Бибояд шинохтан ки ҳастҳо на аз ҳаст биҷӯад бории субҳона буд , ва он ҷўдии тамом буд ки офаридагор бидон родӣ кард бар ҳастҳо то ҳар чизеи насиби хеш аз офариниши бёФт , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , аз ҷавоби Мӯсои алайҳи ассалом ки мари фиръавнро лаъна аллоҳ дод , қавлаи таъолӣ : қоли рбнои алзии аътии кули шийъи халқаи сами ҳудо . Гуфт : эй фиръавни худоӣ мо онаст ки мар ҳар чизеро офариниш ӯ бидод , пас роҳ рост бинмуд . Ва чун қоида дониста бошӣ бадоне ки аз нест шудан ҳастҳо бухли бории субҳона зоҳир шавад , ҳамчунонк биҷӯад ӯ таъолӣ ҷадда нест шудан ҳастҳо буд аз нест . Ва нуқсони андари ҷӯади мубдиъи ҳақ раво нест , ва хирадманд донад ки чун бааст шудан нест бории субҳонаи номи родӣ лозим омад , ва ин сифатии сутӯда буд , ба нест шудан ҳастҳо Марвро субҳонаи номи бахилӣ лозим ояд ки он сифатӣ накӯҳидааст . Ва худоиро таъолӣ номҳои некӯаст ва номҳои зишт нест , чунонк гуфт , қавлаи таъолӣ : қул адъўои аллоҳу адъўои арраҳмон Аё мо тдъўои фалаи алосмоءи алҳснӣ . Гуфт : бигӯ эй Муҳамад ки бихонед аллоҳро ё бихонед раҳмонро ҳар кадом хонед , Марви рости номҳои некӯ . Пас ин ояти ҳаме далел кунад ки худоиро ном зишт нест . Ва бухл аз номҳои зиштаст , ваз нест кардан ҳаст номи зишт ба ҳосил ояд . Пас дуруст шуд ки нест шудан ҳаст раво нест , чунонк ҳаст шудан ҳаст равост . Ва гармои гўӣим ки ҳастҳо нест шавад ва нест худ иллати пайдо шудан ҳастҳо буд , пас гуфта бошем иллат шавад мари пайдо шудан нестро , он вақт чунон бошад ки гўӣими маълул иллат бошад мари пайдо шудани иллати хешро , ва ин на мумкинаст балки норавост . Пас ҳаст нест нашавад , чунонк нест ҳаст шуд . Ва низ андар ҳаст шудан ҳастҳо аз нест . Пайдо шудани ақл ва нафасаст ,у вуҷӯди табоиъ ва матбӯотаст ,у зойиши олам аз маодину наботу ҳайвону мардуму савобу уқобу биҳишту дӯзаху шносндгони тавҳиди мубдиъи ҳақ ки бузургтараст аз ҳамаи фазилатҳоу анвоъи ҳикмату ъҷоӣби тадбирро кандар онаст ки ниҳоят нест , ва андар нест шудан ҳастӣҳо ботил шудани нафас ва ақласт ва ноёфта шудани табоиъу матбӯоту зойиши он ,у нестии шносндгони тавҳиду савобу уқоб . Ва эзади таъолӣ давраст аз ботил кардан ҳикматҳои хеш , ва раво набошад аз ҷӯаду ҷалол ӯ . Пас ҳаст нест нашавад чунонк нест ҳаст шуд . Ва низ мар нестро карона нест ва бениҳоятаст ончи пеш аз ҳаст шудан ҳастҳо буд . Ва чун гўӣим ҳастҳо нест шаваду мари ҳастҳоро ниҳоятаст аз баҳри онки як канора ҳаст аз он ҷойаст каз нестӣ бааст омадааст ,у дигари канорааш ин бошад каз ҳастӣ ба нестӣ шавад . Пас азин қиёс гуфта бошем ки чизҳоро ниҳоят иллат шавад мари пайдо шудани чиз бениҳоятро ва бекарона , аънӣ ки мутаноҳӣ иллат бошад чизи номутаноҳироу номутаноҳӣ иллатаст мари мутаноҳиро , пас ин маҳол бошад . Ва дуруст шуд ки раво набошад нест шудан ҳастҳо . – ва ин бурҳонӣ равшанаст мари хирадмандро , валлоҳи аъламу аҳкм .

بباید شناختن که هستها نه از هست بجود باری سبحانه بود ، و آن جودی تمام بود که آفریدگار بدان رادی کرد بر هستها تا هر چیزی نصیب خویش از آفرینش بیافت ، چنانک خدای تعالی همی گوید ، از جواب موسی علیه السلام که مر فرعون را لعنه الله داد ، قوله تعالی : قال ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه ثم هدی . گفت : ای فرعون خدای ما آنست که مر هر چیزی را آفرینش او بداد ، پس راه راست بنمود . و چون قاعده دانسته باشی بدانی که از نیست شدن هستها بخل باری سبحانه ظاهر شود ، همچنانک بجود او تعالی جده نیست شدن هستها بود از نیست . و نقصان اندر جود مبدع حق روا نیست ، و خردمند داند که چون بهست شدن نیست باری سبحانه نام رادی لازم آمد ، و این صفتی ستوده بود ، به نیست شدن هستها مرو را سبحانه نام بخیلی لازم آید که آن صفتی نکوهیده است . و خدای را تعالی نامهای نیکوست و نامهای زشت نیست ، چنانک گفت ، قوله تعالی : قل ادعوا الله و ادعوا الرحمن ایا ما تدعوا فله الاسماء الحسنی . گفت : بگو ای محمد که بخوانید الله را یا بخوانید رحمان را هر کدام خوانید ، مرو راست نامهای نیکو . پس این آیت همی دلیل کند که خدای را نام زشت نیست . و بخل از نامهای زشت است ، وز نیست کردن هست نام زشت به حاصل آید . پس درست شد که نیست شدن هست روا نیست ، چنانک هست شدن هست رواست . و گرما گوئیم که هستها نیست شود و نیست خود علت پیدا شدن هستها بود ، پس گفته باشیم علت شود مر پیدا شدن نیست را ، آن وقت چنان باشد که گوئیم معلول علت باشد مر پیدا شدن علت خویش را ، و این نه ممکن است بلکه نارواست . پس هست نیست نشود ، چنانک نیست هست شد . و نیز اندر هست شدن هستها از نیست . پیدا شدن عقل و نفس است ، و وجود طبایع و مطبوعات است ، و زایش عالم از معادن و نبات و حیوان و مردم و ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ و شناسندگان توحید مبدع حق که بزرگتر است از همه فضیلتها و انواع حکمت و عجائب تدبیر را کاندر آن است که نهایت نیست ، و اندر نیست شدن هستیها باطل شدن نفس و عقل است و نایافته شدن طبایع و مطبوعات و زایش آن ، و نیستی شناسندگان توحید و ثواب و عقاب . و ایزد تعالی دور است از باطل کردن حکمتهای خویش ، و روا نباشد از جود و جلال او . پس هست نیست نشود چنانک نیست هست شد . و نیز مر نیست را کرانه نیست و بی نهایت است آنچ پیش از هست شدن هستها بود . و چون گوئیم هستها نیست شود و مر هستها را نهایت است از بهر آنک یک کناره هست از آن جای است کز نیستی بهست آمده است ، و دیگر کناره اش این باشد کز هستی به نیستی شود . پس ازین قیاس گفته باشیم که چیزها را نهایت علت شود مر پیدا شدن چیز بی نهایت را و بی کرانه ، اعنی که متناهی علت باشد چیز نامتناهی را و نامتناهی علت است مر متناهی را ، پس این محال باشد . و درست شد که روا نباشد نیست شدن هستها . – و این برهانی روشن است مر خردمند را ، والله اعلم و احکم .