Гўӣими брҳмти худованди ҳақи кӯ бар мо фурӯ боридааст ки подош муайянаст мари ҷазои корӣ ки касе бикунад , агар неки нек вагар бади бад . Ва чун имрӯзи андарин олами подоши ончи мардуми бикунад аз неку бади ҳаме бадв бирасад , далел ҳаме бошад бар онки мрўъдаҳро ҳаме монад расӣдани подоши баҳр касе , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавлаи таъолӣ : қул лаками меоди явми лои истохрўни анҳу соъаҳу лои истқдмўн . Ҳаме гуяд : мари шуморо ваъдааст бурузӣ ки шуморо аз он зи пас тар натавонед шудан ва на пештар . Ва чун ин ҳоли бдонстим ки подоши неку бади мрўъдаҳи худоиро мондааст гўӣим ки бози мондани корӣ карданӣ аз вақте бо вақте дигари ҷуз ба иллатӣ набошад ,у иллати бози мондани кор кардании ҷузи нуқсон лозим наёяд , аз баҳри онк бозмондану нуқсон ҳар ду шакл якдигаранд . Ва раво набошад ки иллати бози пас мондани кор карданӣ тамомӣ бошад ки он мутаноқиз бошад . Ва чун ҳоли маълуми гашти бдонстим ки ин подош аз худоӣ нахоҳад бӯдани мари халқро ки андрўи нуқсон раво бошад . Ва он подош на аз ақл бошад ки ӯро ғоят камол бошад , ва чун подоши ҷузи мари нафаси мардумро набӯд донистем ки он ҷуз аз нафас куллӣ нест ки ҳаме подош хоҳад додан , ва чун мари нафаси мардумро аз оғози пайдо шудан андарин олам ноқис ёфтем ва ӯ осори нафаси куллӣ буд донистем ки ин нуқсони андари асл мардум бӯдааст ки он нафас куллӣаст то андари осор ӯ ки нуфуси ҷзӣсти чунин нуқсони равандаи гашт , ва чун нуқсони андари нафаси куллӣ азин рӯй зоҳири гашт , гувоҳ омад азин ҳол бар он қавл ки гуфтеми андарин фасл ки бози мондани корӣ карданиро иллат нақсоне бошад . Пас он нуқсони андари нафас куллӣаст ки подоши азу ба халқи буқати тамом шудан он нуқсон расаду тамомӣ ӯ андар ба ҳосил шудани худованд қиёматаст алайҳи афзали алтҳиаҳу ассалом , ва чун иллати тохири подоши бози гуфтему худованди подошро донистем гўӣим ки подоши мари некӯи коронро бар се гӯна бошад , бар андозаи кор ӯ бошад ростои рост на кам ва на беш , чунонк худоӣ мегуяд , қавлаи таъолӣ : ҳилли ҷзоءи алоҳсони алои алоҳсон . Ҳаме гуяд бар сиблати суол : ки мукофот некуӣӣ нест ҷузи некуӣ , ва намегуяд ки зёдтии даҳум бар некуӣ , ва ин аз худои таъолӣ адласт , ваё беш аз он бошад ки некӯкори сазовор он бошад , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ман ҷоءи болҳснаҳи фалаи ъушри амсолҳо . Ҳаме гуяд : ҳар ки биорад некӯи яке Марви рости даҳ чандон . Ва дигар ҷой гуфт , қавла :у лнҷзинҳми аҷрҳми боҳасани мо конўои иъмлўн . Ҳаме гуяд : мо ҷазои диҳеми музди некӯкорӣ ки эшон карда бошанд . Ва ҷазо додан корҳо бар ҳукми некӯи корӣ ки мукофоти росто ростаст блаки он фазл аз худоӣ таъолӣ бошад . Ва сдигри подош он бошад ки он на бар қиёс некуӣ бошад ки ҳамеи чунон мар ӯро бидиҳанд ё азон бештар , блаки мари он мукофотро бар он кирдор қиёсӣ бошад , чунонк худоӣ таъолӣ мегуяд : қавлаи таъолӣ : Фоўлӣки идхлўни алҷнаҳи ирзқўни фӣҳо бғири ҳисоб . Ҳаме гуяд он гуруҳро ба биҳишти андари оранд ва рӯзӣ диҳандашон андрў бешумор , ва ин аз худои таъолӣ бар халқ миннат бошаду мари бади кирдоронро ҳам бад-ӣни мураттабҳо подош ваъда кард , гуруҳеро ба бадӣ ваъда кард ростои рост чунонк гуфт , қавлаи таъолӣ :у ҷзоءи сиӣаҳи сиӣаҳи мислҳо . Гуфт : мукофоти бадӣ бадӣаст ҳамчунон , мари гуруҳеро гуфт , қавлаи таъолӣ : Флнзиқни аллазӣнаи кФрўои ъзобои шадидани лнҷзинҳми асўои алзии конўои иъмлўн . Гуфт : бичашонем коФронрои азобии сахту ҷазои диҳемашони ббдтри корӣ ки эшон карда бошанд . Ва гуруҳеро гуфт , қавла : аўлӣки аллазӣнаи лънҳми аллоҳ ва ман илъни аллоҳи Флни тҷди ?лаи нсиро . Гуфт : он гуруҳ онанд ки худои мари эшонро лаънат карда , ва ҳар ки худои Марвро лаънат кунад ту Марвро ёрӣ гарӣ наёбӣ . Ва далели барин маротиби миёни олам ва мутааллим битавонӣ ёфт ки мутааллим аз олам чизе бипурсад , олами мрўро ҷавоб диҳад , ва ин ҷзоءи росто ростаст , ва чун бар ҷавоби ин суоли чизе дигар бигӯед ки ӯро бидон раҳнамӯн бошад бар чизеи дигар , ва он аз олам фазл бошад бар мутааллим ки ӯро тоқат пурсидан он набошад , он миннат бошад аз олам бар мутааллим , чунонк худоӣ таъолӣ гуфт андари қиссаи сулаймони алайҳи ассалом ки ӯ эмоми замона буд Марвро гуфт , қавлаи ҳозои ътоўнои Фомнн ӯ амски бғири ҳисоб . Гуфт : ин ътоъии мост , ва бидон мари таъйидро хост ки бомом пайваста бошад , пас гуфт миннат на агар бози дор бешуморӣ ,у онкӣ ӯ подшоҳ шавад бар миннат ниҳодан ва он гирифтани илм эмом бошад , аз баҳри онки ин ду канорааст мари илмро , як канора аш онаст ки агар нопурсида бипурсад бигӯед ва гар бихоҳад бидиҳад ва боз дорад аз он кас ки сазовор он набошад вмёнаҳи ин ду тараф онаст ки чун пурсанад бигӯед , ва ин маротиби ҷузи мари эмоми ҳақро набошад . Ва пайвастани таъйиди паёмбарони алайҳими ассалом аз худои таъолӣ миннатаст , аз баҳри онки ҳеҷ касро тоқати талаб кардан паёмбарӣ набошад , чаҳ он маротибро ба ҷаҳд натавон ёфтан , ва он миннат худоӣ бошад , чунонк эзади таъолии ҳаме ҳикоят кунад аз гуруҳе аз паёмбарон ки дар банӣ асроиил буданд , қавла : қолати ?лаами рслҳми ани нҳни алои башари мслкму локини аллоҳи Ямани алии ман ишоءи ман ибода . Гуфт мар банӣ асроиилро паёмбарон эшон гуфтанд мо ҳастем магари мардӣ ҳамчун шумоу локини худои миннат наад бар ҳар ки хоҳад аз бандагони хеш . Инаст мартабатҳои подош ки ёд карда омад , некро неку бадро бад . Эзади таъолии моро некии дҳод то сазовори мукофот некӣ шавем .

گوئیم برحمت خداوند حق کو بر ما فرو باریده است که پاداش معین است مر جزای کاری که کسی بکند ، اگر نیک نیک و گر بد بد . و چون امروز اندرین عالم پاداش آنچ مردم بکند از نیک و بد همی بدو برسد ، دلیل همی باشد بر آنک مروعده را همی ماند رسیدن پاداش بهر کسی ، چنانک خدای تعالی همی گوید ، قوله تعالی : قل لکم میعاد یوم لا یستاخرون عنه ساعه و لا یستقدمون . همی گوید : مر شما را وعده است بروزی که شما را از آن ز پس تر نتوانید شدن و نه پیشتر . و چون این حال بدانستیم که پاداش نیک و بد مروعده خدای را مانده است گوئیم که باز ماندن کاری کردنی از وقتی با وقتی دیگر جز به علتی نباشد ، و علت باز ماندن کار کردنی جز نقصان لازم نیاید ، از بهر آنک بازماندن و نقصان هر دو شکل یکدیگرند . و روا نباشد که علت باز پس ماندن کار کردنی تمامی باشد که آن متناقض باشد . و چون حال معلوم گشت بدانستیم که این پاداش از خدای نخواهد بودن مر خلق را که اندرو نقصان روا باشد . و آن پاداش نه از عقل باشد که او را غایت کمال باشد ، و چون پاداش جز مر نفس مردم را نبود دانستیم که آن جز از نفس کلی نیست که همی پاداش خواهد دادن ، و چون مر نفس مردم را از آغاز پیدا شدن اندرین عالم ناقص یافتیم و او آثار نفس کلی بود دانستیم که این نقصان اندر اصل مردم بوده است که آن نفس کلی است تا اندر آثار او که نفوس جزئست چنین نقصان رونده گشت ، و چون نقصان اندر نفس کلی ازین روی ظاهر گشت ، گواه آمد ازین حال بر آن قول که گفتیم اندرین فصل که باز ماندن کاری کردنی را علت نقصانی باشد . پس آن نقصان اندر نفس کلی است که پاداش ازو به خلق بوقت تمام شدن آن نقصان رسد و تمامی او اندر به حاصل شدن خداوند قیامت است علیه افضل التحیه و السلام ، و چون علت تاخیر پاداش باز گفتیم و خداوند پاداش را دانستیم گوئیم که پاداش مر نیکو کاران را بر سه گونه باشد ، بر اندازه کار او باشد راستا راست نه کم و نه بیش ، چنانک خدای می گوید ، قوله تعالی : هل جزاء الاحسان الا الاحسان . همی گوید بر سبیل سوال : که مکافات نیکوییی نیست جز نیکویی ، و نمی گوید که زیادتی دهم بر نیکویی ، و این از خدای تعالی عدل است ، ویا بیش از آن باشد که نیکوکار سزاوار آن باشد ، چنانک خدای تعالی همی گوید ، قوله : من جاء بالحسنه فله عشر امثالها . همی گوید : هر که بیارد نیکو یکی مرو راست ده چندان . و دیگر جای گفت ، قوله : و لنجزینهم اجرهم باحسن ما کانوا یعملون . همی گوید : ما جزا دهیم مزد نیکوکاری که ایشان کرده باشند . و جزا دادن کارها بر حکم نیکو کاری که مکافات راستا راست است بلک آن فضل از خدای تعالی باشد . و سدیگر پاداش آن باشد که آن نه بر قیاس نیکویی باشد که همی چنان مر او را بدهند یا ازان بیشتر ، بلک مر آن مکافات را بر آن کردار قیاسی باشد ، چنانک خدای تعالی می گوید : قوله تعالی : فاولئک یدخلون الجنه یرزقون فیها بغیر حساب . همی گوید آن گروه را به بهشت اندر آرند و روزی دهندشان اندرو بی شمار ، و این از خدای تعالی بر خلق منت باشد و مر بد کرداران را هم بدین مرتبها پاداش وعده کرد ، گروهی را به بدی وعده کرد راستا راست چنانک گفت ، قوله تعالی : و جزاء سیئه سیئه مثلها . گفت : مکافات بدی بدی است همچنان ، مر گروهی را گفت ، قوله تعالی : فلنذیقن الذین کفروا عذاباً شدیداً ئ لنجزینهم اسوا الذی کانوا یعملون . گفت : بچشانیم کافرانرا عذابی سخت و جزا دهیمشان ببدتر کاری که ایشان کرده باشند . و گروهی را گفت ، قوله : اولئک الذین لعنهم الله و من یلعن الله فلن تجد له نصیراً . گفت : آن گروه آنند که خدای مر ایشان را لعنت کرده ، و هر که خدای مرو را لعنت کند تو مرو را یاری گری نیابی . و دلیل برین مراتب میان عالم و متعلم بتوانی یافت که متعلم از عالم چیزی بپرسد ، عالم مرورا جواب دهد ، و این جزاء راستا راست است ، و چون بر جواب این سوال چیزی دیگر بگوید که او را بدان رهنمون باشد بر چیزی دیگر ، و آن از عالم فضل باشد بر متعلم که او را طاقت پرسیدن آن نباشد ، آن منت باشد از عالم بر متعلم ، چنانک خدای تعالی گفت اندر قصه سلیمان علیه السلام که او امام زمانه بود مرو را گفت ، قوله هذا عطاونا فامنن او امسک بغیر حساب . گفت : این عطاعی ماست ، و بدان مر تایید را خواست که بامام پیوسته باشد ، پس گفت منت نه اگر باز دار بی شماری ، و آنکه او پادشاه شود بر منت نهادن و آن گرفتن علم امام باشد ، از بهر آنک این دو کناره است مر علم را ، یک کناره اش آنست که اگر ناپرسیده بپرسد بگوید و گر بخواهد بدهد و باز دارد از آن کس که سزاوار آن نباشد ومیانه این دو طرف آنست که چون پرسند بگوید ، و این مراتب جز مر امام حق را نباشد . و پیوستن تایید پیامبران علیهم السلام از خدای تعالی منت است ، از بهر آنک هیچ کس را طاقت طلب کردن پیامبری نباشد ، چه آن مراتب را به جهد نتوان یافتن ، و آن منت خدای باشد ، چنانک ایزد تعالی همی حکایت کند از گروهی از پیامبران که در بنی اسراییل بودند ، قوله : قالت لهم رسلهم ان نحن الا بشر مثلکم و لکن الله یمن علی من یشاء من عباده . گفت مر بنی اسراییل را پیامبران ایشان گفتند ما هستیم مگر مردی همچون شما و لکن خدای منت نهد بر هر که خواهد از بندگان خویش . اینست مرتبتهای پاداش که یاد کرده آمد ، نیک را نیک و بد را بد . ایزد تعالی ما را نیکی دهاد تا سزاوار مکافات نیکی شویم .