Аз сухани ончи дарави рост ва дурӯғ наёяд хабараст . Ва хабар бар ду рӯйаст : абтдоءасту ҷавоб . Ва фарқи миёни рост ва дурӯғ онаст ки рост суханӣ бошад ки мардумон онро бидонанд андари чизе ки он чиз ёфта бошад , чунонк касе гуяд ки оташ гармаст . Ва дурӯғ суханӣ бошад ки мардумони мар онро ндонанд андари чизе ки он чиз ноёфта бошаду нодониста , чунонк касе гуяд оташи сухан гӯйаст . Оташ номӣаст ки мардумон онро бидонанду сухани гуфтан низ маълумаст . Ва локини оташ низ бад-ӣн сифат ноёфтааст аз ончи оташи сухан гӯй нест . Ва дурӯғ бар ду бахшаст : як бахши азу мумкинасту дигари бахш маҳоласт . Ва мумкин чунонаст ки гуяд « фалон чунин гуфт » шояд бӯдан ки гуфт ва шояд бӯдан ки нагуфт ,у номумкин ва маҳол онаст ки гуяд санг биппаред ! ва аммо хабар додан ҳикоят карданаст аз гуфтору кирдору қазоу қзити мари онро салб гӯйанд , гӯйӣ ки чунинасту онро эҷоб гӯйанд ё гӯйӣ ки чунин несту онро салб гӯйанд . Ва чун қзити эҷоб аз як рӯй ростед аз бисёр рӯйҳо дурӯғ ояд , чунонк гӯйӣ « оташ гармаст » ин қзити бад-ӣн рӯй рост бошаду локин чун гӯйӣ « оташ сардаст ё тараст » ва ҷузин ҳар чаҳ ҳамеи тавон гуфтани ҳама дурӯғ бошад . Ва чун қзити салб аз як рӯй дурӯғ ояд аз бисёр рӯйҳои дигар рост ояд , чунонк агар гуяд « оташ гарм нест » ин қзит дурӯғ бошад влкн агар гуяд сухани гӯйу парандау нависанда ватар ва сард несту ҷузи он ҳарчӣ гуяд ҳама рост бошад , чун лафз « на » андар миён бошад . Пас бад-ӣни баён ки бкрдим пайдо шуд ки чун сухани рост бар ваҷҳ исбот гуфта шавад чунонк гӯйӣ чунинаст он суханро андоза падед бошад , ва чун дурӯғ бар ваҷҳ исбот гуфта шавад мари онрои андоза падед набошад , чунонк чун гуяд « оташ гармаст ва хушкаст врўшнаст » ин ҳама ростаст влкн аз йен бисёр натавон гуфтан . Ва чун гӯйӣ « оташ сардаст ва парандааст ва сиёҳаст »у ҷузи он бе андозаи сифати тавон гуфтан , ҳама дурӯғ бошад ,у бръини ин ҳол чун сухан бар ваҷҳи нафй вслб гуфта шавад дурӯғи андрў беандоза ояд ,у рост барандоза ояд , чунонк гуяд « оташ гарм несту хушк ва равшан нест » ин ҳама дурӯғ бошад влкни азин рост дурӯғ натавон бисёр гуфтан . Ва чун гӯйӣ « оташ сиёҳ нест востр ва асб нест » ҳама ростаст , влкн андоза нест казин рости чандон тавон гуфтан . Пас сухани мардумони бештари дурӯғ аз баҳри он ҳаме ояд ки онч гӯйанд андари исбот ҳаме гӯйанд , аз онк мумкин нест андари салби сухани гуфтан , чунонк касе ки об хӯрда бошад бўҷаҳ исбот гуяд ки об хӯрдам ин осонтар аз он тавонад гуфтан ки бўҷаҳ салб гуяд нон нахурдаму гӯшту ангур вхрбзаҳ нахурдам ,у ҳамаи хӯрданӣҳои ҷҳонро бигӯед ки нахурдаам ҷузи обро то гуфта шавад ки об хӯрдаам , влкн агар сухани мардумони бўҷаҳи нафйу салб будӣ рости андару бештар аз дурӯғ будӣ , бад-ӣн рӯй – ки баён он кардем - намӯда шуд ҳади дурӯғу рост ва шарҳ карда омад иллат бисёре дурӯғи андари сухани мардумон , худои таъолии моро бар рости гуфтани бдород .

از سخن آنچ درو راست و دروغ نیاید خبر است. و خبر بر دو روی است : ابتداء است و جواب . و فرق میان راست و دروغ آنست که راست سخنی باشد که مردمان آنرا بدانند اندر چیزی که آن چیز یافته باشد ، چنانک کسی گوید که آتش گرم است . و دروغ سخنی باشد که مردمان مر آنرا ندانند اندر چیزی که آن چیز نایافته باشد و نادانسته ، چنانک کسی گوید آتش سخن گوی است . آتش نامی است که مردمان آنرا بدانند و سخن گفتن نیز معلوم است . و لکن آتش نیز بدین صفت نایافته است از آنچ آتش سخن گوی نیست. و دروغ بر دو بخش است: یک بخش ازو ممکن است و دیگر بخش محال است. و ممکن چنانست که گوید « فلان چنین گفت » شاید بودن که گفت و شاید بودن که نگفت ، و ناممکن و محال آنست که گوید سنگ بپرید! و اما خبر دادن حکایت کردنست از گفتار و کردار و قضا و قضیت مر آنرا سلب گویند، گویی که چنین است و آنرا ایجاب گویند یا گویی که چنین نیست و آنرا سلب گویند. و چون قضیت ایجاب از یک روی راست اید از بسیار رویها دروغ آید ، چنانک گویی « آتش گرم است » این قضیت بدین روی راست باشد و لکن چون گویی « آتش سرد است یا تر است» و جزین هر چه همی توان گفتن همه دروغ باشد . و چون قضیت سلب از یک روی دروغ آید از بسیار رویهای دیگر راست آید، چنانک اگر گوید « آتش گرم نیست» این قضیت دروغ باشد ولکن اگر گوید سخن گوی و پرنده و نویسنده و تر و سرد نیست و جز آن هرچه گوید همه راست باشد، چون لفظ « نه » اندر میان باشد. پس بدین بیان که بکردیم پیدا شد که چون سخن راست بر وجه اثبات گفته شود چنانک گویی چنین است آن سخن را اندازه پدید باشد ، و چون دروغ بر وجه اثبات گفته شود مر آنرا اندازه پدید نباشد، چنانک چون گوید « آتش گرم است و خشک است وروشن است » این همه راست است ولکن از ین بسیار نتوان گفتن. و چون گویی « آتش سرد است و پرنده است و سیاه است » و جز آن بی اندازه صفت توان گفتن، همه دروغ باشد، و برعین این حال چون سخن بر وجه نفی وسلب گفته شود دروغ اندرو بی اندازه آید ، و راست براندازه آید ، چنانک گوید « آتش گرم نیست و خشک و روشن نیست » این همه دروغ باشد ولکن ازین راست دروغ نتوان بسیار گفتن. و چون گویی « آتش سیاه نیست واستر و اسب نیست » همه راست است، ولکن اندازه نیست کزین راست چندان توان گفتن. پس سخن مردمان بیشتر دروغ از بهر آن همی آید که آنچ گویند اندر اثبات همی گویند ، از آنک ممکن نیست اندر سلب سخن گفتن ، چنانک کسی که آب خورده باشد بوجه اثبات گوید که آب خوردم این آسان تر از آن تواند گفتن که بوجه سلب گوید نان نخوردم و گوشت و انگور وخربزه نخوردم، و همه خوردنیهای جهانرا بگوید که نخورده ام جز آب را تا گفته شود که آب خورده ام ، ولکن اگر سخن مردمان بوجه نفی و سلب بودی راست اندر و بیشتر از دروغ بودی ، بدین روی – که بیان آن کردیم- نموده شد حد دروغ و راست و شرح کرده آمد علت بسیاری دروغ اندر سخن مردمان، خدای تعالی ما را بر راست گفتن بداراد.