Ин қавли файласуф мантиқӣаст аи ании арсттои лӣс ки гуфт : қавл бо бисёре он бчҳори қисмати аи сет . Яке амр , чунонк касе мар касеро гуяд « чунин кун » ва « чунон гӯй »у ҷузи он ;у дигари астхборсти бғир ( яъне ) хабар пурсидан , чунонк касеро гӯйем « чигуна будӣ ? » ва « куҷо рафтӣ ? »у ҷузи он ; ва се дигари савол яъне хостани чизе , чунонк касеро гӯйӣ « марои таоми даҳ » ё « шароби даҳ » ё ҷузи ан ; ва чаҳорум хабараст ки гӯйем « чунин буд » ва ё « чунин аи сет »у ҷузи он . Гуруҳе аз мантиқёни қисмӣ панҷум гуфтанд мари суханро , ва он масъала (ро ) гуфтанд чунонк касеро гӯйем « чгўӣии ту андарин кор ? »у ҷузи он . Ва мақсӯди худованди мантиқи арсттои лӣс аз тақсими мари суханроу изҳори ақсом ӯ он будаст ва ҳаст , то падед ояд андари кадоми қисм аз ақсоми сухан дурӯғ бараваду андари кадом қисм наравад онгоҳ гуфтааст ки андари он се қисм ки азу яке амрасту дигари астхбор ва яке рағбату саволи ҳеҷ дурӯғ наравад , аз баҳри онк ҳар қисмӣ аз он се қисми сухан бар як чиз а фитад ки ҷуз он набошад , чунонк чун гуяд « бигӯӣ » ё » биншин » , ин суханон бар он чизи аи Фтнд ки а мар бирав бошаду дурӯғ андар наёяд . Ва агар касе гуяд « чаҳ гуфтӣ ? » , « куҷо бошӣ ? андарин низ дурӯғ наёяд . Ва агар касе чизе хоҳад , сухан бар он чиз уфтад , азуи дурӯғи андар он наёяд , то дуруст кард ки дурӯғи андари як қисм а фитад аз ақсоми сухан , ва он қисм хабарасту ғарази файласуф он бӯда аи сет аз вазъи китоби мантиқ , то дурӯғро аз рости бад-ӣни шарифи саноати падеди орад ( ва ) бинмоед .

این قول فیلسوف منطقی است ا‌عنی ارسططا‌لیس که گفت: قول با بسیاری آن بچهار قسمت ا‌ست. یکی امر، چنانک کسی مر کسی را گوید «چنین کن» و «چنان گوی» و جز آن؛ و دیگر استخبارست بغیر (یعنی) خبر پرسیدن، چنانک کسی را گوییم «چگونه بودی؟» و «کجا رفتی؟» و جز آن؛ و سه دیگر سؤال یعنی خواستن چیزی، چنانک کسی را گویی «مرا طعام ده» یا «شراب ده» یا جز ان؛ و چهارم خبرست که گوییم «چنین بود» و یا «چنین ا‌‌ست» و جز آن. گروهی از منطقیان قسمی پنجم گفتند مر سخن را، و آن مساله (را) گفتند چنانک کسی را گوییم «چگوئی تو‌اندرین کار؟» و جز آن. و مقصود خداوند منطق ارسططا لیس از تقسیم مر سخن را و اظهار اقسام او آن بودست و هست، تا پدید آید‌اندر کدام قسم از اقسام سخن دروغ برود و‌اندر کدام قسم نرود آنگاه گفته است که‌اندر آن سه قسم که ازو یکی امرست و دیگر استخبار و یکی رغبت و سؤال هیچ دروغ نرود، از بهر آنک هر قسمی از آن سه قسم سخن بر یک چیز ا‌فتد که جز آن نباشد، چنانک چون گوید «بگوی» یا »بنشین»، این سخنان بر آن چیز ا‌فتند که ا‌مر برو باشد و دروغ‌اندر نیاید.و اگر کسی گوید «چه گفتی؟»، «کجا باشی؟ًاندرین نیز دروغ نیاید. و اگر کسی چیزی خواهد، سخن بر آن چیز افتد، ازو دروغ‌اندر آن نیاید، تا درست کرد که دروغ‌اندر یک قسم ا‌فتد از اقسام سخن، و آن قسم خبرست و غرض فیلسوف آن بوده ا‌ست از وضع کتاب منطق، تا دروغ را از راست بدین شریف صناعت پدید آرد (و) بنماید.

Онгоҳи файласуф яъне арстто лӣс гуфт : дурӯғи андар хабар равад аз ақсоми қавл ,у хабари бадв қисмаст яке истисност ва яке ҳукми қатъ ,у ончи истисно бо шуд рост бо шуду анчи ҳукм бут бошад мумкин бо шуд , яъне миёнро сету дурӯғ бо шуду хабари истисно чунон бошад ки касе гуяд « чу борон бошад гул бошад » ва « чўдўд бо шуд оташ бо шуд » , яъне агар борон ва оташ набошад гул ва дӯд набошаду ҳукми бут он бошад ки касе гуяд « мардум дабираст » , ва мардум бошад ки дабир бошад ва низ бошад ки дабир набошад .

آنگاه فیلسوف یعنی ارسططا‌لیس گفت: دروغ‌اندر خبر رود از اقسام قول، و خبر بدو قسم است یکی استثناست و یکی حکم قطع، و آنچ استثنا با‌شد راست با‌شد و انچ حکم بت باشد ممکن با‌شد، یعنی میان را‌ست و دروغ با‌شد و خبر استثنا چنان باشد که کسی گوید «چو باران باشد گل باشد» و «چودود با‌شد آتش با‌شد»، یعنی اگر باران و آتش نباشد گل و دود نباشد و حکم بت آن باشد که کسی گوید «مردم دبیرست»، و مردم باشد که دبیر باشد و نیز باشد که دبیر نباشد.

Онгоҳ гуфт : номҳо ҳамаи мӯҳмали аи сет , ё андари ҳади исбот ё андари ҳад нафй бияёд , ва чу андари ҳади нафй ва исбот омад , онгоҳ ё дурӯғ бо шуд ё рост бо шуду мисоли он чунон ниҳод ки гуфт : агар касе гуяд « хона » ё « сарой » , ин номӣ бо шуд мӯҳмал ки дурӯғи андарин ниёи яд ва агар гуяд « фалони аи сет » он низ мӯҳмал бошад ва аз он на рост ояд ва на дурӯғи аи сет , ва чун он ҳар дуро ҷамъ кунад ё андари ҳади исбот ё андари ҳади нафй , онгоҳи аи йени қавлӣ бо шуд ки барин росту дурӯғ андар ояд , чунонк гуяд « аи йени сарой фалонаст »у саройро ба фалони бозбндд , онгоҳ аз ду берун набошад агар сарой фалон бошад , ин қазияи рост бо шуду акри сарой фалон набошад , ин қазияи дурӯғ бо шуд .

آنگاه گفت: نامها همه مهمل ا‌ست، یا‌اندر حد اثبات یا‌اندر حد نفی بیاید، و چو‌اندر حد نفی و اثبات آمد، آنگاه یا دروغ با‌شد یا راست با‌شد و مثال آن چنان نهاد که گفت: اگر کسی گوید «خانه» یا «سرای»، این نامی با‌شد مهمل که دروغ‌اندرین نیا‌ید و اگر گوید «فلان ا‌ست» آن نیز مهمل باشد و از آن نه راست آید و نه دروغ ا‌ست، و چون آن هر دو را جمع کند یا‌ اندر حد اثبات یا‌اندر حد نفی، آنگاه ا‌ین قولی با‌شد که برین راست و دروغ‌اندر آید، چنانک گوید«ا ین سرای فلان است» و سرای را به فلان بازبندد، آنگاه از دو بیرون نباشد اگر سرای فلان باشد، این قضیه راست با‌شد و اکر سرای فلان نباشد، این قضیه دروغ با‌شد.

Ва гуфт : дурӯғу рости андар сухан бидон азоФт роҳ ёфт босабот ё бнФӣ ки гуфт « сарои фалони аи сет » ва ё « сарой фалон нест »у суханро сети аи зоФту исбот чизе бошад бчизии кони мар ӯро бошад ё нафй кардани чизеи Балошад аз чизе ки он мар ӯро набошад ; ва ин ду қзитро сет бошад бе ҳеҷ дурӯғӣу дурӯғ он бошад ки исбот карда шавад чизеи мари чизеро ки он мар ӯро набошад , чунонк касе гуяд « оташ сардаст « , ё гуяд « оташ гарм нест » ва ин нафй чизе бошад аз чизеи кони чиз мар ӯрост , чунонк гармии мари оташи рост ; ва ин дурӯғ бошад . Ин сухани фалосифаи аи сети андари ақсоми сухану мумкинии дурӯғи андари як қисми азин ақсом , берун аз он дигари қисмҳо ин миқдор аз сухани файласуфи мантиқӣ ёд кардем аз баҳри ҷудои ақсоми сухан бар чаҳор қисм , ки ин марди суол аз он карда аи сет ; ва донистан ки чигуна сухани бчҳор қисмасту ғарази азин тақсим чист , фариза тараст аз пурсидан ки чаро сухани бчҳори қисми аи сету бшрҳи ақсоми дигар машғӯл нашудем аз сухан , то аз ғарази фурӯи намои ним .

و گفت: دروغ و راست‌اندر سخن بدان اضافت راه یافت باثبات یا بنفی که گفت «سرای فلان ا‌ست» و یا «سرای فلان نیست» و سخن را‌ست ا‌ضافت و اثبات چیزی باشد بچیزی کآن مر او را باشد یا نفی کردن چیزی بلاشد از چیزی که آن مر اورا نباشد؛ و این دو قضیت را‌ست باشد بی هیچ دروغی و دروغ آن باشد که اثبات کرده شود چیزی مر چیزی را که آن مر او را نباشد، چنانک کسی گوید «آتش سرد است«، یا گوید «آتش گرم نیست» و این نفی چیزی باشد از چیزی کآن چیز مر اوراست، چنانک گرمی مر آتش راست؛ و این دروغ باشد. این سخن فلاسفه ا‌ست‌ اندر اقسام سخن و ممکنی دروغ‌اندر یک قسم ازین اقسام، بیرون از آن دیگر قسمها این مقدار از سخن فیلسوف منطقی یاد کردیم از بهر جدایی اقسام سخن بر چهار قسم، که این مرد سوال از آن کرده ا‌ست؛ و دانستن که چگونه سخن بچهار قسم است و غرض ازین تقسیم چیست، فریضه ترست از پرسیدن که چرا سخن بچهار قسم ا‌ست و بشرح اقسام دیگر مشغول نشدیم از سخن، تا از غرض فرو نما‌نیم.

Аммо ҷавоби аҳли т‍оўили алайҳими ассаломи мари онкасро ки гуяд ки чаро сухани бчҳор қисмасту нахуст аз он ақсом амраст ва дигар Нидост ва сдигр хабарасту чаҳоруми аи стхборсти чунин ки андарин байти ин мард гуфтааст каз ҷумлаи мутаъаллиқони бзили дайн ҳақ будаст , онаст ки гуфтанд : вуҷӯди олам бо ончи андрўсти бомари хдоист ва он (ро ) ибдоъ гуфтанд ки он як сухан буд бадви ҳарф ва онро « кун » гуфтанду маънии ин қавли он бўдкзи амри бории ақли аввал падед омад ки амри бадв муттаҳид шуд ва ин бмсли сухании гашти бадви ҳарф ки худ олам бо ҳарчи андрўст , аз он ду ҳарф « падед омад » , чунонк худо гуфт : қавла « анмои қўлнои лшии азои ардноаҳ ан нақавл ?ла кун Фикўн . »у нафаси куллӣ аз ақли куллӣ бқўти амри бории субҳона мунбаис шуд , ва гуфтанд : кофи бмсли ақли куллӣ буд ва навен бмсли нафас куллӣ омад мар будаш оламроу далел бар дурустии ин маънии даъвӣ аз шахс мардум гирифтанд ки андрўи нафаси сухани гӯйу ақли мумайиз ҳосил шуд , ва чу амри худои таъолии бохри бсхни худои субҳонаи сӯй мардум омад чунонк гуфт : эй мардумон битарсед аз худои тон , бад-ӣни оят : қавла « ё аиҳолноси атқўои рбкм » ин охирин мавҷӯди моро гувоҳӣ дод ва далел шуд бар онки оғози вуҷӯди амр буду сухан буд он « кун » буд ки ҳам амраст ва ҳам суханаст бали қавли аи сет чунонк нахусти амр буд ва он сахтӣ буд бохр низ мардуми сухани гӯйу амр пазир омад .

اما جواب اهل ت‍اویل علیهم السلام مر آنکس را که گوید که چرا سخن بچهار قسم است و نخست از آن اقسام امرست و دیگر نداست و سدیگر خبرست و چهارم ا‌ستخبارست چنین که‌اندرین بیت این مرد گفته است کز جمله متعلقان بذیل دین حق بودست، آنست که گفتند: وجود عالم با آنچ‌اندروست بامر خدایست و آن (را) ابداع گفتند که آن یک سخن بود بدو حرف و آن را «کن» گفتند و معنی این قول آن بودکز امر باری عقل اول پدید آمد که امر بدو متحد شد و این بمثل سخنی گشت بدو حرف که خود عالم با هرچ‌اندروست، از آن دو حرف «پدید آمد»، چنانک خدا گفت: قوله «انما قولنا لشی اذا اردناه ان نقول له کن فیکون.» و نفس کلی از عقل کلی بقوت امر باری سبحانه منبعث شد، و گفتند: کاف بمثل عقل کلی بود و نون بمثل نفس کلی آمد مر بودش عالم را و دلیل بر درستی این معنی دعوی از شخص مردم گرفتند که‌اندرو نفس سخن گوی و عقل ممیز حاصل شد، و چو امر خدای تعالی بآخر بسخن خدای سبحانه سوی مردم آمد چنانک گفت: ای مردمان بترسید از خدای تان، بدین آیت: قوله«یا ایهالناس اتقوا ربکم» این آخرین موجود ما را گواهی داد و دلیل شد بر آنک آغاز وجود امر بود و سخن بود آن «کن» بود که هم امر است و هم سخن است بل قول ا‌ست چنانک نخست امر بود و آن سختی بود بآخر نیز مردم سخن گوی و امر پذیر آمد.

Пас гӯйем андари ҷавоби ин байт ки нахуст аз ақсоми сухан амр бӯда аи сету амр аз сухани бмнзлти ақли аввали аи сет ки амри борӣ бадв муттаҳидасту китоби худоиро асл ӯст , бали китоби худои баҳақи худ ҷавҳари ақли аи сет ки бўдниҳои ҳамаи андари зот ӯ ( бмнзлаҳ ) тухмаст ,у итилоъи ақл бар чизҳо бар дурустии ин қавл ки ҳаме гӯйем ақл ҳама чизаст , гўои сету дигари қисм аз сухан Нидо омад ки чун бомари аввали суханпазир падед омад , мари ӯрои ббоисти гуфтан « ки ин суханпазир ! » то огоҳ шавад ки бо ӯ гуфтанӣаст ,у манзалати Нидо аз ақсоми сухани мари нафаси куллӣ рост , чунонк манзалати амр аз ақсоми сухани мари ақли куллӣ рост , ва се дигари қисми дигар аз ақсом ( сухан ) хабар омад ки ӯ муҳтамил омад ( рост )у дурӯғроу манзалати хабар аз ақсоми сухани мари расӯли худо иро буд слии аллоҳи алайҳ ва ( ?ала ) ки ӯ расӯл буду набии хабар диҳанда бошад , ва ӯ алайҳи ассалом хабар дод мари халқро аз худои таъолӣ , бдончи андари китоби Карими азиз мстўраст , вази баҳри онки расӯли алайҳи ассаломи миёнҷӣ буд миёни олами латифу миёни олами касиф , ки сухан ӯ аз худои бхлқи як равияи ншоист бӯдан , бҳрирои азуи муҳкам воҷиб омад чу аҷсом ,у баҳрии муташобиҳ воҷиб омад чу арвоҳ то аз муҳкам бар муташобиҳ далел тавонад гирифтан , ва мислҳо андари китоб бар мисол аҷсоданд ,у маъонӣ ва бар мисоли арвоҳ , чунонк мардуми рооФринши барин буду офариниши мардуми некӯтар офариниш буд чунонк худоӣ гуфт : қавлаи таъолӣ « лақади хлқнои алонсони фии аҳсани тақвим . »у китоби худои таъолӣ низ бникўтри иборатӣу латифтар таълифӣ омад , чунонк гуфт : қавла « аллоҳ назул аҳсани аи лҳдиси ктобои мтшобҳои мсонӣ тқшър манеҳ ҷилавади аи лзини ихшўни рбҳми сами телин ҷлўдҳму қлўбҳми аи лии зикри аи ллаҳи злки ҳудои аи ллаҳи иҳдӣ ба ман ишо ва ман излли аллоҳи Фмои ?лаи манҳоад . » . Гуфт : худоӣ фурӯ фиристод некӯтар ҳадисӣ , китобӣ монанди якдигари ҷФтгон яъне мислиу ммсўлу зоҳиру ботин чун тану ҷон ки бидон пўстҳоءи трскорон бар тан билразад яъне чу андрўи мислҳо шигифти бенанди онгоҳи боз нарм шавад пӯстҳоу длҳоءи эшон сӯии зикри худои таъолӣ яъне чу тоўили он мислҳоро биёбанд дилҳошон қарор гирад ва бипурсанд ки ончи бзоҳр ташбеҳаст бботн рост нест , ва анга гуфт онаст роҳи рости худоӣ яъне тоўиласт роҳи росту бадви роҳи намояд ҳар кро хоҳад , ва ҳар ки (ро ) худои роҳ гум кунад мар ӯро каси роҳ нтўо над намӯдан яъне ( он ) ки аз блоءи худои тоўили мслҳоء китоб наҷуед ва нашунӯд , мари ӯро касе роҳи натавонади намӯдан .

پس گوییم‌اندر جواب این بیت که نخست از اقسام سخن امر بوده ا‌ست و امر از سخن بمنزلت عقل اول ا‌ست که امر باری بدو متحدست و کتاب خدای را اصل اوست، بل کتاب خدای بحق خود جوهر عقل ا‌ست که بودنیها همه‌اندر ذات او (بمنزله) تخمست، و اطلاع عقل بر چیزها بر درستی این قول که همی گوییم عقل همه چیزست، گوا‌ست و دیگر قسم از سخن ندا آمد که چون بامر اول سخن پذیر پدید آمد، مر اورا ببایست گفتن «که این سخن پذیر!» تا آگاه شود که با او گفتنی است، و منزلت ندا از اقسام سخن مر نفس کلی راست، چنانک منزلت امر از اقسام سخن مر عقل کلی راست، و سه دیگر قسم دیگر از اقسام (سخن) خبر آمد که او محتمل آمد (راست) و دروغ را و منزلت خبر از اقسام سخن مر رسول خدا‌ی را بود صلی‌الله علیه و (آله) که او رسول بود و نبی خبر دهنده باشد، و او علیه‌السلام خبر داد مر خلق را از خدای تعالی، بدانچ‌اندر کتاب کریم عزیز مسطور است، وز بهر آنک رسول علیه‌السلام میانجی بود میان عالم لطیف و میان عالم کثیف، که سخن او از خدای بخلق یک رویه نشایست بودن، بهریرا ازو محکم واجب آمد چو اجسام، و بهری متشابه واجب آمد چو ارواح تا از محکم بر متشابه دلیل تواند گرفتن، و مثلها‌اندر کتاب بر مثال اجساد‌اند، و معانی و بر مثال ارواح، چنانک مردم راآفرینش برین بود و آفرینش مردم نیکوتر آفرینش بود چنانک خدای گفت: قوله تعالی «لقد خلقنا الانسان فی احسن تقویم.» و کتاب خدای تعالی نیز بنیکوتر عبارتی و لطیف تر تالیفی آمد، چنانک گفت: قوله «الله نزل احسن ا‌لحدیث کتابا متشابها مثانی تقشعر منه جلود ا‌لذین یخشون ربهم ثم تلین جلودهم و قلوبهم ا‌لی ذکر ا‌‌لله ذلک هدی ا‌‌لله یهدی به من یشا و من یضلل الله فما له من هاد.». گفت: خدای فرو فرستاد نیکوتر حدیثی، کتابی مانند یکدیگر جفتگان یعنی مثل و ممثول و ظاهر و باطن چون تن و جان که بدان پوستهاء ترسکاران بر تن بلرزد یعنی چو‌اندرو مثلها شگفت بینند آنگاه باز نرم شود پوستها و دلهاء ایشان سوی ذکر خدای تعالی یعنی چو تاویل آن مثلها را بیابند دلهاشان قرار گیرد و بپرسند که آنچ بظاهر تشبیه است بباطن راست نیست، و انگه گفت آنست راه راست خدای یعنی تاویل است راه راست و بدو راه نماید هر کرا خواهد، و هر که (را) خدای راه گم کند مر او را کس راه نتوا‌ند نمودن یعنی (آن) که از بلاء خدای تاویل مثلهاء کتاب نجوید و نشنود، مر اورا کسی راه نتواند نمودن.

Пас чу китоби худоӣ бар муташобиҳ омад ,у ихтилофи андари тафосири он бар аи шбоаҳи он гўои сету китоб бар хабар буду худованди хабари расӯли худои бӯи д , чунонк худо гуфт : хабари даҳ бандагони маро ки ман ғафур ва раҳимам . Ва азоби ман азобӣ дарднокаст , бад-ӣни оят : қавла « набии ъабои даии ании анои алғФўри аи лрҳиму ани азобии ҳўи аи лъзоби алои лӣам . » пас дуруст кардем ки сеюм қисм аз чаҳоруми ақсоми сухан чаро хабараст , аз баҳри онки расӯл низ сеюм асласт аз чаҳор асли дайн .

پس چو کتاب خدای بر متشابه آمد، و اختلاف‌اندر تفاسیر آن بر ا‌شباه آن گوا‌ست و کتاب بر خبر بود و خداوند خبر رسول خدای بو د، چنانک خدا گفت: خبر ده بندگان مرا که من غفور و رحیم ام. و عذاب من عذابی دردناک است، بدین آیت: قوله «نبی عبا‌دی انی انا الغفور ا‌لرحیم و ان عذابی هو ا‌لعذاب الا‌لیم.» پس درست کردیم که سوم قسم از چهارم اقسام سخن چرا خبر است، از بهر آنک رسول نیز سوم اصل است از چهار اصل دین.

Ва чаҳоруми қисм аз ақсоми сухан астхбор омад , яъне бар расӣдан ки чун ва чаро воҷиби аи сет аз онч шунӯданд ,у астхбор сипас аз хабар , пурсидан бошад аз ончи хабар бар он муштамили аи сет . Ва ин манзалати мари худованди тоўилро буд , ки халқро астхбор азу боист кардан аз ҳарч андар китобаст аз амсолу румузу муташобиҳ , то аз зулмоти мислҳо бнўри тоўил берун оянд , чунонк худоӣ гуфт : қавла « аллоҳ вале аллазӣнаи омнўи ихрҷҳми ман аи лзлмоти аи лии аи лнўр . » вале муъминони ваҳии расӯл буд бқўли худои таъолӣ ки гуфт : қавла « анмо валекам аллоҳу расӯлау аллазӣнаи омнў ( аи лзин ) иқимўни алслўаҳу иўтўни аи лзкўаҳ ва ҳам рокъўн . » вбри тасҳеҳу тасбити вилоят ӯ алайҳи ассаломи боғози ин китоби бтмомӣ сухан гуфтаем . Пас дуруст кардем ки чаро қисми чаҳорум аз ақсоми сухан астхбор омад , чунонк аи стхбори чаҳор қисмаст аз ақсоми сухани худованди тоўил низ чаҳоруми асли аи сет аз усӯли дайни ҳақ , ва зоҳир кардем ки сухани худои таъолии бад-ӣни чаҳор миёнҷии расидаи аи сети бъқлоءи халқ , аз баҳр онаст ки ақсоми сухани чаҳор аи сету алҳмдллаҳи раби аи лъолмину слии аллоҳи алии набӣаи Муҳамаду ?алау сҳбаҳи аҷмъин .

و چهارم قسم از اقسام سخن استخبار آمد، یعنی بر رسیدن که چون و چرا واجب ا‌ست از آنچ شنودند، و استخبار سپس از خبر، پرسیدن باشد از آنچ خبر بر آن مشتمل ا‌ست. و این منزلت مر خداوند تاویل را بود، که خلق را استخبار ازو بایست کردن از هرچ‌ اندر کتابست از امثال و رموز و متشابه، تا از ظلمات مثلها بنور تأویل بیرون آیند، چنانک خدای گفت: قوله «الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من ا‌لظلمات ا‌لی ا‌لنور.» ولیّ مومنان وحی رسول بود بقول خدای تعالی که گفت: قوله «انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا (ا‌‌لذین) یقیمون الصلوة و یوتون ا‌‌‌لزکوة و هم راکعون.» و بر تصحیح و تثبیت ولایت او علیه‌ السلام بآغاز این کتاب بتمامی سخن گفته ایم. پس درست کردیم که چرا قسم چهارم از اقسام سخن استخبار آمد، چنانک ا‌ستخبار چهار قسم است از اقسام سخن، خداوندِ تأویل نیز چهارم اصل ا‌ست از اصول دین حق، و ظاهر کردیم که سخن خدای تعالی بدین چهار میانجی رسیده ا‌ست بعقلاء خلق، از بهر آنست که اقسام سخن چهار ا‌ست و الحمدلله رب ا‌لعالمین و صلی‌الله علی نبیه محمد و آله و صحبه اجمعین.