Бидонед ки олами бзоти хеш сӯратӣаст бар ҳиўлии пайдо шуда ва зойишҳои ӯ аз наботу ҳайвони ҳамаи сўртҳост ки бар ҳиўлиҳои пайдо ҳаме ояд . Имрӯзи андари олам ҳиўлӣ пайдосту сӯрати пинҳон ки пайдо ҳаме ояд . Ва ин ҳоли ҳаме далел кунад ки таркибкунанда олами бартар аз ҳиўлӣ ва сӯратӣаст . Ва нахусти ҳиўлӣ бҳосл кардааст . Он вақти ин сӯратро ки мо ҳаме байнем азин гунбади азиму рўшноӣиҳо ки андрўст бар он ҳиўлҳо падед оварадаст . Ва чун маснӯъоти бчҳори иллат барда шавад чу иллати ҳиўлонӣ , вълти фоилау иллати олатӣ ,у иллати тамомӣ , донем ки ин оламро ҳамин иллатҳо ҳаст вълти ҳиўлониш тбобъаст ки сӯратҳо ҳамеи пазирад ,у иллати фоила ӯ нафас куллӣаст ки осори хеши андари олами пайдои ҳамеи оради бнФсҳои ҷузъ ӣ , вълти олатяши ин афлок ва ситорагонаст ки чун даст афзоранд мари нафаси куллиро . Пас донистем ки ин иллат чаҳорумашаст ки он аз халқ пинҳонаст каз бҳрчаҳи крдстш . Ва чун он мурод ҳосил ояд бозгашт олам бошад бдинч аз ва падед омадаст , ва чун мардум ки ғояти зойишҳои оламаст , андарин олами мари сӯратҳоро андари нафаси хеш ҳаме тавонад овардану латифи гардонӣдану бози марони латифро бар ҳаюлои касиф ҳаме тавонад берун овардану мари ҳикматҳоро ки донистааст бгФтору нбштни ҳаме муҷассам тавонад гардонӣдан , ки мардумро бозгашт бидон касаст ки мари ҳикматҳо робри ҳиўлӣ ӯ таркиб кардаст андари офариниши олам .

بدانید که عالم بذات خویش صورتی است بر هیولی پیدا شده و زایشهای او از نبات و حیوان همه صورتهاست که بر هیولیها پیدا همی آید . امروز اندر عالم هیولی پیداست و صورت پنهان که پیدا همی آید. و این حال همی دلیل کند که ترکیب کننده عالم برتر از هیولی و صورتی است . و نخست هیولی بحاصل کرده است. آن وقت این صورت را که ما همی بینیم ازین گنبد عظیم و روشنائیها که اندروست بر آن هیولها پدید آوردست. و چون مصنوعات بچهار علت برده شود چو علت هیولانی ،وعلت فاعله و علت آلتی، و علت تمامی، دانیم که این عالم را همین علتها هست وعلت هیولانیش طبابع است که صورتها همی پذیرد، و علت فاعله او نفس کلی است که آثار خویش اندر عالم پیدا همی آرد بنفسهای جزء ی ، وعلت آلتیش این افلاک و ستارگان است که چون دست افزارند مر نفس کلی را . پس دانستیم که این علت چهارمش است که آن از خلق پنهانست کز بهرچه کردستش. و چون آن مراد حاصل آید بازگشت عالم باشد بدینچ از و پدید آمدست، و چون مردم که غایت زایشهای عالم است ، اندرین عالم مر صورتها را اندر نفس خویش همی تواند آوردن و لطیف گردانیدن و باز مران لطیف را بر هیولای کثیف همی تواند بیرون آوردن و مر حکمتها را که دانسته است بگفتار و نبشتن همی مجسم تواند گردانیدن، که مردم را بازگشت بدان کس است که مر حکمتها رابر هیولی او ترکیب کردست اندر آفرینش عالم .

Дигари далел бар маъод мардум онаст ки андари ҳайвони ду қӯтаст : чун қувваи шаҳвонӣ ва он қӯти орзӯ кунандааст вчўни қӯти ғазабӣ ва он қӯти хашм гӣрандааст ,у муроди ин ҳар ду қӯт бар ҷисм бҳосл ояд чунонк гурусна ё ташна шавад ё маҷомеъат орзӯ кунад он вақт хушнӯд шавад ки нон ё об бихӯрад ё бо ҷуфтӣ қарор гирад , ва чун аз касе хашм оядаш он вақт хушнӯд шавад ки ӯро бузанд ё бикашад , ва ин ҳоли ҳаме далел кунад бар онки бозгашти ҳайвони бад-ӣни олам ҷисмонӣаст . Ва ҳайвонро эзади таъолӣ аз баҳри манфиати мардум офарӣдааст чунонк гуфт қавла : « волонъоми халқҳо лаками фӣҳо дафи ءу манофеу минҳои тأклўн » гуфт : бёФридми офариниши мари сутуронро ки мари шуморо андарон нигоҳ доштаст аз сармоу мнФътҳости мардумро взў бихӯрад . Ва мардумро бо ин қӯтҳо ки ҳайвони рости қӯт оқила ҳасту нотиқа ки мардумро бдонстни чизҳоу гуфтан онч донад иҷсмӣ нест мари бҳосл кардани муроди ин ду қӯтро . Пас ин далеласт бар онки бозгашт ӯ на бъолм ҷисмонӣаст , ва чун мардум ҷисмасту нафас , ва дуруст шуд ки бозгашти мардуми бад-ӣни сарой ҷисмонӣ нест , бзрўрт пайдо омад ки бозгашт ӯ бсроӣ нафасаст . Ва аллоҳи аъламу أҳкм .

دیگر دلیل بر معاد مردم آنست که اندر حیوان دو قوت است : چون قوه شهوانی و آن قوت آرزو کننده است وچون قوت غضبی و آن قوت خشم گیرنده است، و مراد این هر دو قوت بر جسم بحاصل آید چنانک گرسنه یا تشنه شود یا مجامعت آرزو کند آن وقت خشنود شود که نان یا آب بخورد یا با جفتی قرار گیرد ، و چون از کسی خشم آیدش آنوقت خشنود شود که او را بزند یا بکشد ، و این حال همی دلیل کند بر آنک بازگشت حیوان بدین عالم جسمانی است. و حیوان را ایزد تعالی از بهر منفعت مردم آفریده است چنانک گفت قوله : « والانعام خلقها لکم فیها دف ء و منافع و منها تأکلون» گفت: بیافریدم آفرینش مر ستوران را که مر شما را اندران نگاه داشت است از سرما و منفعتهاست مردم را وزو بخورد. و مردم را با این قوتها که حیوان راست قوت عاقله هست و ناطقه که مردم را بدانستن چیزها و گفتن آنچ داند یجسمی نیست مر بحاصل کردن مراد این دو قوت را . پس این دلیل است بر آنک بازگشت او نه بعالم جسمانی است، و چون مردم جسم است و نفس، و درست شد که بازگشت مردم بدین سرای جسمانی نیست، بضرورت پیدا آمد که بازگشت او بسرای نفس است . و الله اعلم و أحکم.