Боз ҷустан аз чизи нахустин ба ҳастӣ бошад , ва пас аз он аз Модат гӯйанд ва он чаҳ чизе бошад , ва пас аз он бар расӣдан аз чигунагӣ бошад . Ва чун боз дуруст омад он вақт ҷустан аз чарое бошад ки онро ламят гӯйанд . Ва чун чигунагии дуруст нашуда бошад аз чарое ӯ бар расӣдан маҳол бошад . Ва мисол ин чунонаст ки касе воқиф шуда бошад аз чигунагӣ будаш набот аз табоиъ биорӣ ҷунбишҳои афлоку кавокиби он вақт раво бошад ки чарое кун набот биҷӯед . Ва иттифоқаст миёни ҳкмоء ки ҳеҷ кӣ воқиф нашуд бар чигунагӣ будаш олам аз офаридагор . Ва гуфтанд ки падед омадан аз офаридагор ба амр буд ва натавонистанд чигунагии падед омадани оламро аз амр ба ҳеҷ рӯй донистан , ва барин қавли боистоднд ба зарурат . Пас чун ройҳои ҳакямон муттафиқ шуд бронки андар расӣдан ба чигунагӣ будаш олам маҳоласт талаб кардан чарое куни олами маҳол тараст , аз ҷиҳати пӯшида бӯдани чигунагии он . Вагар касе гуяд чаро олам нишоед донистани чигунагии он чунон гуфта бошад ки ман надонам ки қуръон чигунаасту локини донк каз баҳр чист , ва ин маҳол суханӣаст , ва мисли ин ҳол чун нардбонӣаст ба чаҳор поя ки нахусти пояи азу ҳиллятаст аънӣ ҳастӣ ,у дигари ёиаҳи азу моӣитаст аънӣ чаҳ чизе ,у сдигри пояи азу кайфиятаст аънии чигунагӣ ,у чаҳоруми пояи азу ламятаст аънӣ чарое . Ва чун мардум Тахтӣ хоҳад кардан аз пояи нахустин боядаш гирифтан . Ваз ҳастӣ чизи ҳиллят он биҷӯе , ваз чаҳ чизеи моӣити он ҷӯӣ , ва аз чигунагии кайфияти он ҷӯӣ , ва аз чарое ламяти он ҷӯӣ . Ва сӯрати ин нардбони ҳикмати бкрдм . Ҳиллят / моӣит / кайфият / ламят то мастир шудро бидон ҳидоят афзоед . Пас агар касе гуяд ки ман аз худои олами бррсм бе онки чигунагӣ ӯ бар расида бошаму дониста чунон гуфта бошад ки ман ба чаҳоруми пояи нардбон бар шавам беонк аз сеюм поя нардбон бигузарам . Ва ин ҷустанӣ ноёфтанӣ бошад . Ва низ он қӯти воҷўиндаҳ ки барангезади мардумро то бррсд . Ва чарое офариниши олами азин олами падед омадааст ,у чизе ки аз чизе падед ояд ҷузе бошад азу , ва чигуна тавон воқиф шудан бар чарое чизе ба баҳрӣ аз он чиз ? ва чунон боистӣ ки ин қӯтро ҷӯяндаи берун аз олам будӣ то бадв бар олами воқифи шоистӣ шудан ки ҷузъ берун нашавад аз кули хеш , ва чун нафаси ҷӯяндаи ҷузъ оламаст бдончи азуи падед омадааст маҳоласт азу ки боз ҷӯяд аз чарое олам . Ин қавли ҳкмоءу раисони доноён пешинаст ,у ҳкмоء диёнат гуфтанд ки чарое чизҳо бибояд шинохтан чаҳ аз дайни вчаҳ аз дунё ки тамомии мардум андаринаст , ва чун андари офариниши осори ҳикмат ҳаме байнем донем ки офариниши олам ҳақаст аз офаридагор ,у ҳақи вай ҳақиқатаст , чунонк расӯли Мустафои сли аллоҳи алайҳ ва ?ала гуфт лкли ҳақи ҳқиқаҳ . Гуфт : ҳар ҳақиро ҳақиқатӣаст . Ва ҳақ чун офтобасту ҳақиқат чун равшаноӣаст ,у ҳақ чун чашмасту ҳақиқат чун бенаӣ . Ва ҳақ ва ҳақиқат чунонаст ки басару басират . Ва худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавлаи таъолӣ : ва мо хлқнои алсмўоту аларз ва мо бинҳмои лои ъбини мо хлқнои ҳумои алои болҳқу локини аксари ҳам лои иълмўн . Гуфт : наёфаридем осмонҳоу заминроу ончи андарин ду миён аст бибозӣ . Ва нёФридимшони магар ба ҳақ азишон ндонанд . Ҳаме далел кунад ки он касон ки бидонанд ки осмону заминро эзади таъолӣ аз баҳр чаҳ офарид расӯл бошад ,у онкас ки ба ҷой ӯ истода бошад андар ҳар замонии як тан аз олам . Пас дуруст шуд ки донистан чарое олам воҷибаст ва мумкинаст аз рӯй дайну қавли худои таъолӣу хабари расӯли Мустафои алайҳи ассалом . Вази он рӯй ки сухан мантиқёнаст , дуруст кардем ки бар расӣдан аз чарое олам маҳоласт то роҳи ҷӯйро андари олами дайни майдон фарох бошад ,у аллоҳи аъламу аҳкм .

باز جستن از چیز نخستین به هستی باشد ، و پس از آن از مادت گویند و آن چه چیزی باشد ، و پس از آن بر رسیدن از چگونگی باشد . و چون باز درست آمد آن وقت جستن از چرایی باشد که آنرا لمیت گویند . و چون چگونگی درست نشده باشد از چرایی او بر رسیدن محال باشد . و مثال این چنانست که کسی واقف شده باشد از چگونگی بودش نبات از طبایع بیاری جنبشهای افلاک و کواکب آن وقت روا باشد که چرایی کون نبات بجوید . و اتفاق است میان حکماء که هیچ کی واقف نشد بر چگونگی بودش عالم از آفریدگار . و گفتند که پدید آمدن از آفریدگار به امر بود و نتوانستند چگونگی پدید آمدن عالم را از امر به هیچ روی دانستن ، و برین قول بایستادند به ضرورت . پس چون رایهای حکیمان متفق شد برآنک اندر رسیدن به چگونگی بودش عالم محال است طلب کردن چرایی کون عالم محال تر است ، از جهت پوشیده بودن چگونگی آن . و گر کسی گوید چرا عالم نشاید دانستن چگونگی آن چنان گفته باشد که من ندانم که قرآن چگونه است و لکن دانک کز بهر چیست ، و این محال سخنی است ، و مثل این حال چون نردبانی است به چهار پایه که نخست پایه ازو هلیت است اعنی هستی ، و دیگر یایه ازو مائیت است اعنی چه چیزی ، و سدیگر پایه ازو کیفیت است اعنی چگونگی ، و چهارم پایه ازو لمیت است اعنی چرایی . و چون مردم تختی خواهد کردن از پایه نخستین بایدش گرفتن . وز هستی چیز هلیت آن بجویی ، وز چه چیزی مائیت آن جویی ، و از چگونگی کیفیت آن جویی ، و از چرایی لمیت آن جویی . و صورت این نردبان حکمت بکردم . هلیت / مائیت / کیفیت / لمیت تا مستر شد را بدان هدایت افزاید . پس اگر کسی گوید که من از خدای عالم بررسم بی آنک چگونگی او بر رسیده باشم و دانسته چنان گفته باشد که من به چهارم پایه نردبان بر شوم بی آنک از سوم پایه نردبان بگذرم . و این جستنی نایافتنی باشد . و نیز آن قوت واجوینده که برانگیزد مردم را تا بررسد . و چرایی آفرینش عالم ازین عالم پدید آمده است ، و چیزی که از چیزی پدید آید جزیی باشد ازو ، و چگونه توان واقف شدن بر چرایی چیزی به بهری از آن چیز ؟ و چنان بایستی که این قوت را جوینده بیرون از عالم بودی تا بدو بر عالم واقف شایستی شدن که جزء بیرون نشود از کل خویش ، و چون نفس جوینده جزء عالم است بدانچ ازو پدید آمده است محال است ازو که باز جوید از چرایی عالم . این قول حکماء و رئیسان دانایان پیشین است ، و حکماء دیانت گفتند که چرایی چیزها بباید شناختن چه از دین وچه از دنیا که تمامی مردم اندرین است ، و چون اندر آفرینش آثار حکمت همی بینیم دانیم که آفرینش عالم حق است از آفریدگار ، و حق وی حقیقت است ، چنانک رسول مصطفی صل الله علیه و آله گفت لکل حق حقیقه . گفت : هر حقی را حقیقتی است . و حق چون آفتاب است و حقیقت چون روشنایی است ، و حق چون چشم است و حقیقت چون بینایی . و حق و حقیقت چنانست که بصر و بصیرت . و خدای تعالی همی گوید ، قوله تعالی : و ما خلقنا السموات و الارض و ما بینهما لا عبین ما خلقنا هما الا بالحق و لکن اکثر هم لا یعلمون . گفت : نیافریدیم آسمانها و زمین را و آنچ اندرین دو میان است ببازی . و نیافریدیمشان مگر به حق ازیشان ندانند . همی دلیل کند که آن کسان که بدانند که آسمان و زمین را ایزد تعالی از بهر چه آفرید رسول باشد ، و آنکس که به جای او ایستاده باشد اندر هر زمانی یک تن از عالم . پس درست شد که دانستن چرایی عالم واجب است و ممکن است از روی دین و قول خدای تعالی و خبر رسول مصطفی علیه السلام . وز آن روی که سخن منطقیان است ، درست کردیم که بر رسیدن از چرایی عالم محال است تا راه جوی را اندر عالم دین میدان فراخ باشد، و الله اعلم و احکم .