدا چیست، (و) محرفان کلمات خدای‌اند، چو همی گویند معنی وجه خدای قبله است و معنی ید خدا قوت است و جز آن، و قول خویش را بدین تفسیرها نقض کرده‌اند، از بهر آنک قول اولی ایشان آنست که همی گویند خدای بی چون و بی چگونه است و بتفسیر ایشان خدای بصفات مخلوق است با چونی و چگونگی. و گویند خدای را نودو نه نامست، و هر نامی را معنی دیگر است؛ و هر عاقلی داند که آنکس که نودو نه معنی با او (باشد) یک چیز نباشد، و از آن نودو نه چیز باشد بذات خویش، و این تکثیری باشد نه توحید در سخن این گروه، و توحید ایشان پس از آنک از خللها و زللها، ایشان بعضی یاد کردیم بگذاریم و قول دیگر گروهی را شرح کنیم و با لله ا لعون و علیه ا لتکلان.