Тавҳиди мутакаллимони мазҳаб эътизол онаст ( ки ) гуфтанд : нахусти чизе ки бар мардум воҷибаст , шинохт худоӣаст , аз баҳри онки андари шинохти худои мардумро рағбатаст бкорҳоءи сутӯда , ва парҳезаст аз чизҳо зишту накӯҳида , аз баҳри онк чу мардум донист ки мари ӯро сонеъаст ва будаш ӯ бснъи сонеъӣ ҳакимаст ,у тклиФҳоءи диниро бар хештан воҷиб карда бинад , андари корҳоءи сутӯда рағбат кунад , ва аз зиштӣҳо бипарҳезад . Ва мо гӯйем ин қоида ӣӣ некӯаст ақлии андари эҷоби маърифати худоӣ бар хештан .

توحید متکلمان مذهب اعتزال آنست (که) گفتند: نخست چیزی که بر مردم واجب است، شناخت خدای است، از بهر آنک‌اندر شناخت خدای مردم را رغبت است بکارهاء ستوده، و پرهیز است از چیزها زشت و نکوهیده، از بهر آنک چو مردم دانست که مر اورا صانع است و بودش او بصنع صانعی حکیم است، و تکلیفهاء دینی را بر خویشتن واجب کرده بیند،‌اندر کارهاء ستوده رغبت کند، و از زشتیها بپرهیزد. و ما گوییم این قاعده ئی نیکوست عقلی‌اندر ایجاب معرفت خدای بر خویشتن.

Онгоҳ гуфтанд ин гуруҳ ки шинохти худоӣ на бзрўрт ҳосил ояд ва на бтқлид , аз баҳри онк агар халқро шинохти худоӣ бзрўрт омадӣ , ҳамаи халқи андари маърифати худоӣ яксон будандӣ , чунонк андари маърифати дафъ кардани гуруснагии бтъом ,у маърифати дафъ кардани тишнагии боб ки он зарурии аи сети ҳамаи халқи бик манзалатанд . Ва гуфтанд ( тақлид ) бо тласт , аз баҳри онк агар тақлиди ҳақ будӣ тақлид онк гуяд « олам қадимаст » низ ҳақ будӣ , ҳамчунонк тақлид онк гуяд « олам муҳаддисаст » ҳақи аи сет . Ва гуфтанд чу тақлиди ботили аи сети андари шинохти худоӣ , ва зарурӣ нест , ҷузи назари чизе намо над ,у ҳуҷҷат бар эҷоби назари қавли худоиро субҳона доранд ки ҳаме гуяд : бигӯӣ мари халқро ки бингаред ки чист андари осмонҳоу замин яъне аз ншониҳоءи ҳикмат . Онгоҳ гуфт : ва суд надорад нишонеҳо рондани пайғомбарони мари гуруҳеро ки нгрўиднди бад-ӣни оят : қавла « қул анзрўои мо зои фии алсмўоту аларз ва мо тғнии аи лойоту аи лнзри ани қавми лоиўмнўн . »

آنگاه گفتند این گروه که شناخت خدای نه بضرورت حاصل آید و نه بتقلید، از بهر آنک اگر خلق را شناخت خدای بضرورت آمدی، همه خلق‌اندر معرفت خدای یکسان بودندی، چنانک ‌اندر معرفت دفع کردن گرسنگی بطعام، و معرفت دفع کردن تشنگی بآب که آن ضروری ا‌ست همه خلق بیک منزلت‌اند. و گفتند (تقلید) با‌طل است، از بهر آنک اگر تقلید حق بودی تقلید آنک گوید «عالم قدیم است» نیز حق بودی، همچنانک تقلید آنک گوید «عالم محدث است» حق ا‌ست. و گفتند چو تقلید باطل ا‌ست‌اندر شناخت خدای، و ضروری نیست، جز نظر چیزی نما‌ند، و حجت بر ایجاب نظر قول خدای را سبحانه دارند که همی گوید: بگوی مر خلق را که بنگرید که چیست ‌اندر آسمانها و زمین یعنی از نشانیهاء حکمت. آنگاه گفت: و سود ندارد نشانیها راندن پیغامبران مر گروهی را که نگرویدند بدین آیت: قوله «قل انظروا ما ذا فی السموات و الارض و ما تغنی ا‌لایات و ا‌لنذر عن قوم لایومنون.»

Ва мо гӯйем онч гуфтанд ки шинохти худоӣ зарурӣ нест , савоб гуфтанд , влкн онч гуфтанд бар итлоқ ки тақлид ботиласт , хато гуфтанд ;у чўози шарҳи тавҳиди ин гуруҳи андари исбот сонеъ бипардозем , баёни онч хато гуфтанд , букунем . Ва далели ин гуруҳ бар исботи сонеъ олам онаст ки гуфтанд : мо андари ъои лами ҳаме ба байнем ки аҷсом аз ҳолеи баҳолӣ ҳаме гардад , кони гаштани мари он аҷсомро андари он ҳолҳо ҷуз бФоълӣ набошад , чунонк худоӣ таъолӣ мегуяд : қавла «у лақади хлқнои алонсони ман сулолаи ман тин . Сами ҷълноаҳи нутфаи фии қарори макин . Сами хлқнои аи лнтФаҳи ълқаҳи Фхлқнои алълқаҳи мзғаҳи Фхлқнои алмзғаҳи ъзомои Фксўнои алъзоми лҳмои сами аншоноаҳи хлқои охири Фтборки аллоҳи аҳсани алхолқин . »

و ما گوییم آنچ گفتند که شناخت خدای ضروری نیست، صواب گفتند، ولکن آنچ گفتند بر اطلاق که تقلید باطل است، خطا گفتند؛ و چواز شرح توحید این گروه‌اندر اثبات صانع بپردازیم، بیان آنچ خطا گفتند، بکنیم. و دلیل این گروه بر اثبات صانع عالم آنست که گفتند: ما‌اندر عا‌لم همی به بینیم که اجسام از حالی بحالی همی گردد، کآن گشتن مر آن اجسام را‌اندر آن حالها جز بفاعلی نباشد، چنانک خدای تعالی می گوید: قوله «و لقد خلقنا الانسان من ‌سلالة من طین. ثم جعلناه نطفة فی قرار مکین. ثم خلقنا ا‌لنطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة‌ عظاما فکسونا العظام لحما ثم انشاناه خلقا آخر فتبارک الله احسن الخالقین.»

Ҳаме гуяд : мардумро бёФридм аз гулии беруни охта аз ҷое , чунонк аз миёни ангуштон берун ҷӯшад гул чун бФшорндш , онгоҳи мари онро обӣ андак кардем андари қарор гоҳе устувор , онгаҳ мари он нутфаро хӯн баста кардем , онгаҳ мари он хӯни бастаро чун гӯшти хо ӣидаҳ кардем , онгоҳи мари онро устихон офаридем , онгаҳ он устихонҳоро бгўшт бпўшо ?ниядем , онгоҳи офариниш дигар кардемаш . Бузургаст худоӣ ки офаридан ӯ некӯтар сет аз офаридани ҳамаи офаринандагон .

همی گوید: مردم را بیافریدم از گلی بیرون آخته از جایی، چنانک از میان انگشتان بیرون جوشد گل چون ‌بفشارندش، آنگاه مر آن را آبی‌اندک کردیم‌اندر قرار‌گاهی استوار، آنگه مر آن نطفه را خون بسته کردیم، آنگه مر آن خون بسته را چون گوشت خا‌ئیده کردیم، آنگاه مر آن را استخوان آفریدیم، آنگه آن استخوانها را بگوشت بپوشا‌نیدیم، آنگاه آفرینش دیگر کردیمش. بزرگست خدای که آفریدن او نیکوتر‌ست از آفریدن همه آفرینندگان.

Ва мо ҳаме донем гуфтанд ки ин аҷсоми андарин ҳолҳо ҷузи бФоълии қодиру бхўост ӯ ҳаме нагардад , ва воҷиб ояд ки он фоили пеши азин аҷсом бӯда бошад , то ҳолҳоро бар ҷисми ҳодис ҳаме кунад , ва чун ҳдсҳо бар ҷисми ҳаме зу падед ояд , фоил қадим бошад ки пеши азин ҳодисот бошад . Ва гуфтанд : бад-ӣни далели сонеъи қадиму гардонандаи ҳоли аҷсом собитаст . Онгоҳ гуфтанд : чун сонеъи олам собит шуд , воҷиби аи сет донистан ки сонеъ оламаст ва қодираст взндаҳ ва шунавост ва биност ва қадимаст .

و ما همی دانیم گفتند که این اجسام‌اندرین حالها جز بفاعلی قادر و بخواست او همی نگردد، و واجب آید که آن فاعل پیش ازین اجسام بوده باشد، تا حالها را بر جسم حادث همی کند، و چون حدثها بر جسم همی زو پدید آید، فاعل قدیم باشد که پیش ازین حادثات باشد.و گفتند: بدین دلیل صانع قدیم و گرداننده حال اجسام ثابت است. آنگاه گفتند: چون صانع عالم ثابت شد، واجب ا‌‌ست دانستن که صانع عالم است و قادرست وزنده و شنواست و بیناست و قدیم است.

Ин мутакаллимони мари йени шаш сифати зот ( худоиро ) гӯйанд . Ва гуфтанд : агар касе гуяд ки чаҳ донанд ки сонеъ қодираст ? гӯйем : мо ҳаме байнем каз ду тани онкаш кардан на чун он дигараст ки феъл нтўо над кардан , пас ночори маринро ки феъл тавонад кардан , сифатӣ лозим ояд ки феъл азу бидон сифат ояд ва чун сонеъи олами фоил оламаст , мари аи варо сифатӣ кунем ки феъл азу бидон сифат ояд , ва он сифат қудратаст . Пас гуфтем ки ӯ қодираст . Ва гуфтанд : агар касе гуяд ки чаро гуфтанд ки сонеъ доност ? гӯйем : мо андари олами фоилӣ ҳаме байнем ки феъл ӯ муҳкам нест ,у феъли сонеъи олами муҳками аи сет . Пас воҷиб ояд ки мар ӯро сифатии аи сет ки феъли муҳкам азу бидон сифат ояд ,у феъли он фоил ки мар ӯро он сифат нест , ҳаме муҳкам наёяд . Пас он сифатро ки феъли азу муҳкам ояд , илми гуфтем . Пас донистем ки сонеъи олам қодирасту нир оламаст . Ва гуфтанд : агар касе гуяд , чаҳ дои ?нияд ки сонеъи олам зиндааст ? гӯйем : мо андари мавҷӯдоти мавҷӯдӣ ҳаме байнем ки қодиру олами аи сет . Пас воҷиб ояд ки мавҷӯдиро ки ӯ олам ( ва ) қодираст , сифатӣ ҳаст ки бидон сифати мар ӯро мумкинаст ки илм ва қудрат дорад , ва он сифати мари он мавҷӯдро кӯ на оламаст ва на қодираст , нест ; ва он сифатро зиндагии гуфтем .

این متکلمان مر‌ین شش صفت ذات (خدای را) گویند. و گفتند: اگر کسی گوید که چه دانند که صانع قادرست؟ گوییم: ما همی بینیم کز دو تن آنکش کردن نه چون آن دیگرست که فعل نتوا‌ند کردن، پس ناچار مرین را که فعل تواند کردن، صفتی لازم آید که فعل ازو بدان صفت آید و چون صانع عالم فاعل عالم است، مر ا‌ورا صفتی کنیم که فعل ازو بدان صفت آید، و آن صفت قدرت است. پس گفتیم که او قادرست. و گفتند: اگر کسی گوید که چرا گفتند که صانع داناست؟ گوییم: ما ‌اندر عالم فاعلی همی بینیم که فعل او محکم نیست، و فعل صانع عالم محکم ا‌ست. پس واجب آید که مر او را صفتی ا‌ست که فعل محکم ازو بدان صفت آید، و فعل آن فاعل که مر او را آن صفت نیست، همی محکم نیاید. پس آن صفت را که فعل ازو محکم آید، علم گفتیم. پس دانستیم که صانع عالم قادر است و ‌نیر عالم است. و گفتند: اگر کسی گوید، چه دا‌نید که صانع عالم زنده است؟ گوییم: ما‌اندر موجودات موجودی همی بینیم که قادر و عالم ا‌ست. پس واجب آید که موجودی را که او عالم (و) قادرست، صفتی هست که بدان صفت مر او را ممکن است که علم و قدرت دارد، و آن صفت مر آن موجود را کو نه عالم است و نه قادر است، نیست؛ و آن صفت را زندگی گفتیم.

Пас донистем ки сонеъи олами кӯи ҳам до ност ва ҳам қодираст , зиндаи аи сет , аз баҳри онки ҳарчи мари ӯрои илм ва қудрат ҳаст зинда ( аи сет ) ва чун илму қудрати сонеъ дуруст шуд , зндгиш дуруст шуд . Ва гуфтанд : агар касе гуяд чаҳ дои ?нияд ки сонеъ шунавост ва биност ? гӯйем ки андари олам ҳар ки ӯ зиндаи аи сет ва бе офати аи сет ӯ шунавост ва биност ,у андар ё бандаи чизҳоء андар ёфтанӣаст , ва ҳар шунавандау бинандаи ӣиро шунавои ӣӣу бинои ӣӣ ӯ ҷузи бдо Н нест ки ӯ зиндаи аи сет ва беофат , ва чу чунинаст ва дуруст кардем ки сонеъи қадим зиндаасту мари ӯро офатӣ нест , донистем ки шунавоу бинои сет ва андар ёбанда чизҳоء андар ёфтанӣ аи сет . Ва гуфтанд : агар касе гуяд чаҳ дои ?нияд ки сонеъи олам қадимаст ? гӯйем далел бар онк ӯ қадими а сет онаст ки чу сунъ ӯ ҳаме байнем , ночори сонеъи ин сунъ ё маъдӯм бошад ё мавҷӯд , ва агар мавҷӯд бо шуд ё муҳаддис бошад ё қадим ва раво нест ки сонеъи олам маъдӯм бошад аз баҳри онки маъдӯм на қодир бошад ва на олам ва на зинда , ва мо дуруст кардем ки сонеъи олами қодиру олами взндаҳу самиъу басири аи сет , пас маъдӯм нест ва чу маъдӯм нест , пас мавҷӯдаст . Онгоҳ гӯйем : чу мавҷӯдаст ё муҳаддисаст ё қадимаст , ва раво нест ки сонеъ муҳаддис бошад ар баҳри онк агар муҳаддис бошад мар ӯро сонеъи дигар бояд ки муҳаддис набошад . Ва агар он сонеъ низ муҳаддис бошад мар ӯро сонеъи дигар бояд ; ва ҳамчунин ҳаме боз шавад то сонеъӣ ки муҳаддис набошад бал қадим бошад . Пас собит шуд ки гуфтанд ки сонеъи олам муҳаддис нест ва чун муҳаддис нест қадимаст .

پس دانستیم که صانع عالم کو هم دا‌ناست و هم قادرست، زنده ا‌ست، از بهر آنک هرچ مر اورا علم و قدرت هست زنده (ا‌ست) و چون علم و قدرت صانع درست شد، زندگیش درست شد. و گفتند: اگر کسی گوید چه دا‌نید که صانع شنواست و بیناست؟ گوییم که‌اندر عالم هر که او زنده ا‌ست و بی آفت ا‌ست او شنواست و بیناست، و ‌اندر یا‌بنده چیزهاء ‌اندر یافتنی است، و هر شنونده و بیننده‌ئی را شنوا‌ئی و بینا‌ئی او جز بدا‌ن نیست که او زنده ا‌ست و بی آفت، و چو چنین است و درست کردیم که صانع قدیم زنده است و مر اورا آفتی نیست، دانستیم که شنوا و بینا‌ست و‌اندر یابنده چیزهاء ‌اندر یافتنی ا‌ست. و گفتند: اگر کسی گوید چه دا‌نید که صانع عالم قدیم است؟ گوییم دلیل بر آنک او قدیم ا‌ست آنست که چو صنع او همی بینیم، ناچار صانع این صنع یا معدوم باشد یا موجود، و اگر موجود با‌شد یا محدث باشد یا قدیم و روا نیست که صانع عالم معدوم باشد از بهر آنک معدوم نه قادر باشد و نه عالم و نه زنده، و ما درست کردیم که صانع عالم قادر و عالم وزنده و سمیع و بصیر ا‌ست، پس معدوم نیست و چو معدوم نیست، پس موجود است. آنگاه گوییم: چو موجود است یا محدث است یا قدیم است، و روا نیست که صانع محدث باشد ار بهر آنک اگر محدث باشد مر او را صانع دیگر باید که محدث نباشد. و اگر آن صانع نیز محدث باشد مر او را صانع دیگر باید؛ و همچنین همی باز شود تا صانعی که محدث نباشد بل قدیم باشد. پس ثابت شد که گفتند که صانع عالم محدث نیست و چون محدث نیست قدیمست.

Онгоҳ гуфтанд : агар касе гуяд ки худои оламу қодиру зинда ва ва шунавандау бино ва қадимаст ( бсФот ) ё бзи ?ути қодрўи оламу ҳӣу самиъу басир ва қадимаст ? гӯйем ки ин сифатҳо мари ӯро зотӣаст . ӯ қодир бақадрату олам бълм несту зинда бзндгӣ нест , бали ин сифоти мари ӯрои бз ?утаст , аз баҳри онк агар ин сифатҳо мари ӯро зотӣ набӯдӣ , ҳар яке азин сифатҳо ё муҳаддис будӣ ё қадим . Агар ҳар сифатии муҳаддис будӣ воҷиб омадӣ ки пеш аз ҳудуси ин сифот , худоӣ на қодрбўдӣ ва на олам ва на зинда , ва агар худои пеш аз ҳудуси ин сифатҳо қодиру олам ва ҳӣ набӯдӣ ин сифатҳо аз ки ёфтӣ чу мари ӯрои худ бе ин сифатҳо фоил набӯдӣ ? ва низ раво нест гуфтани коини сифатҳо мари ӯрои қадим будӣ , ( чаҳ ) воҷиб омадӣ ки қадим яке набӯдӣ , бал ӯ қадим будӣу қудрат ӯу илм ӯ взот ӯ всмъу басар ӯу қадам ӯ сифати қадим будӣ пас гуфтанд : дуруст кардем ки қадим якеаст ки сифот ӯ на муҳаддисаст ва на қадим , бал зотӣаст .

آنگاه گفتند: اگر کسی گوید که خدای عالم و قادر و زنده و و شنونده و بینا و قدیم است (بصفات) یا بذ‌ات قادرو عالم و حی و سمیع و بصیر و قدیم است؟ گوییم که این صفتها مر اورا ذاتی است. او قادر بقدرت و عالم بعلم نیست و زنده بزندگی نیست، بل این صفات مر اورا بذ‌ات است، از بهر آنک اگر این صفتها مر اورا ذاتی نبودی، هر یکی ازین صفتها یا محدث بودی یا قدیم. اگر هر صفتی محدث بودی واجب آمدی که پیش از حدوث این صفات، خدای نه قادربودی و نه عالم و نه زنده، و اگر خدای پیش از حدوث این صفتها قادر و عالم و حی نبودی این صفتها از که یافتی چو مر اورا خود بی این صفتها فاعل نبودی؟ و نیز روا نیست گفتن کآین صفتها مر اورا قدیم بودی، (چه) واجب آمدی که قدیم یکی نبودی، بل او قدیم بودی و قدرت او و علم او وذات او وسمع و بصر او و قدم او صفت قدیم بودی پس گفتند: درست کردیم که قدیم یکیست که صفات او نه محدث است و نه قدیم، بل ذاتی است.

Ва гуфтанд : агар касе моро пурсад ки чаҳ гуед ки сонеъи қадими бчизӣ мо нанада ҳаст ? гӯйем : раво нест ки сонеъи қадими бчизӣ монанд бошад албата , ар баҳри онк ҳар чизе ки ҷуз сонеъаст муҳаддисаст ,у ҳарч муҳаддис бошад , қадим ( набошад ) . Пас раво набошад ки қадим монанди муҳаддис бошад , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд : қавла « велами икни ?лаи кФўои аи ҳад . » онгоҳ гуфтанд : агар касе гуяд ки чаҳ донед ки худо якеаст ? гӯйем : далел бар онк худо якеаст онаст ки агар сонеъи олами ду будӣ , яке аз эшон мари он дигарро аз сунъи бози дои штӣ , ва он боздошта аз сунъи табиат будӣ ва сонеъ набӯдӣу сонеъи он қавӣ будӣ ;у агз ҳар ду андари қӯт мткоФӣ будандӣ , ё ҳар ду якдигарро аз сунъ бо з доштандӣ , ( пас ) сунъ набӯдӣ , ва сунъ ҳаст ! ё ҳар ду бар як муттафиқ шудандӣ бе ҳеҷ хилоф ,у сунъии кози ду муттафиқ ояд бе ҳеҷ хилоф , аз як сонеъ бошад на аз ду . Пас дуруст кардем гуфтанд ки сонеъ якеасту қадиму қодиру оламу зиндау шунаво ва биност , ва ин сифатҳо мари ӯро ( зотӣ )асту бҳич монанд нест .

و گفتند: اگر کسی ما را پرسد که چه گویید که صانع قدیم بچیزی ما‌ننده هست؟ گوییم: روا نیست که صانع قدیم بچیزی مانند باشد البته، ار بهر آنک هر چیزی که جز صانع است محدث است، و هرچ محدث باشد، قدیم (نباشد). پس روا نباشد که قدیم مانند محدث باشد، چنانک خدای تعالی همی گوید: قوله «ولم یکن له کفوا ا‌حد.» آنگاه گفتند: اگر کسی گوید که چه دانید که خدا یکیست؟ گوییم: دلیل بر آنک خدا یکیست آنست که اگر صانع عالم دو بودی، یکی از ایشان مر آن دیگر را از صنع باز دا‌شتی، و آن بازداشته از صنع طبیعت بودی و صانع نبودی و صانع آن قوی بودی؛ و اگز هر دو‌اندر قوت متکافی بودندی، یا هر دو یکدیگر را از صنع با‌ز داشتندی، (پس) صنع نبودی، و صنع هست! یا هر دو بر یک متفق شدندی بی هیچ خلاف، و صنعی کاز دو متفق آید بی هیچ خلاف، از یک صانع باشد نه از دو. پس درست کردیم گفتند که صانع یکیست و قدیم و قادر و عالم و زنده و شنوا و بیناست، و این صفتها مر اورا (ذاتی) است و بهیچ مانند نیست.

Ин ки ёд кардем тавҳиди мутакаллимони мазҳаб эътизоласт бо фурӯъ бисёр . Ва мо гӯйем : азин қавӣтар тариқатӣ нест миёни аҳли мазоҳиби мухталифи дайни исломи андари тавҳид . Ва ин гуруҳи хештанро аҳл назар гӯйанд ,у ҷузи мари аҳли таъйид кандар хонадони расӯл Мустафоанд касеро тоқат он нест ки ин тавҳидро нақд тавонад кардан ;у хўои нндгони ин китобро бад-ӣни тафтиш ки мо аз ақоўили ин гуруҳон ҳаме кунем итилоъаст бар тариқати мутакаллимони андари тавҳид , ва низ итилоъаст бад-ӣни нақд ки мо кунем ҳамеи маринро бар савобу ?хитои эшон .

این که یاد کردیم توحید متکلمان مذهب اعتزال است با فروع بسیار. و ما گوییم: ازین قویتر طریقتی نیست میان اهل مذاهب مختلف دین اسلام‌ اندر توحید. و این گروه خویشتن را اهل نظر گویند، و جز مر اهل تایید کاندر خاندان رسول مصطفی‌اند کسی را طاقت آن نیست که این توحید را نقد تواند کردن؛ و خوا‌نندگان این کتاب را بدین تفتیش که ما از اقاویل این گروهان همی کنیم اطلاع است بر طریقت متکلمان‌اندر توحید، و نیز اطلاع است بدین نقد که ما کنیم همی مرین را بر صواب و خطای ایشان.

Ва нақди мо мари ин суханонро онаст ки гӯйем : ончи ин гуруҳ гуфтанд ки тақлиди андари тавҳид ботиласт , чаҳ агар тақлиди ҳақ будӣ , тақлид онк гуяд « олам қадимаст » ҳамчуи тақлид онк гуяд « олам муҳаддисаст » раво будӣ , хатост ,у тақлид воҷибаст аввал бар халқ то аз он тақлид бтҳқиқ расад , влкни ин гуруҳи мари тақлидро алиф ва одат шиносанду онкӣ ҳаме гуяд « олам қадимаст » бтқлид ҳаме нагӯяд бал бо лФу одат ҳаме гуяд , ончи падараш бо гуруҳе ки андари миёни эшон бар омад , бар он эътиқод буданд ; ӯ мари онро аз эшон бигирифт ва бар он ху кард то чу нафаси сутурӣ ӯ бар одат бҳимӣ бирафт ,у андар пазируфтани шариъат коҳил шуд , мтобъи даҳрёни гашт ва эътиқод кард ки бтқлиду таклифи шариъатро бибояд пазируфтан , ва бар одати сутурӣу сирати нафаси ҳиссии кондрў буд боистод .

و نقد ما مر این سخنان را آنست که گوییم: آنچ این گروه گفتند که تقلید‌اندر توحید باطل است، چه اگر تقلید حق بودی، تقلید آنک گوید «عالم قدیم است» همچو تقلید آنک گوید «عالم محدث است» روا بودی، خطاست، و تقلید واجب است اول بر خلق تا از آن تقلید بتحقیق رسد، ولکن این گروه مر تقلید را الف و عادت شناسند و آنکه همی گوید «عالم قدیم است» بتقلید همی نگوید بل با‌لف و عادت همی گوید، آنچ پدرش با گروهی که‌اندر میان ایشان بر آمد، بر آن اعتقاد بودند؛ او مر آنرا از ایشان بگرفت و بر آن خو کرد تا چو نفس ستوری او بر عادت بهیمی برفت، و‌اندر پذیرفتن شریعت کاهل شد، متابع دهریان گشت و اعتقاد کرد که بتقلید و تکلیف شریعت را بباید پذیرفتن، و بر عادت ستوری و سیرت نفس حسی کاندرو بود بایستاد.

Далел бар дурустии ин қавл ки гуфтеми даҳрӣ бар тақлид нест , бал бар одатаст , онаст ки касе андар олам набӯдаст ки даъвӣ пайғомбарӣ кардаасту халқи бтътил даъват кардааст албата ; мо гӯйем таътили андари гардани мардумони онкас тақлид накардаст ки бпорсии маънии тақлид чизе бошад ки онро дар гардан мардумон карда бошанд бали даҳрӣ бар одати нафаси ҳиссии бҳимӣ ки он андар мардумаст бирафтаст ,у одати нафаси бҳимии даст бо зи ди аи штнст аз шариъат ва ё пазируфтани дайни бтқлид , чунонк сутурон чунинанд . Ва тақлиди ин динҳоءи илоҳии аи сет ки пиғо мабарон алайҳим ассалом овардаанд : аз Нӯҳу иброҳӣму Мӯсоу исоу Муҳамади алайҳи ассалому алии ?алау дайни ислом тақлидаст андари гардани мусулмонони бқҳр , чунонк худоӣ таъолӣ гуфт : қавла « ё аиҳо лзини омнўои қотлўи аи лзини илўнкми ман алкФору лиҷдўои Фикми ғлзаҳу аълмўои аи Ни аллоҳи маъаи аи лмтқин . » . Гуфт : эй гарав надагон ҷанг кунед бо гуруҳе аз кофарон ки шуморо наздиканд , ва эшон андари шумо сахтӣу дуруштӣ май бенанди бсбби дайн , ва бдо Нанд ки худоӣ бо прҳизкоронст .

دلیل بر درستی این قول که گفتیم دهری بر تقلید نیست، بل بر عادت است،آنست که کسی اندر عالم نبودست که دعوی پیغامبری کرده است و خلق بتعطیل دعوت کرده است البته؛ ما گوییم تعطیل‌اندر گردن مردمان آنکس تقلید نکردست که بپارسی معنی تقلید چیزی باشد که آن را در گردن مردمان کرده باشند بل دهری بر عادت نفس حسی بهیمی که آن‌اندر مردمست برفتست، و عادت نفس بهیمی دست با‌ز د‌ا‌شتنست از شریعت و یا پذیرفتن دین بتقلید، چنانک ستوران چنین‌اند. و تقلید این دینهاء الهی ا‌ست که پیغا‌مبران علیهم السلام آورده‌اند: از نوح و ابراهیم و موسی و عیسی و محمد علیه‌السلام و علی آله و دین اسلام تقلید است‌اندر گردن مسلمانان بقهر، چنانک خدای تعالی گفت: قوله «یا ایها‌لذین آمنوا قاتلو ا‌لذین یلونکم من الکفار و لیجدوا فیکم غلظه و اعلموا ا‌ن الله مع ا‌لمتقین.».گفت: ای گرو‌ندگان جنگ کنید با گروهی از کافران که شما را نزدیک‌اند، و ایشان‌اندر شما سختی و درشتی می بینند بسبب دین، و بدا‌نند که خدای با پرهیزکارانست.

Ва бут прессатон бар одат буданд на бар тақлид . Азин пайғомбарон касе халқро бут парастидан тақлид накардаст , бал аз пиғо мабарон тақлиди дайни худоро будаст андари гардани халқ ; ва ҳар ки имрӯз бар зоҳири дайн исломаст ва бе онки бидонад ки чаро ин дайни ҳақи аи сет ,у тавҳид беташбеҳ ва бетаътил дорад а ва бар одати муқаллидони пешини аи сету мтобъи муқаллид муқаллид бошад . Ва ин муҳаққиқону муваҳҳидон аз муқаллидони ҳаме ҳосил оянд , ва ҳар ки тақлид напазирад бтҳқиқ нарасад , чу бтўҳиду бтҳқиқ аз тақлид шояд расӣдан . Тақлид ҳақ бошад на ботил . Ва пайдои сет ки тақлид онк гуяд « олам муҳаддисаст » на чу тақлиди онкаси аи сет ки гуяд « олам қадимаст » бали ин тақлиди муқаддама ҳақасту муқаддамаи ҳақ ҳақ бошад . Онгоҳ ҳар ки аз расӯли алайҳи ассаломи китобу шариъати бтқлиди пазируфт , баришон омухтани тоўили китобу шариъат воҷиб кард , чунонк хабараст аз расӯли алайҳи ассалом ки рӯзӣ бо ёрон нишаста буд , гуфт : аз шумо касе ( бошад ) ки бо шумо ҷанг кунад бар тоўили китоб , чунонк ман кардаму бкштмшон бар танзили он . Бад-ӣни хабар : қавла « ани мнкми лмни иқотлкми алии тоўили аи лктоби комаи қотлкми алии танзила . » пас Абубакр гуфт эй расӯли аллоҳи ман онкас ҳастам ки ин ҷанг кунам ? расӯл гуфт : на . Пас умр гуфт : ё расӯли аллоҳ ман ҳастам онкас ? гуфт : на . Пас Усмон гуфт : ман ҳастам ё расӯли аллоҳ ? гуфт : на . Гуфтанд : пас кист онк бар тоўили китоб ҷанг кунад ? расӯл гуфт : « зоки хосФи алнъл . » гуфт : онкасаст ки ҳамеи наъли дузад . Бнгрстнд : алии бен а бе толиби разии аллоҳи анҳу буд бсФаҳ дигар нишаста буд , ва наълин пайғомбар ҳаме дӯхт ки шрокши гусаста буд ( ва ) ҳаме андар кашид . Онгаҳ донистанд ки худованди тоўили китоб ва шариъат ӯст . Ва тавҳиди ҳақи андари тоўили китобу шариъати аи сет на андари батни торики уммат чунонк ин гуруҳ гуфтанд ки мо андари сухани аишои ним аз баҳри онки халқро бтўҳиди расӯли худоӣ хўо над бФрмони худоӣ на бФрмони хирад , дайн гирифтанд барои хеш то мари эшонро назар бошад чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд : бигӯ халқро ки бмни ҳаме ваҳй кунанд ки худои шумо якеаст таъолӣу тақаддус . Шумо ҳаме пазиред инроу хештанро бмн ҳаме сипоред бар йени сухан ё на ? бад-ӣни оят : қавла « қул анмои иўҳии аи лии аи намои аи лҳкми илоҳи воҳиди Фҳл а натем мслмўн ? »

و بت پرستان بر عادت بودند نه بر تقلید. ازین پیغامبران کسی خلق را بت پرستیدن تقلید نکردست، بل از پیغا‌مبران تقلید دین خدا را بودست‌اندر گردن خلق؛ و هر که امروز بر ظاهر دین اسلام است و بی آنک بداند که چرا این دین حق ا‌ست، و توحید بی تشبیه و بی تعطیل دارد ا‌و بر عادت مقلدان پیشین ا‌ست و متابع مقلد مقلد باشد.و این محققان و موحدان از مقلدان همی حاصل آیند، و هر که تقلید نپذیرد بتحقیق نرسد، چو بتوحید و بتحقیق از تقلید شاید رسیدن. تقلید حق باشد نه باطل. و پیدا‌ست که تقلید آنک گوید «عالم محدث است» نه چو تقلید آنکس ا‌ست که گوید «عالم قدیم است» بل این تقلید مقدمه حق است و مقدمه حق حق باشد.آنگاه هر که از رسول علیه‌السلام کتاب و شریعت بتقلید پذیرفت، بریشان آموختن تاویل کتاب و شریعت واجب کرد، چنانک خبرست از رسول علیه‌السلام که روزی با یاران نشسته بود، گفت: از شما کسی (باشد) که با شما جنگ کند بر تاویل کتاب، چنانک من کردم و بکشتمشان بر تنزیل آن. بدین خبر: قوله «ان منکم لمن یقاتلکم علی تاویل ا لکتاب کما قاتلکم علی تنزیله.» پس ابوبکر گفت ای رسول الله من آنکس هستم که این جنگ کنم؟ رسول گفت: نه. پس عمر گفت: یا رسول الله من هستم آنکس؟ گفت: نه. پس عثمان گفت: من هستم یا رسول الله؟ گفت: نه. گفتند: پس کیست آنک بر تاویل کتاب جنگ کند؟ رسول گفت: «ذاک خاصف النعل.» گفت: آنکسست که همی نعل دوزد. بنگرستند: علی بن ا‌بی طالب رضی الله عنه بود بصفه دیگر نشسته بود، و نعلین پیغامبر همی دوخت که شراکش گسسته بود (و) همی‌اندر کشید. آنگه دانستند که خداوند تاویل کتاب و شریعت اوست. و توحید حق‌اندر تاویل کتاب و شریعت ا‌ست نه‌اندر بطن تاریک امت چنانک این گروه گفتند که ما‌اندر سخن ایشا‌نیم از بهر آنک خلق را بتوحید رسول خدای خوا‌ند بفرمان خدای نه بفرمان خرد، دین گرفتند برای خویش تا مر ایشان را نظر باشد چنانک خدای تعالی همی گوید: بگو خلق را که بمن همی وحی کنند که خدای شما یکی است تعالی و تقدس. شما همی پذیرید این را و خویشتن را بمن همی سپارید بر‌ین سخن یا نه؟ بدین آیت: قوله «قل انما یوحی ا‌لی ا‌نما ا‌لهکم اله واحد فهل ا‌نتم مسلمون؟»

Вдлил бар он ки тавҳид бе ташбеҳи андари тоўили китоби худои а сет онаст ки ҷузи бтоўили ихтилофу иштибоҳ ко надар китоби аи сет бо тФоқи ниёи яд . Ва раво бошад ки зоҳири қавлҳо мухталиф бошад влкн раво набошад ки қавли худоӣ мутаноқиз бошад то ҷое ки гуяд ҷузи худоӣ ҳеҷ нест : қавла « лӣси кмслаҳи шайъ . » ва ҷое мегуяд ман гӯяндаам ки ҳаме гӯям : қавла « қавли ҳўоллаҳи аи ҳад » шумо низ бигӯед ин қавлро ки шумо низ ҳамчун ман гўиндгои ?нияд ва шумо бино ва шунаво ӣед ва ман биноу шунаво ӣам . Ва ҷое ҳаме гуяд : худои офаридагори ҳамаи чизҳости бад-ӣни оят : қавла « аллоҳи холиқи кули шайъ . » вдигри ҷой ҳаме гуяд : офаридагорон бисёранду худоӣ аз он ҳамагони некӯ офаринанда тараст . Қавла « Фтборки аллоҳи аи ҳасани аи лхолқин . » ва ҷое ҳаме гуяд ки худоӣ онаст ки ӯ мари шуморо бёФрид ва рӯзятон дод бад-ӣни оят : қавла « аллоҳи алзии хлқкми сами рзқкм . »у дигари ҷой ҳаме гуяд : ( худои беҳтарин ) рӯзӣ диҳандагонаст бад-ӣни оят : қавла « валлоҳи хайри алрзои қин . »у ҷои дигар ҳаме гуяд : бар якдигар афсӯс макунед қавла « ё аиҳо аи лзини омнўи лои исхри қавми ман қавм . » ва ҷое ҳаме гуяд ки кофарон бар муъминони ҳаме афсӯс кунанд , худо низ бар кофарон афсӯс кунад , бад-ӣни оят : қавла « Фисхрўн манеҳам схр аллоҳ манеҳаму ?лаами ъзо б аи лӣам . » ва ҷое ҳаме гуяд : чу фиръавну қавм ӯ моро бахшам овараданд , аз эшон кӣна кашидем ва ғарқа кардемашон , бад-ӣни оят : қавла « Флмои осФўно антқмно манеҳам Фоғри қноҳми аи ҷамъин . » пас чу мардии мари дайгариро бахшами орад , он хашми гирифтаи мар ӯро бузанд ё бикашад ё дашном диҳадаш ,у худоиро гуруҳеи бахшами оранд то мари эшонро бкинаҳ ғарқа кунад , мушобеҳати миёни холиқу махлуқ беш азин чигуна бошад ? ва ҷое ҳаме гуяд : худои бдончи шумо андари дил пинҳон доред ,у ончи мари онро ошкор кунед ( доност ) бад-ӣни оят : қавла « аи Ни аллоҳи иълми мо исрўни вмои иълнўн . » ва ҷое ҳаме гуяд : гуруҳе (ро ки ) осӣ шуданд ҳалок кардем . Пас аз он шуморо андари замин Халифа кардем то бингарем ки шумо чигуна кунед ? бад-ӣни оят : қавла « сами ҷълно кам хлоӣФи фии аларзи ман бъдҳми лннзри Киеви тълмўн . »

ودلیل بر آن که توحید بی تشبیه‌اندر تاویل کتاب خدای ا‌ست آنست که جز بتاویل اختلاف و اشتباه کا‌ندر کتاب ا‌ست با‌تفاق نیا‌ید. و روا باشد که ظاهر قولها مختلف باشد ولکن روا نباشد که قول خدای متناقض باشد تا جایی که گوید جز خدای هیچ نیست: قوله «لیس کمثله شی.» و جایی میگوید من گوینده ام که همی گویم: قوله «قول هوالله ا‌حد» شما نیز بگویید این قول را که شما نیز همچون من گویندگا‌نید و شما بینا و شنوا‌یید و من بینا و شنوا‌یم. و جایی همی گوید: خدای آفریدگار همه چیزهاست بدین آیت: قوله «الله خالق کل شی.» ودیگر جای همی گوید: آفریدگاران بسیارند و خدای از آن همگان نیکو آفریننده ترست. قوله «فتبارک الله ا‌حسن ا‌لخالقین.» و جایی همی گوید که خدای آنست که او مر شما را بیافرید و روزیتان داد بدین آیت: قوله «الله الذی خلقکم ثم رزقکم.» و دیگر جای همی گوید: (خدای بهترین) روزی دهندگانست بدین آیت: قوله «والله خیر الرزا‌قین.» و جای دیگر همی گوید: بر یکدیگر افسوس مکنید قوله «یا ایها ا‌لذین آمنو لا یسخر قوم من قوم.» و جایی همی گوید که کافران بر مومنان همی افسوس کنند، خدا نیز بر کافران افسوس کند، بدین آیت: قوله«فیسخرون منهم سخر الله منهم و لهم عذا‌ب ا‌لیم.» و جایی همی گوید: چو فرعون و قوم او مارا بخشم آوردند، از ایشان کینه کشیدیم و غرقه کردیمشان، بدین آیت: قوله«فلما آسفونا انتقمنا منهم فاغر قناهم ا‌جمعین.» پس چو مردی مر دیگری را بخشم آرد، آن خشم گرفته مر او را بزند یا بکشد یا دشنام دهدش، و خدای را گروهی بخشم آرند تا مر ایشان را بکینه غرقه کند، مشابهت میان خالق و مخلوق بیش ازین چگونه باشد؟ و جایی همی گوید: خدای بدانچ شما‌اندر دل پنهان دارید، و آنچ مر آن را آشکار کنید (داناست) بدین آیت: قوله «ا‌ن الله یعلم ما یسرون وما یعلنون.» و جایی همی گوید: گروهی (را که) عاصی شدند هلاک کردیم. پس از آن شما را‌اندر زمین خلیفه کردیم تا بنگریم که شما چگونه کنید؟ بدین آیت: قوله«ثم جعلنا کم خلائف فی الارض من بعدهم لننظر کیف تعلمون.»

Агар инҳоро ки тавҳид бидон табоҳ шавад ҳама бар шмрдимии китоби дарози гаштӣ ва андарин ки ёд кардем уқалоро ҳидоятии аи сети сӯии талаби тоўил то шабаҳат ҳо бидон азу зоил шавад . Ва агар ин мутакаллимони мари худоиро олам собит карданд худои ҳамеи бандагони хешро уламо гуяд бад-ӣни оят : қавла « анмои ихшии аллоҳи ман ибодаи аи лълмо . » пас зоҳир шуд ки олами гуфтани мар ӯро субҳона ширкаст ;у агроини мутакаллимони мари худоиро таъолии қодир собит карданд , худои ҳамеи бандагони хешро қодирон гуяд бад-ӣни ояти қавла « вғдўои алии ҳуради қодирин . » пас ин низ ширкаст ; ва агар ин мутакаллимони мари худоиро субҳона зинда гуфтанд , худои таъолии бандагони хешро ҳаме зиндагон гуяд бад-ӣни оят : қавла « влои тҳсбни аи лзини қтлўои фии сиблати аллоҳи амўото , бал эҳё ъанд рбҳми ирзқўн . » . Ин ширкаст ; ва агар ин мутакаллимони мари худоиро субҳонаи шунаво собит карданд , худои таъолии ҳамеи бандагони хешро шунаво собит карданд , бад-ӣни ?ит : қавла « ҳатто ъои ди кои лърҷўни аи лқдим . » гуфт ар қавли кои фарони бад-ӣни оят : « Фсиқўлўни ҳзи аи аФки қадим . » ин бидъатӣаст ки ин гуруҳ ихтироъ кардаанд , ва номӣаст ки эшон ниҳодаанд худоиро бҷҳли хеш .

اگر اینها را که توحید بدان تباه شود همه بر شمردیمی کتاب دراز گشتی و‌اندرین که یاد کردیم عقلا را هدایتی ا‌ست سوی طلب تاویل تا شبهت ها بدان ازو زایل شود. و اگر این متکلمان مر خدای را عالم ثابت کردند خدای همی بندگان خویش را علما گوید بدین آیت: قوله«انما یخشی الله من عباده ا‌لعلما.» پس ظاهر شد که عالم گفتن مر او را سبحانه شرک است؛ و اگراین متکلمان مر خدای را تعالی قادر ثابت کردند، خدای همی بندگان خویش را قادران گوید بدین آیت قوله «وغدوا علی حرد قادرین.» پس این نیز شرک است؛ و اگر این متکلمان مر خدای را سبحانه زنده گفتند، خدای تعالی بندگان خویش را همی زندگان گوید بدین آیت: قوله «ولا تحسبن ا‌لذین قتلوا فی سبیل الله امواتا، بل احیا عند ربهم یرزقون.». این شرک است؛ و اگر این متکلمان مر خدای را سبحانه شنوا ثابت کردند، خدای تعالی همی بندگان خویش را شنوا ثابت کردند، بدین ایت: قوله «حتی عا‌د کا لعرجون ا‌لقدیم.»گفت ار قول کا‌‌فران بدین آیت: «فسیقولون هذ‌ا افک قدیم.» این بدعتی است که این گروه اختراع کرده‌اند، و نامیست که ایشان نهاده‌اند خدای را بجهل خویش.

Ва аммо сухани мо андарин тавҳиди ин гуруҳ бдонч гуфтанд худои таъолии олам на бълмасту қодир на бақадратаст ,у ҳӣ на бҳёти аи сет ,у самиъу басир на бсмъу басари аи сет , бали зот ӯ онаст ки гӯйем : иттифоқи аи сети ъқлоро бар онки мари сифатро бзоти хеш қиём нест , бали қиём ӯ бмўсўФаст ,у мавсуфи бзоти хеш қоимаст . Пас бад-ӣни эҳтиҷоҷ бешабаҳат раво набошад ки худо ӣ таъолии бсФтии мавсуфи бод , кони сифати худ ҳувият бошад , ва на низ он сифат бидон қоим буд ва агар сифат ӯ ҷузи ҳувият ӯ бошад сифати мари ӯро арз бошаду ҳувият ӯ маҳал эъроз нест . Пас мари ӯро сифатӣ нишоед гуфтан албата . Ва андари тавҳиди аҳли таъйиди мари ин қавлро сипас азин муставфӣ ( шарҳ ) кунем , ва чу бқўли ин гуруҳ зотӣ бошад кони шаш сифат мухталиф бошад яке илму дигари қудрату сдигри зиндагӣу чаҳоруми шунавоӣу панҷуми бенаӣу шашуми қадӣмӣ , ин зотӣ бошад бшши қисмат ар баҳри анк маълумаст ки илми ҷуз қудратасту қудрати ҷуз илмаст , ва ин ҳар ду низ ҷуз зиндагӣанд , ва ин ҳар се ҷуз шунавоӣанд , ва ин ҳар чаҳор ҷузи бенаии андъ ва ин ҳар панҷ ҷуз қадӣмӣанд , ва ин ҳар шаш сифотанд . Агар ҳувияти бории субҳонаи шаш мухолифаст , ин ҷавҳарӣаст бшши қисмат ; ва ин на тавҳид бошад ки таксир бошад , ки як зоти ҳам илмаст ва ҳам қудрат , ( ва ) қавлӣ бемаънӣаст . Пас агар илму қудрат ҳар ду якеаст , воҷиб ояд ки ҳар ки олам бошад қодир бошад . Пас ҳар ки гуяд ки худоӣ олам аст гуфта бошад ( қодираст ) , ва агар чунин бошад худ бар як сифат ( аз ) ин шаш сифати ихтисор бояд кардан , то чун он сифат бигӯе ҳар шаш сифат гуфта бошӣ .

و اما سخن ما‌ اندرین توحید این گروه بدانچ گفتند خدای تعالی عالم نه بعلم است و قادر نه بقدرت است، و حی نه بحیات ا‌ست، و سمیع و بصیر نه بسمع و بصر ا‌ست، بل ذات او آنست که گوییم: اتفاق ا‌ست عقلارا بر آنک مر صفت را بذات خویش قیام نیست، بل قیام او بموصوف است، و موصوف بذات خویش قایم است. پس بدین احتجاج بی شبهت روا نباشد که خدا‌ی تعالی بصفتی موصوف باد، کآن صفت خود هویت باشد، و نه نیز آن صفت بدان قایم بود و اگر صفت او جز هویت او باشد صفت مر اورا عرض باشد و هویت او محل اعراض نیست. پس مر اورا صفتی نشاید گفتن البته. و‌اندر توحید اهل تایید مر این قول را سپس ازین مستوفی (شرح) کنیم، و چو بقول این گروه ذاتی باشد کآن شش صفت مختلف باشد یکی علم و دیگر قدرت و سدیگر زندگی و چهارم شنوایی و پنجم بینایی و ششم قدیمی، این ذاتی باشد بشش قسمت ار بهر انک معلوم است که علم جز قدرت است و قدرت جز علم است، و این هر دو نیز جز زندگی‌اند، و این هر سه جز شنوایی‌اند، و این هر چهار جز بینایی‌اندع و این هر پنج جز قدیمی‌اند، و این هر شش صفات‌اند. اگر هویت باری سبحانه شش مخالف است، این جوهری است بشش قسمت؛ و این نه توحید باشد که تکثیر باشد، که یک ذات هم علم است و هم قدرت، (و) قولی بی معنی است. پس اگر علم و قدرت هر دو یکیست، واجب آید که هر که عالم باشد قادر باشد. پس هر که گوید که خدای عالم است گفته باشد (قادر است)، و اگر چنین باشد خود بر یک صفت (از) این شش صفت اختصار باید کردن، تا چون آن صفت بگویی هر شش صفت گفته باشی.

Пас агар чунин нест , ва ҳар сифатиро бзоти хеш маънӣ дигараст як ҷавҳари шаш сифат мутакассир бошад , мтўҳд ва мунфарид набошад ; бал ҳар ки гуяд олимӣаст беилм , гуфта бошад ки ҷоҳиласт ; ва ҳар ки гуяд қодирӣаст беқудрат , гуфта бошад ки оҷизаст ;у дигари сифатҳоро ҳамеи нафй лозим ояд ва ҳамчунон бошад ки пеши азин гуфтем аз қавли гуруҳе ки гӯйанд ки худои ҷисми аи сет на чу аҷсом , ва ин чунон бошад ки гуяд ҷисмӣаст на чу ҷисм ва ин ҳазёнӣ бошад . Ин қавл ки гуфтанд он сифатҳо сифоти зоти аи сет , савдое буд ки андари дили ин гуруҳ афтод , ки чун мари он савдоро бқўл бигуфтанд дуруст наомад ,у бгФтору тафтиши ҷуз чунон омад ки андари хотрҳоءи пари васвоси а ӣашон аи фитода буд .

پس اگر چنین نیست، و هر صفتی را بذات خویش معنی دیگرست یک جوهر شش صفت متکثر باشد، متوحد و منفرد نباشد؛ بل هر که گوید عالمی است بی علم، گفته باشد که جاهل است؛ و هر که گوید قادری است بی قدرت، گفته باشد که عاجز است؛ و دیگر صفتها را همی نفی لازم آید و همچنان باشد که پیش ازین گفتیم از قول گروهی که گویند که خدا جسم ا‌ست نه چو اجسام، و این چنان باشد که گوید جسمی است نه چو جسم و این هذیانی باشد. این قول که گفتند آن صفت ها صفات ذات ا‌ست، سودایی بود که‌اندر دل این گروه افتاد، که چون مر آن سودا را بقول بگفتند درست نیامد، و بگفتار و تفتیش جز چنان آمد که‌اندر خاطرهاء پر وسواس ا‌یشان ا‌فتاده بود.

Ва аммо сухан аз он заъифтар ки инҳо гуфтаанд кас нагуфт бар аи саботи онки худои бино ва шунавост , ки гуфтанд бидон донистем ки худо биност ва шунавост , ки ҳар ки зиндааст вебӣ офатаст бино ва шунавост . Пас донистем ки чун худои зинда бе офати аи сети бино ва шунавост , субҳонаи алъзим ! ташбеҳ ( аз ) ин заъифтар чигуна бошад ки ҳаме занн баранд ки худоӣ ҳамчун мардум бе офати аи сет ? ва чаро нгўинд ки худо низ хӯрандау бўиндаҳ ва равандааст , чун ҳамеи бенанд ки ҳар ки зинда ва бе офати аи сет , низ хӯрандау бўиндаҳ ва равандааст ? ва чун ҳаме гӯйанд ки бояд ки худои бино ё андар ёбанда чизҳо андар ёфтанӣ бошад пас мазау буии чизҳо низ андар ёфтанӣ аи сет . Агар худои хӯранда ва бўиндаҳ нест , пас мазаҳоро андари наёбад , ва буиҳоро андари наёбад , ва агар мзҳо ва буиҳо (ро ) андари наёбад , пас ӯ зинда беофат нест . Агар низ аз ҷое баҷое нашавад зинда беофат нест . Ва аммо он қавл ки гуфтанд : агар худоӣ беш аз яке будӣ оламро низом набӯдӣ , қавлии савоб ва мутакаллимонааст .

و اما سخن از آن ضعیف تر که اینها گفته‌اند کس نگفت بر ا‌ثبات آنک خدا بینا و شنواست، که گفتند بدان دانستیم که خدا بیناست و شنواست، که هر که زنده است وبی آفت است بینا و شنواست. پس دانستیم که چون خدای زنده بی آفت ا‌ست بینا و شنواست، سبحانه العظیم! تشبیه (از) این ضعیف تر چگونه باشد که همی ظن برند که خدای همچون مردم بی آفت ا‌ست؟و چرا نگویند که خدا نیز خورنده و بوینده و رونده است، چون همی بینند که هر که زنده و بی آفت ا‌ست، نیز خورنده و بوینده و رونده است؟ و چون همی گویند که باید که خدا بینا یا‌اندر یابنده چیزها‌اندر یافتنی باشد پس مزه و بوی چیزها نیز‌اندر یافتنی ا‌ست. اگر خدای خورنده و بوینده نیست، پس مزه ها را‌اندر نیابد، و بویها را‌اندر نیابد، و اگر مزها و بویها (را)‌اندر نیابد، پس او زنده بی آفت نیست. اگر نیز از جایی بجایی نشود زنده بی آفت نیست. و اما آن قول که گفتند: اگر خدای بیش از یکی بودی عالم را نظام نبودی، قولی صواب و متکلمانه است.

Ҳар ки марин нақдро ки мо дар тавҳиди ин гуруҳ ёд кардем баҳақ башнавад ,у бъқл тааммул кунад , донад ки ин нақдӣ ҳақаст , ва тавҳид набошад як зотро бшши сифати мухталифи гуфтан , бал таксир бошад ,у худоро бсФоти махлуқи сифат кардан тавҳид набошад , бал ташбеҳ бошад . Ин гуруҳи ҳамеи чизеи бартар аз хештани бенанду ҳамеи хешро худоӣ гумон баранд , злки ҳўи аи лзлоли аи лбъид .

هر که مرین نقد را که ما در توحید این گروه یاد کردیم بحق بشنود، و بعقل تامل کند، داند که این نقدی حق است، و توحید نباشد یک ذات را بشش صفت مختلف گفتن، بل تکثیر باشد، و خدا را بصفات مخلوق صفت کردن توحید نباشد، بل تشبیه باشد. این گروه همی چیزی برتر از خویشتن بینند و همی خویش را خدای گمان برند، ذلک هو ا‌لضلال ا‌لبعید.