Мтолҳони фалосифа аз суқроту аи нбзқлс то бо Флотўну арсттои лӣс чунин гуфтанд ки иллатҳо роикӣ ( иллат )асту иллат олам ӯст , иллат аввалӣ гуфтанд ки иллатҳоро маротиби аи сет , ва ҳар иллатиро маълулии аи сет , аз иллати аввали кони бории аи сет то бмълўли охир кон мардаст . Ва гуфтанд ки иллат он бошад ки чун мар ӯро бўҳм баргирӣ маълул бар хезад ,у ҳарчи мо онрои бўҳм ( баргирем ) дайгарии бабр гирифтан ӯ бар гирифта шавад онк бар гирифта шавад маълул бошад онро ки мо ӯрои бўҳм бар гирем , чунонк гуфтанд ки қурси офтоби иллати рӯзи аи сету рӯз маълул ӯст . Ва далел бар дурустии ин қавл о Наст ки чу мо қурси офтобро бўҳм баргирем , донем ки рӯз бар хезад ва гуфтанд ки чун чизе бошад ки агар мари онрои бўҳм бар гирем бабр гирифтан ӯ ҳеҷ чизеи дигар бар гирифта нашавад , бдои ним ки он маълули бози пасини аи сет , ва он мардуми аи сет , ки агар мо мардумро бўҳми азин олам бар гирем , ҳеҷ чизеи дигар бар гирифта нашавад албата , чунонк агар ҳайвонро яъне ҷои нурро бўҳм бар гирем . Мардум бар гирифта шавад , аз баҳри онки мардум навъе аи сет аз ҷонвару ҳайвон ҷинс ӯст , влкн агар мардумро бўҳм бар гирем , ҳайвон бар гирифта нашавад .

متالهان فلاسفه از سقراط و ا‌نبذقلس تا با‌فلاطون و ارسططا‌لیس چنین گفتند که علتها رایکی (علت) است و علت عالم اوست، علت اولی گفتند که علتها را مراتب ا‌ست، و هر علتی را معلولی ا‌ست، از علت اول کآن باری ا‌ست تا بمعلول آخر کآن مردست. و گفتند که علت آن باشد که چون مر او را بوهم بر گیری معلول بر خیزد، و هرچ ما آنرا بوهم (برگیریم) دیگری ببر گرفتن او بر گرفته شود آنک بر گرفته شود معلول باشد آنرا که ما اورا بوهم بر گیریم، چنانک گفتند که قرص آفتاب علت روز ا‌ست و روز معلول اوست. و دلیل بر درستی این قول آ نست که چو ما قرص آفتاب را بوهم برگیریم، دانیم که روز بر خیزد و گفتند که چون چیزی باشد که اگر مر آنرا بوهم بر گیریم ببر گرفتن او هیچ چیزی دیگر بر گرفته نشود، بدا‌نیم که آن معلول باز پسین ا‌ست، و آن مردم ا‌ست، که اگر ما مردم را بوهم ازین عالم بر گیریم، هیچ چیزی دیگر بر گرفته نشود البته، چنانک اگر حیوان را یعنی جا‌نور را بوهم بر گیریم. مردم بر گرفته شود، از بهر آنک مردم نوعی ا‌ست از جانور و حیوان جنس اوست، ولکن اگر مردم را بوهم بر گیریم، حیوان بر گرفته نشود.

Пас дуруст шуд ки мардум навъасту маълули боз пасинаст на бузмони бали бткўин ,у ғарази сонеъи олам аз сунъ вуҷӯд ӯст , ки сунъи бадви бохри расидаи аи сет . Ва гуфтанд ин ҳукамо : чу мардумро маълул охир ёфтем , бъқл собит шуд иллати аввал , ки бартари азу иллатӣ нест , чунонк фурӯтар азин ки мардумаст маълулӣ нест . Ва гуфтанд ки иллати ин маълул ки мардумаст ғизост , аз баҳри онк агар ғизо бархезад ( мардум напояд ) . Пас гуфтанд : иллати мардуми ғизоро ёфтем . Ва гуфтанд иллати ғизо табоиъаст , ки агар табоиъ набошад , набот набошад ,у табоиъ иллат бошад . Ва гуфтанд : иллати табоиъ афлокаст , ки агар афлок набошад табоиъ набошад , ва чу мари афлокро бо сӯрат бисёру ҳаракат бениҳоят ёфтанд , гуфтанд : афлок низ маълули аи сет , аз баҳри онк ҳамчун дигари мусаввирот ( ва ) мутаҳаррикот ки зер ӯ андар ояду ҳама маълулотанд , ӯ низ мусаввир ва мутаҳаррикаст . Пас гуфтанд : афлок низ маълули аи сету иллат ӯ гуфтанд сонеъи ъои лами аи сет .

پس درست شد که مردم نوع است و معلول باز پسین است نه بزمان بل بتکوین، و غرض صانع عالم از صنع وجود اوست، که صنع بدو بآخر رسیده ا‌ست. و گفتند این حکما: چو مردم را معلول آخر یافتیم، بعقل ثابت شد علت اول، که برتر ازو علتی نیست، چنانک فروتر ازین که مردمست معلولی نیست. و گفتند که علت این معلول که مردمست غذاست، از بهر آنک اگر غذا برخیزد (مردم نپاید). پس گفتند: علت مردم غذا را یافتیم. و گفتند علت غذا طبایع است، که اگر طبایع نباشد، نبات نباشد، و طبایع علت باشد.و گفتند: علت طبایع افلاک است، که اگر افلاک نباشد طبایع نباشد، و چو مر افلاک را با صورت بسیار و حرکت بی نهایت یافتند، گفتند: افلاک نیز معلول ا‌ست، از بهر آنک همچون دیگر مصورات (و) متحرکات که زیر او‌اندر آید و همه معلولات‌اند، او نیز مصور و متحرک است. پس گفتند: افلاک نیز معلول ا‌ست و علت او گفتند صانع عا‌لم ا‌ست.

Ва гуфтанд ки аз маълули охир то баъиллатии аввалии ҳарчи андарин миёнаи аи сети ҳамаи мутаҳаррики аи сет ,у лекини ҳаракоти маълулоти фурӯдин аз мардуму ғизоу наботу табоиъи ҳама ноқисаст , ва бо ниҳояти аи сет ; аз баҳри онки ҳаракоти мардумро скўнҳоء ӯ ниҳояти аи сет ,у ҳаракоти ғизоро андари ҷасад ӯ ниҳоятаст чу аз наботӣ ҳайвонӣ расаду ҳаракоти набот (ро ) кӯ иллат ғизост ниҳоятаст , чу аз растани аввал ( онгоҳ ) бтмомӣ хеш расад ки дона бо мива шавад ;у ҳаракоти табоиъи худ бқсрст ,у ниҳояти он : бамӣона фалакаст кони марказ оламаст . То хок ва то санги азкл ( хеш ) замини бқсри қосрӣ бар гирифтау бҳўо барда нашавад , бибоз омадани сӯии марказ ҳаракат накунад , ва чу санг ё хок ё об ё ҳавои бакули хеш боз ояд , ва бар дигари ҷузвҳо хок ки такяи аҷзо ӯ бар маркази олами а сет уфтад ҳаракати азу зоил шавад , ва чу бқҳри ҳавои бзири оби фурӯ мо над ва аз онҷои бтбъ бар ояд , чу бҳўо боз расад , бёромд ва чу оташ аз миёни ҳаво бар марказ хеш бирасад ки он доираи асири аи сет низ бёромд . Ва ҳаракатӣ ки анрои бохр ором бошад ноқис бошад аз баҳр ин гуфтанд ҳкмоءи фалосифа ки ҳаракоти маълулоти фурӯдин ноқисаст ва гуфтанд ки ҳаракати фалак ки зер ӯ маълул ӯсту бартари азу иллат ӯст , ки сонеъи олами аи сет ( комили аи сет ) аз баҳри онки ҳаракати ин бҷонбӣ нест ки чу боинҷо бирасад , бёромд , чунонк чу санг аз ҳавои ҳамеи бҷонб замин гароед , чу базмин расад , бёромд .

و گفتند که از معلول آخر تا بعلت اولی هرچ‌اندرین میانه ا‌ست همه متحرک ا‌ست، و لیکن حرکات معلولات فرودین از مردم و غذا و نبات و طبایع همه ناقص است، و با نهایت ا‌ست؛ از بهر آنک حرکات مردم را سکونهاء او نهایت ا‌ست، و حرکات غذا را‌اندر جسد او نهایت است چو از نباتی حیوانی رسد و حرکات نبات(را) کو علت غذاست نهایت است، چو از رستن اول (آنگاه) بتمامی خویش رسد که دانه با میوه شود؛و حرکات طبایع خود بقسرست، و نهایت آن: بمیانه فلک است کآن مرکز عالم است. تا خاک و تا سنگ ازکل (خویش) زمین بقسر قاسری بر گرفته و بهوا برده نشود، بباز آمدن سوی مرکز حرکت نکند، و چو سنگ یا خاک یا آب یا هوا بکل خویش باز آید، و بر دیگر جزوها خاک که تکیه اجزا او بر مرکز عالم ا‌ست افتد حرکت ازو زایل شود، و چو بقهر هوا بزیر آب فرو ما‌ند و از آنجا بطبع بر آید، چو بهوا باز رسد، بیارامد و چو آتش از میان هوا بر مرکز خویش برسد که آن دایره اثیر ا‌ست نیز بیارامد.و حرکتی که انرا بآخر آرام باشد ناقص باشد از بهر این گفتند حکماء فلاسفه که حرکات معلولات فرودین ناقص است و گفتند که حرکت فلک که زیر او معلول اوست و برتر ازو علت اوست، که صانع عالم ا‌ست (کامل ا‌ست) از بهر آنک حرکت این بجانبی نیست که چو باینجا برسد، بیارامد، چنانک چو سنگ از هوا همی بجانب زمین گراید، چو بزمین رسد، بیارامد.

Пас гуфтанд : воҷиб ояд ки фалак ки ҳаракат ( ӯ ) бхлоФи ҳаракати дигар маълулотаст маълул авваласт ,у ҳаракоти ноқис ки марин маълулотро сет ки фурӯд азуаст ҳама азуаст ва гуфтанд : ин ҳаракат бе ниҳояти марин маълулро аз иллат аввалӣаст , ва чу марин маълулро ки фалаки аи сети ҳаракат бе ниҳояти аи сет лозим ояд ки қӯти иллат ӯ ки сонеъ олам ӯст бениҳоятасту мари ҳаракати афлокро тамом бидон гуфтанд каз ҷонибии бҷонбӣ ҳаме нашавад , ( то ) чу онҷо бирасад бёромд , чунонк ҳаракоти ҷзўёти табоиъ чу аз куллиёти хеши ҷудои аи Фтнд , ҳаракати сӯии клёи т онҳо бошад ва чун бклёти хеши расиданд , бёромнд ва гуфтанд ки ин ҳаракати тамом яъне ҳаракати астдорти иллати аи сети марин ҳаракоти ноқисотро ки ҷзўҳоءи табоиъи рост .

پس گفتند: واجب آید که فلک که حرکت (او) بخلاف حرکت دیگر معلولات است معلول اول است، و حرکات ناقص که مرین معلولات را‌ست که فرود ازوست همه ازوست و گفتند: این حرکت بی نهایت مرین معلول را از علت اولی است، و چو مرین معلول را که فلک ا‌ست حرکت بی نهایت ا‌ست لازم آید که قوت علت او که صانع عالم اوست بی نهایت است و مر حرکت افلاک را تمام بدان گفتند کز جانبی بجانبی همی نشود، (تا) چو آنجا برسد بیارامد، چنانک حرکات جزویات طبایع چو از کلیات خویش جدا ا‌فتند، حرکت سوی کلیا ت آنها باشد و چون بکلیات خویش رسیدند، بیارامند و گفتند که این حرکت تمام یعنی حرکت استدارت علت ا‌ست مرین حرکات ناقصات را که جزوهاء طبایع راست.

Ва гуфтанд таъсироти мухталифи алоФоъил аз аҷроми олии самовии сӯии маркази фурӯди ояндаи аи сет , ва будаш коиноти Фои садоти табиӣ аз ҷавоҳиру набот ва ҳайвон бидон таъсиротаст . Ва аз он таъсирот баҳрӣ онаст ки онро боздошт нест , ва он таъсироти куллӣ аи сет , ки андари ҷзўёти замин чизе нест ки мари онро дафъ шояд кардан , чу абрҳо ва боронҳоу ръдўи барқу соъиқау зилзилау сумум ки биафтаду онро ҳилтӣ нест . Ва аммо аз ҷзўёти заминӣ чизҳо ҳаст ки он аз аҷроми алавии Фълҳоء табиӣ ёфтаст , ки бидон чизҳоро аз феъли табиӣ ӯ бози тавон доштани бмхолФт , чунонк чу машкро андари миён зера ниҳанд , буии машкро боз дорад ; ё бмўоФқт , чунонк чун санги мқнотисро бонгбину сайри бёлоинд , оҳанро накушуд ва аз хосияти хеш боз монад ; ва ҳамчунин таъсиротӣ ки бҷсд мардум хоҳад расӣдан аз ълтҳоءи ҷасадӣ , чу мардум онро бишносанд ки чаҳ хоҳад бӯдан аз ҳаводис , битавонад ки мари онрои бхлоФи он дафъ кунад .

و گفتند تاثیرات مختلف الافاعیل از اجرام عالی سماوی سوی مرکز فرود آینده ا‌ست، و بودش کاینات فا‌سدات طبیعی از جواهر و نبات و حیوان بدان تاثیرات است. و از آن تاثیرات بهری آنست که آنرا بازداشت نیست، و آن تاثیرات کلی ا‌ست، که‌اندر جزویات زمین چیزی نیست که مر آن را دفع شاید کردن، چو ابرها و بارانها و رعدو برق و صاعقه و زلزله و سموم که بیفتد و آنرا حیلتی نیست. و اما از جزویات زمینی چیزها هست که آن از اجرام علوی فعلهاء طبیعی یافتست، که بدان چیزها را از فعل طبیعی او باز توان داشتن بمخالفت، چنانک چو مشک را‌اندر میان زیره نهند، بوی مشک را باز دارد؛ یا بموافقت، چنانک چون سنگ مقناطیس را بانگبین و سیر بیالایند، آهن را نکشد و از خاصیت خویش باز ماند؛ و همچنین تاثیراتی که بجسد مردم خواهد رسیدن از علتهاء جسدی، چو مردم آنرا بشناسند که چه خواهد بودن از حوادث، بتواند که مر آنرا بخلاف آن دفع کند.

Ва аммо агар бидонад ки чаҳ хоҳад падед омадан , валикин надонад ки хилоф онч хоҳад бӯдан чист , мари онро дафъи натавонад кардан ва он бӯданӣ ббошд бирав ночор , чунонк мо донем ки грмоءи сахту срмоءи саъби андари олам аз ҷиҳати ҳаракоти осмону таъсии аҷроми алавӣ падед ояд ,у ҳамеи бубинем ки мардумони мари гармои сахтро бштоФтни бхонҳо ( зер ) замини кандау хашини хонҳо ва хӯрдан таомҳо ва шаробҳо ки ҳарорати табииро аз трокиби мардум рафъ кунад ;у мари сармои сахтро бштоФтни бхонҳоءи гарму истионати ботшу пӯшидан ҷомҳоء хазу мўиҳоءи нарм ва хӯрдан таомҳо ва шаробҳо ки ҳарорати табииро нгоҳдорд , дафъ ҳаме кунанд аз аҷсоди хеш , ва ҳамчунин иллатҳоро ки хоҳад а фитодан , чу бдо над ки чаҳ хоҳад афтодани бдорўҳоиӣ ки донад ки ани бхлоФи он ҳодисаи аи сет ки хоҳад бӯдан , дафъ кунанд .

و اما اگر بداند که چه خواهد پدید آمدن، ولیکن نداند که خلاف آنچ خواهد بودن چیست، مر آن را دفع نتواند کردن و آن بودنی بباشد برو ناچار، چنانک ما دانیم که گرماء سخت و سرماء صعب‌اندر عالم از جهت حرکات آسمان و تاثیر اجرام علوی پدید آید، و همی ببینیم که مردمان مر گرمای سخت را بشتافتن بخانها (زیر) زمین کنده و خشن خانها و خوردن طعامها و شرابها که حرارت طبیعی را از تراکیب مردم رفع کند؛ و مر سرمای سخت را بشتافتن بخانهاء گرم و استعانت بآتش و پوشیدن جامهاء خز و مویهاء نرم و خوردن طعامها و شرابها که حرارت طبیعی را نگاهدارد، دفع همی کنند از اجساد خویش، و همچنین علتها را که خواهد ا‌فتادن، چو بدا‌ند که چه خواهد افتادن بداروهایی که داند که ان بخلاف آن حادثه ا‌ست که خواهد بودن، دفع کنند.

Пас гуфтанд : зоҳир кардем ки афъоли ҳаракати ҷурми олӣу таъсирот ӯ ҳама чунон нест ки мари онро боздошт несту қавли мутлақи андарин маънӣ ки марҷаъи тавҳиди фалосифаи аи сети мари мейри ҳкмоءи Юнони рости аънии арсттолиси аи ?лаиро ки гуфт : феъли аҷроми самовии андари чизҳоеи равандаи аи сет ки он чизҳо бшрФ аз аҷром самовӣ камтараст ва аммо ончи бшрФ аз аҷром олӣ бартараст таъсироти аҷроми олии андари он коргар нест албата ва гуфт : таъсии аҷроми андари аҷсоди наботу ҳайвони аи сету андари трокибу андари нФсҳоءи ҷисми аи сету нмоءу таъси ӯро сӯии нафаси нотиқаи оқилаи шариф ки бар оламу анчи андрўсти матлаъ ва муҳӣтасту бФлк бар шаваду аҷромро башмурд ва масоҳат кунад , ва сайрҳо ва ҳаракатҳо эшонро андар ёбад , ва ҳеҷ ҳиҷоби мар ӯро боз надорад , ва бигард дарёҳоу замин андар ояд бе ҳеҷ рӯзгорӣ ва бе онки ҳеҷ ранҷӣ бадв расад роҳӣ нест ; албата аз баҳри анки нафаси нотиқаи ҳамеи бдрё андар шавад ва ғарқа нашаваду оташи мар ӯро мутӣъасту мар ӯро насузад ва ин итилоъу султонӣ ҳар нафаси нотиқаро гуфтанд бидонаст кӯ ҷузваст аз он кули хеш , ки афлоку анҷуму онч бзир эшонаст маълул ӯст . Ва гуфтанд ки чун нафаси куллӣ ки ороиндаҳ фалакаст ,у фалак бо анч бираваст аз аҷроми олӣ , коркунон ӯанд , пас мумкинаст бали воҷиби аи сет ки ин ҷузв ки нафас нотиқаасту ҷузви он кули аи сет тавоно бошад бар дафъ кардани мзртҳоءи маълули кули хеш аз ҷасади хеш ки аноят ӯ бидон пайвастаи аи сету анояти нафаси ҷузвии бҷсд бдо Наст ки ҷасад ходим ӯст ва хона ӯст ва мураккаб ӯст .

پس گفتند: ظاهر کردیم که افعال حرکت جرم عالی و تاثیرات او همه چنان نیست که مر آن را بازداشت نیست و قول مطلق‌اندرین معنی که مرجع توحید فلاسفه ا‌ست مر میر حکماء یونان راست اعنی ارسططالیس ا‌لهی را که گفت: فعل اجرام سماوی‌اندر چیزهایی رونده ا‌ست که آن چیزها بشرف از اجرام سماوی کمترست و اما آنچ بشرف از اجرام عالی برترست تاثیرات اجرام عالی‌اندر آن کارگر نیست البته و گفت:تاثیر اجرام‌اندر اجساد نبات و حیوان ا‌ست و‌ اندر تراکیب و‌اندر نفسهاء جسم ا‌ست و نماء و تاثیر او را سوی نفس ناطقه عاقله شریف که بر عالم و انچ‌اندروست مطلع و محیط است و بفلک بر شود و اجرام را بشمرد و مساحت کند، و سیرها و حرکتها ایشان را ‌اندر یابد، و هیچ حجاب مر او را باز ندارد، و بگرد دریاها و زمین‌اندر آید بی هیچ روزگاری و بی آنک هیچ رنجی بدو رسد راهی نیست؛البته از بهر انک نفس ناطقه همی بدریا‌اندر شود و غرقه نشود و آتش مر او را مطیع است و مر او را نسوزد و این اطلاع و سلطانی هر نفس ناطقه را گفتند بدانست کو جزوست از آن کل خویش، که افلاک و انجم و آنچ بزیر ایشانست معلول اوست. و گفتند که چون نفس کلی که آراینده فلک است، و فلک با انچ بروست از اجرام عالی، کارکنان او‌اند، پس ممکن است بل واجب ا‌ست که این جزو که نفس ناطقه است و جزو آن کل ا‌ست توانا باشد بر دفع کردن مضرتهاء معلول کل خویش از جسد خویش که عنایت او بدان پیوسته ا‌ست و عنایت نفس جزوی بجسد بدا‌نست که جسد خادم اوست و خانه اوست و مرکب اوست.