аи ндрини байти чаҳор саволаст : яке аз ҳайат , дигар аз хосса , ва се дигар аз расм ,у чаҳорум аз ҳад , ва ин ҳамаи саволҳо мантиқӣонааст ва ин номҳо сети ниҳодаи арсттои лӣси худованди мантиқ , ва акнӯн аҳли ин шарифи саноати мари ин номҳоро кори ҳамеи бандад , мари тамомии саноати хешро , чунонк аҳли саноати наҳвро низ номҳости андари он саноату таълими он мари мутааллимонро аз рафъу насбу ҷиру ҷузаму ҷузи ону аҳли саноати арӯзро андари он саноат , низ номҳост . Мари арқонро ва баҳрҳо шеърро чу тавилу мадиду баситу ҷузи он , вчўи сабаби вўтди маҷмӯи вўтди мақруну ҷузи он . Ва ғарази ин марди азин масоил , изҳори маърифат хеш будаст бълми мантиқ , ки он қавитар олатии аи сети мари итилоъро бар илми тавҳид , ки он азимтару воҷибтар илмии аи сет , ва мо пеши азин бар шарҳи ҳайат сухан гуфтаем боғози шарҳи ин қасида , ва акнӯн ( дар ) ҳар яке азин чаҳор савол бар ҳасби кифоят сухан гӯйем :

ا‌ندرین بیت چهار سؤال است: یکی از هیئت، دیگر از خاصه، و سه دیگر از رسم، و چهارم از حد، و این همه سؤالها منطقیانه است و این نامها ست نهاده ارسططا‌لیس خداوند منطق، و اکنون اهل این شریف صناعت مر این نامها را کار همی بندد، مر تمامی صناعت خویش را، چنانک اهل صناعت نحو را نیز نامهاست‌اندر آن صناعت و تعلیم آن مر متعلمان را از رفع و نصب و جر و جزم و جز آن و اهل صناعت عروض را‌اندر آن صناعت، نیز نامهاست. مر ارکان را و بحرها شعر را چو طویل و مدید و بسیط و جز آن، وچو سبب ووتد مجموع ووتد مقرون و جز آن. و غرض این مرد ازین مسائل، اظهار معرفت خویش بوده‌ست بعلم منطق، که آن قوی‌تر آلتی ا‌ست مر اطلاع را بر علم توحید، که آن عظیم تر و واجب تر علمی ا‌ست، و ما پیش ازین بر شرح هیئت سخن گفته ایم بآغاز شرح این قصیده، و اکنون (در) هر یکی ازین چهار سؤال بر حسب کفایت سخن گوییم:

Аммо ҳайат онаст ки ашхос бидон аз якдигар ҷудост , хоссаи андари мардум , бо анк басӯрат ҳама якеанд , чунонк зайду Амр бо онк ҳар ду бар сӯрат мардуманд бҳиӣтҳо , мухталиф ки ё Фтаҳанд аз якдигар ҷудоанд , ва андарин ҳикматии азими аи сет , чаҳ агар ин ҳиӣтҳоء мухталиф набӯдӣ ,у ҳамаи мардум бар як ҳайат будандӣ , чунонк бмсл домонанд , шрҳоء бисёр будӣ Бамёни мардуми пас тақдири азизи алӣам чунон рафт ки мари эшонро бҳиӣт аз якдигар ҷудо кард , то бшнои санади якдигарро бо онки ҳамаи бик сӯратанд , чунонк гуфт : қавла « ё аиҳо анноси анои хлқнокми ман зикру ансӣу ҷълно кам шъўбоу қбоӣли лтъорФўо . »у пеш азин гуфтам ва акнӯн низ мегӯям ки иллати ин ихтилофи ҳайатҳо ботФоқи сӯрати миёни мардум , нахуст анаст ки навъро сӯратии аи бдоъии аи сету мари шахсҳоро сӯрати тавлидии аи сет , аънии нахуст аз ҳар навъи ҷуфтии нар ва мода бӯда аи сет , аз мардуму ҷузи мардуми ҷеффатони ибдоъӣ безойиш аз он сӯрати ибдоъии андар омадааст бъолм ,у ақли бзрўрти мақари аи сети бҷФтони ибдоъӣ безойиш . Ва ( аз ) ҳуҷҷати ҳоءи ақлӣ бар исботи ҷуфти ибдоъии бхосаҳ аз мардум яке онаст ки имрӯз ҳаме байнем ки аз мардум яке онаст ки мар ӯро фарзанди аи сет ва ӯ худ фарзанд касе аи сет , ин во стаҳ мардаст андари тавлид , ва дигар онаст аз мардуми кӯи фарзанд касе аи сети валикини мари ӯро фарзанд нест , ва ин охир мардаст андари тавлид . Пас ( аз ) тақсими ақлӣ лозим омад : ҷуфтӣ ки эшон фарзанди каси набуданду мари эшонро фарзанд буд ва ин оғоз мардум бошад андари тавлид , ва ин ҷуфт ки мо ёд кардем онаст ки мари эшонро ҳамеи одам ва ҳавво гӯйанд , ва ин қои иддаи динӣ бар ҳаддии мантиқии аи сети чунин ки гуфтем , ки инро рад нест албата .

اما هیئت آنست که اشخاص بدان از یکدیگر جداست، خاصه‌ اندر مردم، با انک بصورت همه یکی‌اند، چنانک زید و عمرو با آنک هر دو بر صورت مردم‌اند بهیئتها، مختلف که یا‌فته‌اند از یکدیگر جدا‌اند، و‌اندرین حکمتی عظیم ا‌ست، چه اگر این هیئتهاء مختلف نبودی، و همه مردم بر یک هیئت بودندی، چنانک بمثل دامان‌اند، شرهاء بسیار بودی بمیان مردم پس تقدیر عزیز علیم چنان رفت که مر ایشان را بهیئت از یکدیگر جدا کرد، تا بشناسند یکدیگر را با آنک همه بیک صورت‌اند، چنانک گفت: قوله«یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا.» و پیش ازین گفتم و اکنون نیز می گویم که علت این اختلاف هیئتها باتفاق صورت میان مردم، نخست آنست که نوع را صورتی ا‌بداعی ا‌ست و مر شخص ها را صورت تولیدی ا‌ست، اعنی نخست از هر نوع جفتی نر و ماده بوده ا‌ست، از مردم و جز مردم جفتان ابداعی بی زایش از آن صورت ابداعی‌اندر آمده است بعالم، و عقل بضرورت مقر ا‌ست بجفتان ابداعی بی زایش. و (از) حجت هاء عقلی بر اثبات جفت ابداعی بخاصه از مردم یکی آنست که امروز همی بینیم که از مردم یکی آنست که مر او را فرزند ا‌ست و او خود فرزند کسی ا‌ست، این وا‌سطه مردست‌اندر تولید، و دیگر آنست از مردم کو فرزند کسی ا‌ست ولیکن مر اورا فرزند نیست، و این آخر مردست‌ اندر تولید. پس (از) تقسیم عقلی لازم آمد: جفتی که ایشان فرزند کس نبودند و مر ایشان را فرزند بود و این آغاز مردم باشد‌ اندر تولید، و این جفت که ما یاد کردیم آنست که مر ایشان را همی آدم و حوا گویند، و این قا‌عده دینی بر حدی منطقی ا‌ست چنین که گفتیم، که این را رد نیست البته.

Ва гуруҳе аз фалосифа гуфтаанд ки мардуми ибдоъии як ҷуфт беш бӯдааст ва бо бдоъ мақаранд , ва ҳар оқилии бидонад ки чун ин фарзанд ки модар ва падар дорад ва фарзанд надорад , охир зойишаст , он ҷуфт ки аввали мардуми дарин ( олам ) бошанд ки фарзанд ( доранд ) вмодрў падар надоранд , бхлоФи ин фарзанди бози пасин ки мари ӯрои сет . Пас мари он ҷуфти аи бдоъии сӯрат ибдоъӣ бӯдаасту ибдоъ аз ҳол нагардад , бад-ӣни сабаби сӯратҳо ҳама ҳамонасту мари он ҷуфти ибдоъиро анбзқлси алҳким « инсони куллӣ » гуфтаст боқӣу аи бадӣ , ва чу ин ашхос тавлиданд ҳайатҳо дигар омадааст , ва ҳам бад-ӣни сабаби ашхоси мардуми камтару бештар ҳаме шаваду навъи ҳаргиз кам ва беш нашавад . Ва дигари ҳуҷҷатҳо бар ихтилофи ҳайатҳоу сабаби эҷоби он аз ихтилофи модтҳо ва маконҳоу змонҳоءи куллӣу ҷузвии пеш азин гуфтаем , онро бткрор нагӯем то китоб дароз нашавад .

و گروهی از فلاسفه گفته‌اند که مردم ابداعی یک جفت بیش بوده است و با بداع مقرند، و هر عاقلی بداند که چون این فرزند که مادر و پدر دارد و فرزند ندارد، آخر زایش است، آن جفت که اول مردم درین (عالم) باشند که فرزند (دارند) ومادرو پدر ندارند، بخلاف این فرزند باز پسین که مر اورا ست.پس مر آن جفت ا‌بداعی صورت ابداعی بوده است و ابداع از حال نگردد، بدین سبب صورتها همه همان است و مر آن جفت ابداعی را انبذقلس الحکیم «انسان کلی» گفته‌ست باقی و ا‌بدی، و چو این اشخاص تولیدند هیئتها دیگر آمده است، و هم بدین سبب اشخاص مردم کمتر و بیشتر همی شود و نوع هرگز کم و بیش نشود. و دیگر حجت ها بر اختلاف هیئتها و سبب ایجاب آن از اختلاف مادتها و مکانها و زمانهاء کلی و جزوی پیش ازین گفته ایم، آنرا بتکرار نگوییم تا کتاب دراز نشود.

Аммо хосса номӣаст аз панҷ ном ки андари саноати мантиқи равандаи аи сети аънӣ : ҷинсу навъу фаслу хоссау арз . Маънӣ хосса чизеаст ки бидон чиз навъе аз дигари анвоъи ҷинси хеш ҷудо шавад кони чизи мари он навъро хосса бошад ,у хосса бар ду рӯй бошад : яке он бошад ки андар навъ бошад бҷмлгӣу баҳр вақте , чунонк хандаи мардумро хоссааст аз ҷумлагии ҳайвону ҳамаи мардумро ҳасту баҳр вақте ҳаст . Ва дигар онаст ки андари ҷумлагии навъ мардум ҳасту лекини баҳр вақте нест , ва он сипед шудан мӯӣаст ки мардумро хоссаи аи сету лекини ҷузи буқат перӣ нест . Всими хоссаи ӣӣ низ ҳаст мардумро , валикини он хоссаи андари ҳама мардум нест чу гиряи чашмӣ ки ин мардуми рости хосса , валикин чу ҳамаи мардумро нест , ин (ро ) мантиқён ар эъроз лозим ниҳоданд . Аз хоссаи ӣӣ ки мардумро ҳаст валикини дигари ҳайвонро бо ӯ андари он ширкатаст , бадви пой рафтанаст ки мурғ низ бадв пой равад .

اما خاصه نامیست از پنج نام که‌اندر صناعت منطق رونده ا‌ست اعنی: جنس و نوع و فصل و خاصه و عرض. معنی خاصه چیزیست که بدان چیز نوعی از دیگر انواع جنس خویش جدا شود کآن چیز مر آن نوع را خاصه باشد، و خاصه بر دو روی باشد: یکی آن باشد که‌اندر نوع باشد بجملگی و بهر وقتی، چنانک خنده مردم را خاصه است از جملگی حیوان و همه مردم را هست و بهر وقتی هست. و دیگر آنست که‌اندر جملگی نوع مردم هست و لیکن بهر وقتی نیست، و آن سپید شدن موی است که مردم را خاصه ا‌ست و لیکن جز بوقت پیری نیست. وسیم خاصه ئی نیز هست مردم را، ولیکن آن خاصه‌اندر همه مردم نیست چو گریه چشمی که این مردم راست خاصه، ولیکن چو همه مردم را نیست، این (را) منطقیان ار اعراض لازم نهادند.از خاصه ئی که مردم را هست ولیکن دیگر حیوان را با او‌اندر آن شرکت است، بدو پای رفتن است که مرغ نیز بدو پای رود.

Ва аммо расми лафзӣ кӯтоҳ бошад ки гуфта шавад бар чизеи кони лафзи мари он чизро аз дигари чизе ҷудо кунад , ва он лФт далел бошад бар зоти он чизи бърз ,у расмро аз ҷинс чиз гиранд вази хосса ӯ , чунонк гӯйем расм мардум онаст ки ӯ зинда хндндаҳаст ё зиндаи гриндаҳи чашм . Пас зинда , расм ӯ бошад гирифта аз ҷинс ӯ кон ҳайвонаст , ва хандидан онаст ки мардумро хоссааст , ва ин расм бошад мардумро ;у расм бҳд наздикаст магари онкии расмро хосият онаст ки бўҳм ӯро бршоид гирифтан , бе онки он чиз ки расми мар ӯро бошад , бархезад ; чунонк гиряи чашмиро бўҳм бар тавон гирифтан аз мардум , беонк мардум бархезад . Фарқ инаст миёни расму ҳад .

و اما رسم لفظی کوتاه باشد که گفته شود بر چیزی کآن لفظ مر آن چیز را از دیگر چیزی جدا کند، و آن لفط دلیل باشد بر ذات آن چیز بعرض، و رسم را از جنس چیز گیرند وز خاصه او، چنانک گوییم رسم مردم آنست که او زنده خندنده است یا زنده گرینده چشم. پس زنده، رسم او باشد گرفته از جنس او کآن حیوان است، و خندیدن آنست که مردم را خاصه است، و این رسم باشد مردم را؛ و رسم بحد نزدیکست مگر آنکه رسم را خاصیت آنست که بوهم او را برشاید گرفتن، بی آنک آن چیز که رسم مر او را باشد، برخیزد؛ چنانک گریه چشمی را بوهم بر توان گرفتن از مردم، بی آنک مردم برخیزد. فرق اینست میان رسم و حد.

Ва аммо ҳад қавлӣаст ки гуфта шавад бар чизе , чунонк мари он чизро он ҳад гирд бигирад то на чизеи андар ( ӯ ) биафзояд , ва на чизе аз вай берун шавад , бар он мисол ки заминиро аз дигари заминҳо бҳд ҷудо кунанд ,у мари ҳадро мантиқёни ҳади ниҳоят ниҳодаанд бдонч гуфтанд : ҳад ҳар чизе қавлӣаст маҳдӯд кунанд бар шинохти чизҳо бҳқиқт . Ва гуфтанд ки ҳад қавлӣаст ки бар чизе гуфта шавад ( ки ) аз афзӯнии он маҳдӯд нуқсон кунад , ва агар аз он қавли чизе нуқсон карда шавад он нуқсон бар он маҳдӯди биафзояд ,у мисоли ин чунон бошад ки ҳад мардум онаст ки гӯйем : зиндаи исти сухани гӯии миранда . Акнӯн агар барин ҳад чизе беафзойем чунонк гӯйем : мардуми зиндаи исти мирандаи нависанда , барин ки андари мардуми нависандаро биФзўдим , бисёре аз мардум кам шавад аз баҳри онки мари нои нависандагонро бад-ӣни сухан аз ҳади мардумӣ берун карда бошем . Пас агар азин ҳади мантиқӣ ки мардуми рости чизе кам кунем ва гӯйем : мардуми зиндаи исти миранда , мари ҳамаи ҳайвонотро аз сутуру мурғу ҷузи он мардум гуфта бошем , чун сухангӯӣ аз ҳад ӯ ( кам ) букунем .

و اما حد قولی است که گفته شود بر چیزی، چنانک مر آن چیز را آن حد گرد بگیرد تا نه چیزی‌اندر (او) بیفزاید، و نه چیزی از وی بیرون شود، بر آن مثال که زمینی را از دیگر زمینها بحد جدا کنند، و مر حد را منطقیان حد نهایت نهاده‌اند بدانچ گفتند: حد هر چیزی قولی است محدود کنند بر شناخت چیزها بحقیقت. و گفتند که حد قولی است که بر چیزی گفته شود (که) از افزونی آن محدود نقصان کند، و اگر از آن قول چیزی نقصان کرده شود آن نقصان بر آن محدود بیفزاید، و مثال این چنان باشد که حد مردم آنست که گوییم: زنده ایست سخن گوی میرنده. اکنون اگر برین حد چیزی بیفزاییم چنانک گوییم: مردم زنده ایست میرنده نویسنده، برین که‌اندر مردم نویسنده را بیفزودیم، بسیاری از مردم کم شود از بهر آنک مر نا نویسندگان را بدین سخن از حد مردمی بیرون کرده باشیم. پس اگر ازین حد منطقی که مردم راست چیزی کم کنیم و گوییم: مردم زنده ایست میرنده، مر همه حیوانات را از ستور و مرغ و جز آن مردم گفته باشیم، چون سخنگوی از حد او (کم) بکنیم.

Инаст ҷавоби ин суолот ки ин мард кардааст андарин байт ки ёд кардем . Ва аҳл таъйид гуфтанд мардумро ҳафт хислати сутӯда бибояд то мари ӯрои ҳаким шояд хондан : нахусти онки феълаш бҳкм бошад ,у дигари онки санъаташ беайб бошад , ва се дигари онки суханонаш рост бошад ,у чаҳоруми онки хуйҳояш некӯ бошад ,у панҷуми онки тадбираш дуруст бошад ,у шашуми онки корҳош покиза бошад ,у ҳафтуми онки амалаш ҳақиқат бошад .

اینست جواب این سوالات که این مرد کرده است‌اندرین بیت که یاد کردیم. و اهل تایید گفتند مردم را هفت خصلت ستوده بباید تا مر اورا حکیم شاید خواندن: نخست آنک فعلش بحکم باشد، و دیگر آنک صنعتش بی عیب باشد، و سه دیگر آنک سخنانش راست باشد، و چهارم آنک خویهایش نیکو باشد، و پنجم آنک تدبیرش درست باشد، و ششم آنک کارهاش پاکیزه باشد، و هفتم آنک عملش حقیقت باشد.

Ва акнӯн хоҳеми казин ҷойгоҳ аз ҳақоиқи чизҳо тарафӣ ёд кунем , аз баҳри онки чизҳоро бҳқиқт аз ҳадҳо анҳо тавон шинохтан ,у сухани мо бад-ӣни ҷои азин китоби ҷавоби ҳад ва расмаст марин мардро ки мо бшрҳи ҷавоби суолот ӯ машғӯлем ва низ ҷое дидаем аз қавли ин марди аънии абӯи аи лҳисми аи лҷрҷонии суханоне бар баъзи азин маъонӣ , ва ин ҳақоиқро ки ёд кунем нисбати бхозни илм ҳақиқӣаст алайҳи ассалом , ва мо онч гӯйем андари ҳидояти аи ҳилли аи стҳдои бФрмону дастурӣ ӯ гӯйем .

و اکنون خواهیم کزین جایگاه از حقایق چیزها طرفی یاد کنیم، از بهر آنک چیزها را به حقیقت از حدها انها توان شناختن، و سخن ما بدین جای ازین کتاب جواب حد و رسم است مرین مرد را که ما بشرح جواب سوالات او مشغولیم و نیز جایی دیده ایم از قول این مرد اعنی ابو ا‌لهیثم ا‌لجرجانی سخنانی بر بعض ازین معانی، و این حقایق را که یاد کنیم نسبت بخازن علم حقیقی است علیه السلام، و ما آنچ گوییم‌اندر هدایت ا‌هل ا‌ستهدا بفرمان و دستوری او گوییم.

Пас гӯйем ки шинохти мари чизҳоро бҳқиқт бишнохт ҳудӯди он чизҳо бошад , аз баҳри анки чизҳо ҳамаи бадв навъаст ва беш нест аънӣ ё бсоитаст ё мураккаботаст ,у мураккаботро бҳқиқти онгоҳи тавон шинохтан ки он чизҳо ки таркиби мураккаб аз ан бошад , шинохта шавад ,у бсоитробидон тавон шинохтан ки сФтҳоءи хоси он шинохта шавад якон якон . Ва мисоли он аз мураккабот чунонаст ки гӯйем : агар касе гуяд ҳақиқат « гул » чист ? гӯйем : об ( бо ) хок омехтаст . Агар гуяд : ҳақиқат « скнгбин » чист ? гӯйем : сиркааст бо аи нгбини омехта . Агар гуяд : ҳақиқат « тахт » чист ? гӯйем : чӯбаст бо сӯрати тахти яке шуда , ва ҳамчунин ҳад « ҳайвон » нафасаст бҷсди мақрун шуда .

پس گوییم که شناخت مر چیزها را به حقیقت بشناخت حدود آن چیزها باشد، از بهر انک چیزها همه بدو نوع است و بیش نیست اعنی یا بسایط است یا مرکبات است، و مرکبات را بحقیقت آنگاه توان شناختن که آن چیزها که ترکیب مرکب از ان باشد، شناخته شود، و بسایط را بدان توان شناختن که صفتهاء خاص آن شناخته شود یکان یکان. و مثال آن از مرکبات چنان است که گوییم: اگر کسی گوید حقیقت «گل» چیست؟ گوییم: آب (با) خاک آمیخته‌ست. اگر گوید: حقیقت «سکنگبین» چیست؟ گوییم: سرکه است با ا‌نگبین آمیخته. اگر گوید: حقیقت «تخت» چیست؟ گوییم: چوبست با صورت تخت یکی شده، و همچنین حد «حیوان» نفس است بجسد مقرون شده.

Ва аммо бсоитро ки он мубдиъаст ва мураккаб нест аз чизҳоءи дигар , ҳақоиқи онро аз сифоти хоси он тавон ёфтан ,у мисоли ин чунон бошад , агар касе гуяд : ҳақиқат « ҳиўлӣ » чист ? гӯйем : ҷавҳарӣ баситаст пазирои сӯрат . Агар гуяд : ҳақиқат « сӯрат » чист ? гӯйем сӯрат ҳар чизе онаст ки ҳастӣ он чиз бидонаст агар гуяд : « ҷавҳар » чист ? гӯйем : чизеаст бзоти хеши қоиму пазирои сифоти мутазод агар гуяд : ҳақиқат « сифат » чист ? гӯйем : сифат арзӣаст ки андари ҷавҳар фурӯд ояд , ва на аз ҷавҳар бошад . Агар гуяд : ҳақиқат « чиз » чист , яъне номи чиз бар чаҳ уфтад ? гӯйем : бар он маънӣ а фитад номи чиз ки мумкин бошад ӯро , донистани взўи хабар додан . Агар гуяд : ҳақиқат « мавҷӯд » чист ? гӯйем ки мавҷӯд онаст ки ё ҳостӣ аз панҷ ҳости мар ӯро андар ёбад , ё ваҳми мари ӯро тасаввур кунад , ё чизе бирав далел кунад агар гуяд : « вуҷӯд » чист ? гӯйем : онки ном ӯ ҳастаст агар гуяд : « адам » чист ? гӯйем : онки ном ӯ нестаст агар гуяд : ҳақиқат « қадим » чист ? гӯйем : онки нестӣ ӯ мумкин набошад агар гуяд : ҳақиқат « муҳаддис » чист ? гӯйем : ончи дайгарӣ созанда бошад мари ӯро агар гуяд : ҳақиқат « иллат » чист ? гӯйем : онч ӯ сабаб будаш чизе дигар бошад , чунонк офтоби иллат рӯзаст , ки будаш рӯзро сабаб ӯст . Агар гуяд : ҳақиқат « маълул » чист ? ( гӯйем ) : онч ӯро сабабӣ бошад , ӯ маълул бошад агар ( гуяд ) : ҳад « илм » чист ? гӯйем : илм тасаввурӣаст аз мо мари чизеро бҳқиқти он агар гуяд : ҳад « доно » чист ? гӯйем : доно онаст ки мари чизеро бҳқиқт ӯ тасаввур кунад . Агар гуяд : « зинда » чист ? гӯйем : онки азу феълҳо ояд , зиндааст агар гуяд : ҳақиқат « ҳайвон » чист ? гӯйем : ҳар ҷасадӣ ки бо нафас мақрунаст ҳайвонаст агар гуяд : ҳад « қодир » чист ? гӯйем : анк ҳар гуҳ ки хоҳад феъл кунад ӯ қодираст агар гуяд : « феъл » чист ? гӯйем : асарӣаст аз фоили андари мафъӯл , ё асаркунанда андари асарпазир агар гуяд : « хост » чист ? гӯйем : ишоратӣ ваҳмӣаст миёни ду кор ки бхлоФ якдигар бошанд ва будаш он мумкин бошад агар гуяд : « худо » чист ? гӯйем : ӯ онаст ки ҳама ӯст ,у мусаббиб ҳар мавҷӯдӣ ӯст , ва кардани чиз на аз чиз , феъл ӯсту оғозкунандау тамомкунанда чизҳо ӯст , бар андозаи қабул ҳар чизеи мари тамомии хешро агар гуяд : « тавоноӣ бар падед овардани феъл » ( кист ? гӯйем . . . . ) агар гуяд ҳад « санъат » чист ? гӯйем : ниҳодани сӯрати андари ҳиўлӣ агар гуяд : « сонеъ » кадомаст ? гӯйем : онки сӯратро аз қӯти берун араду мари онро андари ҳиўлӣ наад , чунонк дурудгари сонеъ (аст ки ) сӯрати тахтро азҳди қӯти беруни ораду андари ҳиўлӣу чӯби пўшдшу ҷузи он аз саноеъи дигар агар гуяд : « маснӯъ » чист ? гӯйем : онк мураккабаст аз ҳиўлӣу сӯрат маснӯъаст агар гуяд : « ақли фаъол » чист ? гӯйем ӯ нахустин мубдиъӣаст ки худоӣ ӯро ибдоъ кардааст , ва он ҷўҳристи баситу нӯронӣ ки сӯрати ҳамаи чизҳо андрўст агар гуяд : « нафас » чист ? гӯйем : ҷўҳристи баситу рӯҳонӣ ва зиндааст бзот ва доност бқўт , фоиласт бтбъ , ва ӯ сӯратӣаст аз сўртҳоءи ақли фаъол агар гуяд : ҳад « ҷинси табиӣ » чист ? гӯйем : ҷамоатӣаст ки сӯратҳошон мухталифасту ҳама бар як маънӣанд , чўҳиўону сутури вмрғу мардуми бсўртҳоءи мухталифу ҳама зиндагонанд . Агар гуяд ҳад « навъи табиӣ » чист ? гӯйем : як сӯратаст андари ашхос бисёр агар гуяд : ҳад « шахс » чист ? гӯйем : ҳар чи он бик бахшаст ва ишорат бирав а фитад шахсаст агар гуяд : ҳади фасл « мантиқӣ » чист ? гӯйем суханӣаст ки гуфта шавад дар бисёре ки мухталиф бошанд бонўоъ , андари ҷавоб « кадом » чунонк чун касе гуяд : ҳайвон , пас гўиндш : кадоми ҳайвон ? ӯ гуяд : парандаи ин фаслӣ бошад ки бадви паранда аз ҷумлагии ҷонварон ҷудо шавад ,у паранда низ бисёр навъҳост аз уқобу Кебеку зоғу гунҷишку ҷузи он агар гуяд : « арз » чист ? гӯйем ҳад арз чизеаст ки андар чизе бошад ки чу аз он чиз берун шавад он чиз ботил нашавад , чунонк сиёҳии андари мӯӣ арзаст , агар сиёҳӣ азу бархезад ( ва ) сипед шавад , мӯӣ ботил нашавад . Агар гуяд : ҳад ( нур ) чист ? гӯйем : ҷавҳарӣ баситаст ки мар ӯро ҳамеи бадви бенанд ва чизҳоро ҳам бадви бенанд . Агар гуяд : « зулмат » чист ? гӯйем : зулмати нестӣ нураст . Агар гуяд : ҳад « рӯз » чист ? гӯйем : ҳозирии офтоб каз олами ҷониби офтоб рӯзаст . Агар гуяд : ҳад « шаб » чист ? гӯйем : соя заминаст . Агар гуяд « фалак » чист ? гӯйем ҷисмӣ муҳӣтаст бар олам . Агар гуяд : « олам » чист : гӯйем : ҷумлагии онч дар миёни фалак (аст ) оламаст . Агар гуяд : ҳад « ситора » чист ? гӯйем ҷисмӣ нӯронӣаст гирд бо нури фишурда . Агар гуяд : « оташ » чист ? гӯйем : ҷисм равон аст бигард замин . Агар гуяд : « замин » чист ? гӯйем : дрштр ҷисмӣаст андари маркази олами истода . Агар гуяд : « замон » чист ? гӯйем : адади ҳаракот фалакаст наздики фалосифа . Ва гуруҳе гуфтанд : бали замон муддатӣаст бҳркти фалаки шимурдау паймӯда . Агар гуяд : « макон » чист ? гӯйем : ниҳоят ҷисмаст . Агар гуяд : « ҳарорат » чист ? гӯйем : фишурдагии ҷзўҳоء ҳиўлӣаст . Агар гуяд : « хушкӣ » чист ? гӯйем : фарози омадагии аҷзоъ ҳиўлӣаст . Агар гуяд : ҳад «тарӣ » чист ? гӯйем бухорӣаст бо чигунагӣ каз ҷсмҳоءи маъданӣу наботӣу ҳайвонӣ берун ояд . Агар гуяд : ҳад « бонг » чист ? гӯйем : бонги ҷуз аз берун ҷустани ҳавои Бамёни ду ҷисм каз якдигари мФоҷо ҷудо шаванд , ҳосил нашавад ; чунонк сангиро ки бснгӣ бар зананд то сангии бахудии хеши бшкои Фду ҳавои Бамён ӯ андари ҷаҳд .

و اما بسایط را که آن مبدع است و مرکب نیست از چیزهای دیگر، حقایق آنرا از صفات خاص آن توان یافتن، و مثال این چنان باشد، اگر کسی گوید: حقیقت «هیولی» چیست؟ گوییم: جوهری بسیط است پذیرای صورت. اگر گوید: حقیقت «صورت» چیست؟ گوییم صورت هر چیزی آنست که هستی آن چیز بدانست اگر گوید:«جوهر» چیست؟ گوییم: چیزی است بذات خویش قایم و پذیرای صفات متضاد اگر گوید: حقیقت «صفت» چیست؟ گوییم: صفت عرضی است که‌اندر جوهر فرود آید، و نه از جوهر باشد. اگر گوید: حقیقت «چیز» چیست، یعنی نام چیز بر چه افتد؟ گوییم: بر آن معنی ا‌فتد نام چیز که ممکن باشد اورا، دانستن وزو خبر دادن. اگر گوید: حقیقت «موجود» چیست؟ گوییم که موجود آنست که یا حاستی از پنج حاست مر او را ‌اندر یابد، یا وهم مر اورا تصور کند، یا چیزی برو دلیل کند اگر گوید: «وجود» چیست؟ گوییم: آنک نام او هستست اگر گوید: «عدم» چیست؟ گوییم: آنک نام او نیستست اگر گوید: حقیقت «قدیم» چیست؟ گوییم: آنک نیستی او ممکن نباشد اگر گوید: حقیقت «محدث» چیست؟ گوییم: آنچ دیگری سازنده باشد مر اورا اگر گوید: حقیقت «علت» چیست؟ گوییم: آنچ او سبب بودش چیزی دیگر باشد، چنانک آفتاب علت روز است، که بودش روز را سبب اوست.اگر گوید: حقیقت «معلول» چیست؟ (گوییم) : آنچ او را سببی باشد، او معلول باشد اگر (گوید) : حد «علم» چیست؟ گوییم: علم تصوریست از ما مر چیزی را بحقیقت آن اگر گوید: حد «دانا» چیست؟ گوییم: دانا آنست که مر چیزی را بحقیقت او تصور کند. اگر گوید: «زنده» چیست؟ گوییم: آنک ازو فعلها آید، زنده است اگر گوید: حقیقت «حیوان» چیست؟ گوییم: هر جسدی که با نفس مقرون است حیوان است اگر گوید: حد «قادر» چیست؟ گوییم: انک هر گه که خواهد فعل کند او قادر است اگر گوید: «فعل» چیست؟ گوییم: اثری است از فاعل‌اندر مفعول، یا اثر کننده ‌اندر اثر پذیر اگر گوید: «خواست» چیست؟ گوییم: اشارتی وهمی است میان دو کار که بخلاف یکدیگر باشند و بودش آن ممکن باشد اگر گوید: «خدا» چیست؟ گوییم: او آنست که همه اوست، و مسبب هر موجودی اوست، و کردن چیز نه از چیز، فعل اوست و آغاز کننده و تمام کننده چیزها اوست، بر‌اندازه قبول هر چیزی مر تمامی خویش را اگر گوید: «توانای بر پدید آوردن فعل» (کیست؟ گوییم....) اگر گوید حد «صنعت» چیست؟ گوییم: نهادن صورت‌ اندر هیولی اگر گوید: «صانع» کدامست؟ گوییم: آنک صورت را از قوت بیرون ارد و مر آن را‌اندر هیولی نهد، چنانک درودگر صانع (است که) صورت تخت را ازحد قوت بیرون آرد و‌اندر هیولی و چوب پوشدش و جز آن از صنایع دیگر اگر گوید: «مصنوع» چیست؟ گوییم: آنک مرکب است از هیولی و صورت مصنوع است اگر گوید: «عقل فعال» چیست؟ گوییم او نخستین مبدعی است که خدای او را ابداع کرده است، و آن جوهریست بسیط و نورانی که صورت همه چیزها‌اندروست اگر گوید: «نفس» چیست؟ گوییم: جوهریست بسیط و روحانی و زنده است بذات و داناست بقوت، فاعل است بطبع، و او صورتی است از صورتهاء عقل فعال اگر گوید:حد «جنس طبیعی» چیست؟ گوییم: جماعتی است که صورتهاشان مختلف است و همه بر یک معنی‌اند، چوحیوان و ستور ومرغ و مردم بصورتهاء مختلف و همه زندگان‌اند. اگر گوید حد «نوع طبیعی» چیست؟ گوییم: یک صورت است‌اندر اشخاص بسیار اگر گوید: حد «شخص» چیست؟ گوییم: هر چ آن بیک بخش است و اشارت برو ا‌فتد شخص است اگر گوید: حد فصل «منطقی» چیست؟ گوییم سخنی است که گفته شود در بسیاری که مختلف باشند بانواع،‌اندر جواب «کدام» چنانک چون کسی گوید: حیوان، پس گویندش: کدام حیوان؟ او گوید: پرنده این فصلی باشد که بدو پرنده از جملگی جانوران جدا شود، و پرنده نیز بسیار نوع هاست از عقاب و کبک و زاغ و گنجشک و جز آن اگر گوید: «عرض» چیست؟ گوییم حد عرض چیزیست که‌اندر چیزی باشد که چو از آن چیز بیرون شود آن چیز باطل نشود، چنانک سیاهی‌اندر موی عرض است، اگر سیاهی ازو برخیزد (و) سپید شود، موی باطل نشود. اگر گوید: حد (نور) چیست؟ گوییم: جوهری بسیط است که مر او را همی بدو بینند و چیزها را هم بدو بینند.اگر گوید: «ظلمت» چیست؟ گوییم: ظلمت نیستی نور است. اگر گوید: حد «روز» چیست؟ گوییم: حاضری آفتاب کز عالم جانب آفتاب روز است.اگر گوید: حد «شب» چیست؟ گوییم: سایه زمین است. اگر گوید «فلک» چیست؟ گوییم جسمی محیط است بر عالم. اگر گوید: «عالم» چیست: گوییم: جملگی آنچ در میان فلک (است) عالم است. اگر گوید: حد «ستاره» چیست؟ گوییم جسمی نورانی است گرد با نور فشرده. اگر گوید: «آتش» چیست؟گوییم: جسم روان است بگرد زمین. اگر گوید:«زمین» چیست؟ گوییم: درشتر جسمی است‌اندر مرکز عالم ایستاده. اگر گوید: «زمان» چیست؟ گوییم: عدد حرکات فلک است نزدیک فلاسفه. و گروهی گفتند: بل زمان مدتی است بحرکت فلک شمرده و پیموده. اگر گوید: «مکان» چیست؟ گوییم: نهایت جسم است. اگر گوید: «حرارت» چیست؟ گوییم: فشردگی جزوهاء هیولی است. اگر گوید: «خشکی» چیست؟ گوییم: فراز آمدگی اجزاء هیولی است. اگر گوید: حد «تری» چیست؟ گوییم بخاریست با چگونگی کز جسمهاء معدنی و نباتی و حیوانی بیرون آید.اگر گوید: حد «بانگ» چیست؟ گوییم: بانگ جز از بیرون جستن هوا بمیان دو جسم کز یکدیگر مفاجا جدا شوند، حاصل نشود؛ چنانک سنگی را که بسنگی بر زنند تا سنگی بخودی خویش بشکا‌فد و هوا بمیان او‌اندر جهد.

Агар гуяд : « ҳаракат » чандаст ? гӯйем ҳаракати шаш навъаст яке бкўн ва яке бФсод ва се дигари бзёдту чаҳоруми бнқсону панҷуми бостҳолту шашум аз ҷое баҷое . Аммо куни берун шудан чизеаст аз адами сӯии вуҷӯд ,у фасоди боз шудан чизеаст аз вуҷӯди сӯии адам . Ва низ гуфтанд ки кун пазируфтани ҳиўлии аи сети мари сӯратии шарифроу пӯшидани мари сӯратии хасисро . Агар гуяд : « зиёдат » чист ? гӯйем : давр шудан ниҳоят чизеаст аз маркази хеш , ва « нуқсон » бозгаштан он ки давр шудааст басӯии маркази хеш . Агар гуяд : « тағайюр » чист ? гӯйем : берун шудани ҷисм аз маконе бимикон дигар . Агар гуяд : « каф » чист ? гӯйем : ( об )аст бо ҳавои аи михтаҳ чунонк чу миқдории оби андари шиша ӣӣ бошаду мар ӯро сахт ва бисёр бҷнбоннд , он оби андрў каф гардад сипеди бдонч бо он ҳаво ки андрўст биомезад . Агар гуяд : « бухор » чист ? гӯйем : об ки бо оташ амихтаҳаст . Агар гуяд : « дӯд » чист гӯйем оташаст бо хоки омехта . Агар гуяд : « маодин » чист ? гӯйем : чизеаст ки андари замин баста шавад аз симобу гӯгирд ,у хоки бон ҳар ду омехта . Агар гуяд : « набот » чист ? гӯйем : онч аз замин бареду зиёдати пазираду об бар ӯ ғолибаст . Агар гуяд : « ҳайвон » чист ? гӯйем : мутаҳаррикӣаст ки мар ӯро ҳисаст ва ҳаво бирав ғолибаст агар гуяд : « фиришта » чист ? гӯйем : нФсҳоءи бслоҳ ва бо хайраст ,у табиати фалак баришон ғолибаст . Агар гуяд : « дев » чист ? гӯйем нафасҳо бад ва бо шарасту оташу хок бар он ғолибаст . Агар гуяд : ҳад « табиат » чист ? гӯйем : қӯтӣаст аз қўтҳоءи нафас , андари арқони чаҳор гона кор кун . Агар гуяд : « асир » чист ? гӯйем : ҳавоӣ гармаст бзири фалаки моҳ . Агар гуяд « змҳрир » чист ? гӯйем : ҳавоӣ сардаст зери он караи асир . Агар гуяд : « абр » чист ? гӯйем : маҷмӯ бухораст ,у бухори гуфтем ки оташаст бо оби омехта . Агар гуяд : « борон » чист ? ( гӯйем ) он об ки аз бухор бо оташ омехтааст , чун сард шавад оташи азу ҷудо шавад ,у оби базмин боз ояд , ӯро борон гӯйанд . Агар гуяд : « барқ » чист ? гӯйем : оташи латиф ки падед ояд аз бар якдигар задани бухороти духонӣ чу ҷамъ шуда бошад андари ҳавои а гар гуяд : « раъд » чист ? гӯйем бонг задан он бухороти аи сет бикдигро надар ҳавои котши барқи ҳаме аз он ҷаҳд . Агар гуяд : « барф » чист ? гӯйем : чу оби андари ҳавои бФсрд , пеш аз онкии азу ҷудо шавад барф бошад ки фурӯд ояд . Агар гуяд : « жола » чист ? гӯйем : чу об аз бухори ҷудо шуда бошаду пеш аз анк базмин ояд , андари ҳавои бФсрд , жола шавад . Агар гуяд : чашмаҳо об чист ? ( гӯйем ) : обҳо андари кўҳҳоءи баланд аз барфу борон ҷамъ шавад , онгоҳи базмин фурӯ шавад ,у андари шкоФҳоءи сангу хоки роҳ ё бад то ҷое берун ояд , фурӯтар ар он ҷои кони оби аввалӣ устодааст . Агар гуяд : « зилзила » чист ? гӯйем : андари замин мконҳоء тиҳӣаст , ва аз оташи куллӣ ( ки ) гирд замин гирифтаст , бухороти андари он маконҳо ҷамъ шавад , ва чу дар вай нагунҷад он бухори заминро биҷунбанд то бишкофад , ва он бухори азу бар ояду ҳамаи замин ҳаргиз наҷунбад , бал ҷое биҷунбад кони маънии онҷои ҳосил шуда бошад . Агар гуяд : « замин » худ чист ва бар чист ? гӯйем : ҷавҳарӣ сахтасту андрўи сӯрохҳоу шкоФҳости хираду бузург ,у андари миёни ҳавои исто даҳаст бФрмони худои таъолӣ , ҳар ч бираваст аз кӯҳҳо бигард замин гирифтаст бФрмони худои таъолӣ аз ҳамаи ҷонибҳо , ва фалак бигард ҳаво гирифтаст аз ҳамаи ҷонибҳо ,у маркази олами яке нуқтааст андари миёни хок ки ҳамаи ҷзўҳоءи оламро такя бар онаст . Агар гуяд : « хайр » чист ? гӯйем : ончи бФрмон бар он андоза ки бояд , ва бидон вақт ки бояд кардан , ва бидон ҷой ки бояд , ва аз баҳри онч бояд , хайраст ;у онч бхлоФ инаст « шар »аст . Агар гуяд : « маърӯф » чист ? гӯйем : онч ки одати мардум бар онасту шариъат аз он наҳй накардаст маърӯфаст ,у онч бхлоФ инаст « мункир » сет . Агар гуяд : « ваҳм » чист ? гӯйем : қӯтӣаст аз қўтҳоءи нафаси ҳиссӣ ки чизҳоءи маҳсусро тасаввур кунад . Агар гуяд : « фикрат » чист ? гӯйем : қӯтӣаст аз қўтҳоءи нафаси нотиқа ки чизҳо монанди якдигар аз якдигар ҷудо кунад . Агар гуяд : « имон » чист ? гӯйем рости гӯии доштнн шунӯдааст мари гӯянда (ро ) бошкору ниҳон . Агар гуяд : « ислом » чист ? гӯйем : тоъат дигараст бар умеди мукофоти некӣ . Агар гуяд : « куфр » чист ? гӯйем : пӯшиданаст мари ҳақро бонакор . Агар гуяд : « ширк » чист ? гӯйем : исботи а лўҳитаст мари ду чизро . Агар гуяд : « маъсият » чист ? гӯйем : берун шуданаст аз тоъат . Агар гуяд : « маъод » чист ? гӯйем : бозгаштани нафас ҷузвӣаст басӯии нафаси куллӣ . Агар гуяд : « савоб » чист ? гӯйем : онч нафас биёбад андари маъоди хеш аз лиззату роҳату шодӣ , пас аз онк аз ҷасади ҷудо шуда бошад , ҳама савобаст . Агар гуяд : « уқоб » чист ? гӯйем : онч нафас биёбад сипас аз онк аз ҷасад ҷудо шавад аз андӯҳу дарду ранҷу пушаймонӣ , ҳама уқобаст . Агар гуяд : « сухан » чист ? гӯйем : ҳар лафзӣ ки бар маънӣӣ далел кунад суханаст . Агар гуяд : ҳад « лафз » чист ? гӯйем : ҳар овозӣ ки мар ӯро битавон нбштн , лафзаст . Агар гуяд : « сухани рост » чист ва кадомаст ? гӯйем : сифатии гуфтани мари чизро чунонк ӯст , сухан ростаст ва агар бхлоФ инаст « дурӯғ »аст . Агар гуяд : « савоб » чист ва « хато » чист ? гӯйем : савобу хатои андари замир ҳамчун хайр ва шараст андари феъл , ва ҳамчун ҳақ ва ботиласт андари аҳком ,у ҳамчуи манфиат ва музиратаст андари чизҳоءи маҳсус . Агар гуяд : ҳақиқат « дунё » чист ? гӯйем : муддати бқоء нафасаст андари ҷасад то буқати марг . ( агар гуяд ) : « марг » чист ? гӯйем : дасти бози доштан нафасаст мари ҷасадро . Агар гуяд : « охират » чист ? гӯйем : будаш дувумаст пас аз марги ҷасад . Агар гуяд : « биҳишт » чист ? гӯйем олам арвоҳасту маъдани лизо таст . Агар гуяд : дӯзах чист ? гӯйем : маъдани дардҳоу рнҷҳост . Агар гуяд : « баъс » чист ? гӯйем : бедор шудан нафасаст аз хоби ғифлат . Агар гуяд : « қиёмат » чист ? гӯйем : астои ?дан халқаст бФрмони худои ъзи вҷл . Агар гуяд : « ҳашар » чист ? гӯйем : ҷамъ шудани нФсҳоءи ҷзўисти бнздики нафаси куллӣ . Агар гуяд : « ҳисоб » чист ? гӯйем : маълум кардани нафас куллӣаст мари нФсҳоءи ҷузвиро бдонч карда бошанд аз хайру шар , онгоҳ ки бо аҷсод буданд . Агар гуяд : « сирот » чист ? гӯйем : наздиктар роҳӣ басӯи худосту биллоҳи аи лъўну аи лтўФиқ .

اگر گوید: «حرکت» چندست؟ گوییم حرکت شش نوع است یکی بکون و یکی بفساد و سه دیگر بزیادت و چهارم به نقصان و پنجم به استحالت و ششم از جایی بجایی. اما کون بیرون شدن چیزیست از عدم سوی وجود، و فساد باز شدن چیزیست از وجود سوی عدم. و نیز گفتند که کون پذیرفتن هیولی ا‌ست مر صورتی شریف را و پوشیدن مر صورتی خسیس را.اگر گوید: «زیادت» چیست؟ گوییم: دور شدن نهایت چیزیست از مرکز خویش، و «نقصان» بازگشتن آن که دور شده است به سوی مرکز خویش. اگر گوید: «تغیر» چیست؟ گوییم: بیرون شدن جسم از مکانی بمکان دگر. اگر گوید: «کف» چیست؟ گوییم: (آب) است با هوا اآمیخته چنانک چو مقداری آب‌اندر شیشه ئی باشد و مر او را سخت و بسیار بجنبانند، آن آب‌اندرو کف گردد سپید بدانچ با آن هوا که‌اندروست بیامیزد. اگر گوید: «بخار» چیست؟ گوییم: آب که با آتش امیخته است.اگر گوید:«دود» چیست گوییم آتش است با خاک آمیخته. اگر گوید: «معادن» چیست؟ گوییم: چیزیست که‌اندر زمین بسته شود از سیماب و گوگرد، و خاک بآن هر دو آمیخته. اگر گوید: «نبات» چیست؟ گوییم: آنچ از زمین بر اید و زیادت پذیرد و آب بر او غالب است. اگر گوید: «حیوان» چیست؟ گوییم: متحرکی است که مر او را حس است و هوا برو غالب است اگر گوید: «فرشته» چیست؟ گوییم: نفسها به صلاح و با خیر است، و طبیعت فلک بریشان غالب است. اگر گوید: «دیو» چیست؟ گوییم نفسها بد و با شرست و آتش و خاک بر آن غالب است. اگر گوید: حد «طبیعت» چیست؟ گوییم: قوتی است از قوتها نفس،‌اندر ارکان چهار گانه کار کن. اگر گوید: «اثیر» چیست؟ گوییم: هوای گرم است بزیر فلک ماه.اگر گوید «زمهریر» چیست؟ گوییم: هوای سرد است زیر آن کره اثیر. اگر گوید: «ابر» چیست؟ گوییم: مجموع بخارست، و بخار گفتیم که آتش است با آب آمیخته. اگر گوید: «باران» چیست؟ (گوییم) آن آب که از بخار با آتش آمیخته است، چون سرد شود آتش ازو جدا شود، و آب بزمین باز آید، اورا باران گویند.اگر گوید: «برق» چیست؟ گوییم:آتش لطیف که پدید آید از بر یکدیگر زدن بخارات دخانی چو جمع شده باشد‌اندر هوا ا‌گر گوید: «رعد» چیست؟ گوییم بانگ زدن آن بخارات ا‌ست بیکدیگرا‌ندر هوا کآتش برق همی از آن جهد. اگر گوید: «برف» چیست؟ گوییم: چو آب‌اندر هوا بفسرد، پیش از آنکه ازو جدا شود برف باشد که فرود آید.اگر گوید: «ژاله» چیست؟ گوییم: چو آب از بخار جدا شده باشد و پیش از انک بزمین آید،‌اندر هوا بفسرد، ژاله شود. اگر گوید: چشمه ها آب چیست؟ (گوییم) : آبها‌اندر کوههاء بلند از برف و باران جمع شود، آنگاه بزمین فرو شود، و‌اندر شکافها سنگ و خاک راه یا‌بد تا جایی بیرون آید، فروتر ار آن جای کآن آب اولی استاده است. اگر گوید: «زلزله» چیست؟ گوییم:‌ اندر زمین مکانها تهیست، و از آتش کلی (که) گرد زمین گرفته‌ست، بخارات‌اندر آن مکانها جمع شود، و چو در وی نگنجد آن بخار زمین را بجنباند تا بشکافد، و آن بخار ازو بر آید و همه زمین هرگز نجنبد، بل جایی بجنبد کآن معنی آنجا حاصل شده باشد.اگر گوید: «زمین» خود چیست و بر چیست؟ گوییم: جوهری سختست و‌اندرو سوراخها و شکافهاست خرد و بزرگ، و‌اندر میان هوا ایستا‌ده است بفرمان خدای تعالی، هر چ بروست از کوهها بگرد زمین گرفته‌ست بفرمان خدای تعالی از همه جانبها، و فلک بگرد هوا گرفته‌ست از همه جانبها، و مرکز عالم یکی نقطه است‌اندر میان خاک که همه جزوهاء عالم را تکیه بر آن است. اگر گوید: «خیر» چیست؟ گوییم: آنچ بفرمان بر آن‌اندازه که باید، و بدان وقت که باید کردن، و بدان جای که باید، و از بهر آنچ باید، خیرست؛ و آنچ بخلاف اینست «شر» است. اگر گوید: «معروف» چیست؟ گوییم: آنچ که عادت مردم بر آن است و شریعت از آن نهی نکردست معروف است، و آنچ بخلاف اینست «منکر» ست. اگر گوید: «وهم» چیست؟ گوییم: قوتی است از قوتها نفس حسی که چیزهاء محسوس را تصور کند. اگر گوید: «فکرت» چیست؟ گوییم: قوتی است از قوتها نفس ناطقه که چیزها مانند یکدیگر از یکدیگر جدا کند. اگر گوید: «ایمان» چیست؟ گوییم راست گوی داشتنن شنوده است مر گوینده (را) بآشکار و نهان. اگر گوید: «اسلام» چیست؟ گوییم: طاعت دیگرست بر امید مکافات نیکی. اگر گوید: «کفر» چیست؟ گوییم: پوشیدنست مر حق را بانکار. اگر گوید: «شرک» چیست؟ گوییم: اثبات ا‌لوهیت است مر دو چیز را. اگر گوید: «معصیت» چیست؟ گوییم: بیرون شدن است از طاعت. اگر گوید: «معاد» چیست؟ گوییم: بازگشتن نفس جزوی است بسوی نفس کلی. اگر گوید: «ثواب» چیست؟ گوییم: آنچ نفس بیابد‌اندر معاد خویش از لذت و راحت و شادی، پس از آنک از جسد جدا شده باشد، همه ثواب است. اگر گوید: «عقاب» چیست؟ گوییم: آنچ نفس بیابد سپس از آنک از جسد جدا شود از‌اندوه و درد و رنج و پشیمانی، همه عقاب است.اگر گوید: «سخن» چیست؟ گوییم: هر لفظی که بر معنیی دلیل کند سخنست. اگر گوید: حد «لفظ» چیست؟ گوییم: هر آوازی که مر اورا بتوان نبشتن، لفظ است.اگر گوید: «سخن راست» چیست و کدام است؟ گوییم: صفتی گفتن مر چیز را چنانک اوست، سخن راست است و اگر بخلاف اینست «دروغ» است. اگر گوید: «صواب» چیست و «خطا» چیست؟ گوییم: صواب و خطا‌اندر ضمیر همچون خیر و شر است‌اندر فعل، و همچون حق و باطل است‌اندر احکام، و همچو منفعت و مضرت است‌اندر چیزهاء محسوس.اگر گوید: حقیقت «دنیا» چیست؟ گوییم: مدت بقاء نفس است‌اندر جسد تا بوقت مرگ. (اگر گوید) : «مرگ» چیست؟ گوییم: دست باز داشتن نفس است مر جسد را.اگر گوید: «آخرت» چیست؟ گوییم: بودش دوم است پس از مرگ جسد. اگر گوید: «بهشت» چیست؟ گوییم عالم ارواح است و معدن لذا‌ت است. اگر گوید: دوزخ چیست؟ گوییم: معدن دردها و رنجهاست. اگر گوید: «بعث» چیست؟ گوییم: بیدار شدن نفس است از خواب غفلت. اگر گوید: «قیامت» چیست؟ گوییم: استا‌دن خلق است بفرمان خدای عز وجل. اگر گوید: «حشر» چیست؟ گوییم: جمع شدن نفسها جزویست بنزدیک نفس کلی. اگر گوید: «حساب» چیست؟ گوییم: معلوم کردن نفس کلی است مر نفسهاء جزوی را بدانچ کرده باشند از خیر و شر، آنگاه که با اجساد بودند. اگر گوید: «صراط» چیست؟ گوییم: نزدیکتر راهی بسوی خداست و بالله ا‌لعون و ا‌لتوفیق.

Хирадманд онаст ки некӯ бингарад дар хештан , то бибинад кӯҳам аз он рӯзи боз ки нутфа ӣӣ будаст ,у андари раҳми мо дар а фитодааст , ҳамеи сӯй худо шавад ,у бдрҷаҳи дараҷа ҳаме омадаст аз ҳолеи заъифтар баҳолии қавӣтар вази маконе фурӯтар бимиконе бартар , то онгоҳ ки пеш худоӣ шавад ,у шумор ӯ бикунад , валикин ( агар ) аз некӯкорон ва мутӣъон бошад броҳту лиззату шодии а бадӣ расад , ва агар аз бади кирдорон ва осӣон бошад биринҷу душворӣу андӯҳ бекарона расад , ва ҳам имрӯз то фардо ӯ шодмон бошад , ва бидон маҳал шодӣ нарасад , каз пас омадани расӯлон ва китобҳо ва амрў наҳйу въдўи ваъид касеро узр нахоҳад пазируфтан , чунонк ҳаме гуяд : қавлаи таъолӣ « ҳозои явми лои интқўн . Ва лои иўзни ?лаами Фиътзрўн . »

خردمند آنست که نیکو بنگرد در خویشتن، تا ببیند کوهم از آن روز باز که نطفه ئی بودست، و‌اندر رحم ما‌در ا‌فتاده است، همی سوی خدا شود، و بدرجه درجه همی آمدست از حالی ضعیفتر بحالی قویتر وز مکانی فروتر بمکانی برتر، تا آنگاه که پیش خدای شود، و شمار او بکند، ولیکن (اگر) از نیکوکاران و مطیعان باشد براحت و لذت و شادی ا‌‌‌بدی رسد، و اگر از بد کرداران و عاصیان باشد برنج و دشواری و‌اندوه بی کرانه رسد، و هم امروز تا فردا او شادمان باشد، و بدان محل شادی نرسد، کز پس آمدن رسولان و کتابها و امرو نهی و وعدو وعید کسی را عذر نخواهد پذیرفتن، چنانک همی گوید: قوله تعالی «هذا یوم لا ینطقون. و لا یوذن لهم فیعتذرون.»