Аз ҷуиндагони илми ҳақиқати гуруҳе ки фарқ натавонанд кардани миёни сухани худоӣу сухани расӯли алайҳи ассалом , гӯяндаами оёти қуръон ва ҳам ахбор аз ёрони расӯли алайҳи ассалом бмо расед . Ва мо ҳар ду суханро ҳамеи бузург бояд доштан вФрмон бурдорӣ бояд кардан . Пас чаҳ иллат буд ки расӯли слии аллоҳи алайҳу илоҳи як суханро айдун гуфт ки ин худоӣ ҳаме гуяд , ва як суханро гуфт ки ин ман ҳаме гӯям , ва мо хонем ки фарқи миёни сухани худоӣ ки қуръонасту миёни хабари расӯл боз намоем ва пайдо кунем , ки ҳоли чунон буд ки Мустафои слии аллоҳи алайҳ ва ?ала гуфту гуфтор ӯ рост буд ббркти худованди ҳақу дастурӣ ӯ . Гўӣим ки чун салоҳи олами андари он сухан ёфтем ки расӯли Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алаи бгзорд ва моро гуфт ки ин гуфтор худоӣаст моро дуруст шуд ки ӯ алайҳи ассалом рост гуфт , аз баҳри онки он сухани офаридагор олам набӯдӣ кор олам бидон рост нашудӣ , ва ба сухани ҳеҷ халқи аҳволи олам низом нагирад магар ба сухани худованди халқ , ва чун аз йен рӯй маълум шуд ки қронсхн худоӣаст гўӣим ки фарқи миёни қуръону миёни хабар расӯл онаст ки гуфтори худоиро ки офариниши оламу офариниш мардумаст чунонк худоӣ таъолӣ гуяд , қавла : снриҳми оётнои фии алоФоқу фии анФсҳм ҳатто итбини ?лаами ана алҳақ . Ва ҳаме гуяд : саранҷоми бнмоӣимшони нишонҳои мо андари корҳои оламу андари нафасҳои эшон то пайдо шавад мари эшонро ки он ҳақаст . Ва мари хабари расӯли ълбаҳи ассаломи гувоҳ оят қуръонаст чунонк расӯли Мустафои слии аллоҳи алайҳ ва ?ала фармуд сикзби алии мо кизби алии алонбёءи ман қаблии Фмои ҷоء кам манӣ мо ихолФи китоби аллоҳи лами ақдр ,у Киеви ахолФи китоби аллоҳ ва ба аҳтдит . Гуфт : саранҷом бар ман дурӯғ гӯйанд ҳамчунонк дурӯғ гуфтанд бар пайғамбарон ки пеш аз ман буданд , пас ончӣ бияёд ба шумо аз хабари ман ки мари китоби худоиро мухолиф бошад он на ман гуфтаам , ва чигуна мухолиф шавам мари қавли худоиро офариниши оламу таркиби ҷасади мардуми чунон гувоҳӣ медиҳад ки худоӣ таъолӣ гуяд , қавла :у алсмоءи бниноҳо бояду анои лмўсъўну аларзи Фршноҳои Фнъми алмоҳдўн . Вмни кули шайъи ءи хлқнои завҷайни лълкми тзкрўн . Ҳаме гуяд : мо осмонро бар оварадем бнирўҳо ва мо тавоноӣаму заминро бгстрдим ва мо нек ҷо созандагонем ва аз ҳар чизеи мо бёФридими ду ҷуфти магари эшон ёд кунанд . Ва андари ҳади тоўили осмони нотиқро мехоҳад ки ӯ бартар аз ҳама халқаст бмртбт чунонк осмони бартар аз ҳамаи ҷсмҳост ,у бдонч ҳаме гуяд банно кардемаш ба неруҳо бидон неруҳо ақлу нафасро хоҳаду ҳудӯди рӯҳониро ки паёмбарии бқўт эшон расад ба мардум , ва бдонч гуфт мо тавонгарем ишорат ба ақл ва нафас кард ки таъйиду таркиб аз эшонаст , ва ин ҳар ду моя подшоҳӣаст , бдонч гуфт ки заминро бгстронидим бидон мари асосро хост ки ӯ Фоӣдҳои ақлиро ки аз роҳи нотиқ бар олами ҷисмонии боради бмнзлт заминаст мари Фоӣдҳои осмонро ки бар табоиъи борад , бдонч гуфт мо нек ҷо созандагонем он хост ки ҳамчунонк замин қароргоҳаст мари ҷисмҳоро асос қароргоҳаст мари нафасҳоро , пас сахти бузурги неъматӣ буд бпоӣ кардани асос ки бадви нафасҳо аз шабаҳат мислиу рамз руста шуданд ва қарор ёфтанд аз афтодани гуҳии бад-ӣн мислиу гуҳӣ бар он рамзи андари зоҳири шариъат ки мари якдигарро мухолифаст , пас гуфт аз ҳар чизеи ду ҷуфти офаридам яъне ки паёмбарӣ аз он чизҳост ки ӯ бо васоят ҷуфтаст , магари эшон ёд кунанд ва бидонанд ки чун ҳамаи чизҳо ҷуфтаст пайғамбарӣ низ ҷуфтасту танзил бо тоўил ҷуфтаст бар зоҳир бемаънӣ на истанд . Пас марин қавлро офариниши олам гувоҳӣ медиҳад ки осмон бар гирифтааст бблндтри маконеу Фоӣдҳоӣ ӯ бар мардум давраст ва мумкин нест расӣдани дасти мардуми бадв . Ҳамчунонк манзалати расӯл баландаст ва касеро расӣдани бдонч ӯ гуяд ба мисли ва рамз тавонад ёфтан мари онро ,у замини зери осмони қарор гирифтаасту ҳамеи пазиради мари қӯтҳои осмонроу мари он қӯтҳоро басӯрат ҳамеи беруни орад аз гӯнаи гӯнаи ғизоҳо то халқ бидон ба ҷисм Фоӣдаҳ гиранд , ҳамчунонк асосии марони мислҳоро ки расӯли гузорад пазируфтааст . Ва маънӣҳои онч имрӯз овардааст то нафасҳои халқ бидон ғизо ёбанд , вҳр ки бар зоҳир маҳз боистад ҳамчунонаст ки хок бихӯрад ба умед онк бидон зиндагонӣ ёбад , ҳамчунон аз зоҳири зиндагонии абадӣ ҳосил наёяду зи офариниши маринро гувоҳаст ки ақл мисласт бар осмону нафас мисласт бар замин ва касеро ба андар ёфтан нафас дастрасӣ нест магари бмёнҷии замин ки ӯ ҷисмасту бмёнҷии ҷисм аз нафаси чандини Фоӣдаҳи аҷиби падед ҳаме ояд аз саноатҳо гӯногӯни впзирФтни Фоӣдҳои ақлӣ ки бидон нафаси умр ҷовидӣ ёбад . Ва неки ҷойгоҳӣ сохтааст сонеъи ҳакими мари нафасро , ин ҷисми ҷуфт гардонидааст эшонро бо якдигар , вқўли расӯл ки мрўрои ин оят гувоҳӣ диҳад онаст ки ваии алайҳ ассалом гуфт мари амири алмўмнини алиро алайҳи ассалом : анои ванет , ё алӣ , абўои ҳзаҳи аломаҳи лаъни аллоҳи ман ъқи волдиаҳ . Гуфт : ман ва ту ё алии падару модари ин АМИТам , давр кунод худои онрои бёзорди падару метради хешро . Ва ин ҳамон суханаст ки худоӣ гуфт осмонро банно кардем ба неруҳоу заминро бгстрдим , аз баҳри онки мари падарро аз фарзанди маҳал осмон бошаду модарро маҳал замин бошад , азиро ки аз падари андари фарзанди ҷузи он ки обӣ набӯд ки ба абтдоءи мари он об ба раҳм модар ояд , чунонк осмони ҷуз он нест ки об фурӯ фиристаду модари фарзанди он обро нигаҳ дорад ва таъаҳҳуд кунаду сӯрат пайдо ояду Марвро басӯрат рости зиндаи беруни оради ҷумла шуда , ҳамчунонк замини марони қӯтро ки андар онаст нигаҳ дорад ва аз хештани Марвро мадад кунаду сӯратии грдондш бо рангу буиу мазау шаклу ҷумла шудаи беруни орадаш . Ҳамчунин андари замини муъмин аз нотиқи ҷуз он нест ки мрўрои бклмаҳ шаҳодат хонду мари онро ба гардан ӯ андар кард ва гуфт растгорӣ , ту андаринасту Марвро бўсии худ супурд , мисли супурдани падари мари он обро ба модар , то васии маънии он ба муъмини расонад , агар азу тоъат ёбад беруни орадаш аз ҳади девӣ ба ҳади фириштагӣ ва ба зиндагии ҷовидии расонадаш ва аз ҳалок эмин кунадаш , ҳамчунонк модари он оби нутфаро бунгоҳ дошт хеш аз табоҳ шудан нигоҳ дошт ва ба зиндагонӣ ва ба ҳиси расонидаш , пас нотиқи мари нафаси муъминро бмнзлт осмонаст мураттаботроу бмнзлт падараст мари фарзандро ,у асоси мари нафаси муъминро на манзалат заминаст мари наботроу бмнзлт модараст мари фарзандро . – пас мари ин хабарро ёди Карим аз оёт ки пеши азин андарин сифати мари онрои тафсиру тоўили гуфтем , гувоҳаст мари он ояти рооФринши оламу таркиби ҷасад мардумаст гувоҳ ва низ гўӣим ки нафаси қудсӣ чун ба касе пайваста шавад он кас паёмбар гардад ,у нафаси қудсии мари паямбарро ҳам бидон манзалатаст ки нафаси нотиқи мари мардуми рост . На бинӣ ки худованди нафаси қудсии мари худованди нафаси нотиқаро мусаххар хеш кунад , ҳамчунонк худовандони нафаси ҳиссиро ки ҷонваронанд мусаххар кардаанд , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла :у рФънои бъзҳми фавқи баъзи дараҷоти литхзи бъзҳми бъзосхрё . Гуфт : бар гирифтеми гуруҳеро аз бар гуруҳе то мари гуруҳеро мусаххар кард .

از جویندگان علم حقیقت گروهی که فرق نتوانند کردن میان سخن خدای و سخن رسول علیه السلام ، گویندهم آیات قرآن و هم اخبار از یاران رسول علیه السلام بما رسید . و ما هر دو سخن را همی بزرگ باید داشتن وفرمان برداری باید کردن . پس چه علت بود که رسول صلی الله علیه و اله یک سخن را ایدون گفت که این خدای همی گوید ، و یک سخن را گفت که این من همی گویم ، و ما خوانیم که فرق میان سخن خدای که قرآن است و میان خبر رسول باز نماییم و پیدا کنیم ، که حال چنان بود که مصطفی صلی الله علیه و آله گفت و گفتار او راست بود ببرکت خداوند حق و دستوری او . گوئیم که چون صلاح عالم اندر آن سخن یافتیم که رسول مصطفی صلی الله علیه و آله بگزارد و ما را گفت که این گفتار خدای است ما را درست شد که او علیه السلام راست گفت ، از بهر آنک آن سخن آفریدگار عالم نبودی کار عالم بدان راست نشدی ، و به سخن هیچ خلق احوال عالم نظام نگیرد مگر به سخن خداوند خلق ، و چون از ین روی معلوم شد که قرآنسخن خدای است گوئیم که فرق میان قرآن و میان خبر رسول آنست که گفتار خدای را که آفرینش عالم و آفرینش مردم است چنانک خدای تعالی گوید ، قوله : سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق . و همی گوید : سرانجام بنمائیمشان نشانهای ما اندر کارهای عالم و اندر نفسهای ایشان تا پیدا شود مر ایشان را که آن حق است . و مر خبر رسول علبه السلام گواه آیت قرآنست چنانک رسول مصطفی صلی الله علیه و آله فرمود سیکذب علی ما کذب علی الانبیاء من قبلی فما جاء کم منی ما یخالف کتاب الله لم اقدر ، و کیف اخالف کتاب الله و به اهتدیت . گفت : سرانجام بر من دروغ گویند همچنانک دروغ گفتند بر پیغمبران که پیش از من بودند ، پس آنچه بیاید به شما از خبر من که مر کتاب خدای را مخالف باشد آن نه من گفته ام ، و چگونه مخالف شوم مر قول خدای را آفرینش عالم و ترکیب جسد مردم چنان گواهی می دهد که خدای تعالی گوید ، قوله : و السماء بنیناها باید و انا لموسعون و الارض فرشناها فنعم الماهدون . ومن کل شی ء خلقنا زوجین لعلکم تذکرون . همی گوید : ما آسمانرا بر آوردیم بنیروها و ما تواناییم و زمین را بگستردیم و ما نیک جا سازندگانیم و از هر چیزی ما بیافریدیم دو جفت مگر ایشان یاد کنند . و اندر حد تاویل آسمان ناطق را می خواهد که او برتر از همه خلق است بمرتبت چنانک آسمان برتر از همه جسمهاست ، و بدانچ همی گوید بنا کردیمش به نیروها بدان نیروها عقل و نفس را خواهد و حدود روحانی را که پیامبری بقوت ایشان رسد به مردم ، و بدانچ گفت ما توانگریم اشارت به عقل و نفس کرد که تایید و ترکیب از ایشان است ، و این هر دو مایه پادشاهی است ، بدانچ گفت که زمین را بگسترانیدیم بدان مر اساس را خواست که او فائدهای عقلی را که از راه ناطق بر عالم جسمانی بارد بمنزلت زمین است مر فائدهای آسمان را که بر طبایع بارد ، بدانچ گفت ما نیک جا سازندگانیم آن خواست که همچنانک زمین قرارگاه است مر جسمها را اساس قرارگاه است مر نفسها را ، پس سخت بزرگ نعمتی بود بپای کردن اساس که بدو نفسها از شبهت مثل و رمز رسته شدند و قرار یافتند از افتادن گهی بدین مثل و گهی بر آن رمز اندر ظاهر شریعت که مر یکدیگر را مخالف است ، پس گفت از هر چیزی دو جفت آفریدم یعنی که پیامبری از آن چیزهاست که او با وصایت جفت است ، مگر ایشان یاد کنند و بدانند که چون همه چیزها جفت است پیغمبری نیز جفت است و تنزیل با تاویل جفت است بر ظاهر بی معنی نه ایستند . پس مرین قول را آفرینش عالم گواهی می دهد که آسمان بر گرفته است ببلندتر مکانی و فائدهای او بر مردم دور است و ممکن نیست رسیدن دست مردم بدو . همچنانک منزلت رسول بلند است و کسی را رسیدن بدانچ او گوید به مثل و رمز تواند یافتن مر آنرا ، و زمین زیر آسمان قرار گرفته است و همی پذیرد مر قوتهای آسمان را و مر آن قوتها را بصورت همی بیرون آرد از گونه گونه غذاها تا خلق بدان به جسم فائده گیرند ، همچنانک اساسی مران مثلها را که رسول گزارد پذیرفته است . و معنیهای آنچ امروز آورده است تا نفسهای خلق بدان غذا یابند ، وهر که بر ظاهر محض بایستد همچنانست که خاک بخورد به امید آنک بدان زندگانی یابد ، همچنان از ظاهر زندگانی ابدی حاصل نیاید و ز آفرینش مرین را گواه است که عقل مثل است بر آسمان و نفس مثل است بر زمین و کسی را به اندر یافتن نفس دسترسی نیست مگر بمیانجی زمین که او جسم است و بمیانجی جسم از نفس چندین فائده عجیب پدید همی آید از صناعتها گوناگون وپذیرفتن فائدهای عقلی که بدان نفس عمر جاویدی یابد . و نیک جایگاهی ساخته است صانع حکیم مر نفس را ، این جسم جفت گردانیده است ایشان را با یکدیگر ، وقول رسول که مرورا این آیت گواهی دهد آنست که وی علیه السلام گفت مر امیر المومنین علی را علیه السلام : انا وانت ، یا علی ، ابوا هذه الامه لعن الله من عق والدیه . گفت : من و تو یا علی پدر و مادر این امیتم ، دور کناد خدای آنرا بیازارد پدر و مترد خویش را . و این همان سخن است که خدای گفت آسمان را بنا کردیم به نیروها و زمین را بگستردیم ، از بهر آنک مر پدر را از فرزند محل آسمان باشد و مادر را محل زمین باشد ، ازیرا که از پدر اندر فرزند جز آن که آبی نبود که به ابتداء مر آن آب به رحم مادر آید ، چنانک آسمان جز آن نیست که آب فرو فرستد و مادر فرزند آن آب را نگه دارد و تعهد کند و صورت پیدا آید و مرو را بصورت راست زنده بیرون آرد جمله شده ، همچنانک زمین مران قوت را که اندر آنست نگه دارد و از خویشتن مرو را مدد کند و صورتی گرداندش با رنگ و بوی و مزه و شکل و جمله شده بیرون آردش . همچنین اندر زمین مومن از ناطق جز آن نیست که مرورا بکلمه شهادت خواند و مر آنرا به گردن او اندر کرد و گفت رستگاری ، تو اندرین است و مرو را بوصی خود سپرد ، مثل سپردن پدر مر آن آب را به مادر ، تا وصی معنی آن به مومن رساند، اگر ازو طاعت یابد بیرون آردش از حد دیوی به حد فرشتگی و به زندگی جاویدی رساندش و از هلاک ایمن کندش ، همچنانک مادر آن آب نطفه را بنگاه داشت خویش از تباه شدن نگاه داشت و به زندگانی و به حس رسانیدش ، پس ناطق مر نفس مومن را بمنزلت آسمان است مرتبات را و بمنزلت پدر است مر فرزند را ، و اساس مر نفس مومن را نه منزلت زمین است مر نبات را و بمنزلت مادر است مر فرزند را . – پس مر این خبر را یاد کریم از آیات که پیش ازین اندرین صفت مر آنرا تفسیر و تاویل گفتیم ، گواه است مر آن آیت راآفرینش عالم و ترکیب جسد مردم است گواه و نیز گوئیم که نفس قدسی چون به کسی پیوسته شود آن کس پیامبر گردد ، و نفس قدسی مر پیمبر را هم بدان منزلت است که نفس ناطق مر مردم راست . نه بینی که خداوند نفس قدسی مر خداوند نفس ناطقه را مسخر خویش کند ، همچنانک خداوندان نفس حسی را که جانوران اند مسخر کرده اند، چنانک خدای تعالی همی گوید ، قوله : و رفعنا بعضهم فوق بعض درجات لیتخذ بعضهم بعضاسخریاً . گفت : بر گرفتیم گروهی را از بر گروهی تا مر گروهی را مسخر کرد .

Пас гўӣим ки ғояти нафас нотиқа онаст ки то суханӣ бигӯед маънии дори блФзии муҳаззаб беҳшў ё мусаҷҷаъ чун хтбҳои араб ё мқФӣу мавзун чунонк шеъраст ки ба тарозуии ақл санҷидааст ва ҳар байтиро бохр ӯ суханӣ монанди онки бохри он дигар байт овардааст , ва ҳар якеро маънӣ дигарасту дигари худовандони нафаси нотиқа аз гуфтан ҳамчунон оҷизанд , мари он касро ҳамаи мусаххар ӯ ҳамчунон мқФӣ ва мавзун нест блаки вақти сухани хешро бғоити расонад ва ба ниҳояти он қӯтаст ки чизе бигӯед , ва бидон вақт ки ан хоҳад гуфтан нахоҳад ки сухан касе башнавад ки хотир ӯ аз он фурӯ монад , пас бидон шараф ки сухани манзуми рост бар сухани мансури худовандони сухани манзуми ҳаме ҷудоӣ ҷӯяд аз гӯяндагони сухани мансур , ва бо фурӯд аз хештани андари як замони қарори наёбад ,у онкаси ҳамаи сухани хеши шеъри маънии дори натавонади гуфтан , аз баҳри онки шеъри мари нафаси нотиқаро бмнзлт бораст мари дарахти миваи дорро ва ҳар чаҳ аз дарахти мива берун ояд ҳамаи ширини хушбӯии нек ранг набошад , бал бар дарахти мари яке борро сад барг бошад ки шакл монанди бор дораду локин ба мазау буи чун бор набошад . Пас гўӣим ки чун нафас қудсӣ бабанда бидон нафас ӣӣ аз бандагони худоӣ пайваста шавад он бандаи мари сухани рӯҳонӣонро битавонад пазируфтан беовоз ва беҳуруфу калимот , ва бидон вақт ки сухани рӯҳониюн бадв хоҳад пайвастани вай аз ҳамаи маҳсусот бурӣда шаваду ҳавос ӯ аз кор бимонад , бсбби мухолифат ки маъқӯлро бо маҳсус ҳаст , то бидон нафаси шарифи марони ишорати рӯҳониро биёбад , он вақти он ишоратро аз баҳри оҷизии халқ аз пазируфтан он ба ҳуруфи овоз мураккаб кунад ва бар маҳсусот мисл гирданд ва бхлқ бирасонад ,у ҳамаи сухан он мӯед ба нафаси қудсии пиўнддў зон рӯй набошад , аз баҳри онк ҳар чизеро ғоятӣ ҳаст ва он ғояту ниҳояти нафас қудсӣаст ки каломи рӯҳонӣонро биёбад , ва ҳеҷ чизи андари олами ҷисмонӣ ки ӯ гардондааст ҳамеша ниҳояти хеши натавонад бӯдан . Пас сухани худои таъолӣ аз нафаси паямбари алайҳи ассаломи бмнзлт шеъраст аз нафаси нотиқаи бмсл ,у сухани худои таъолӣ аз нафаси расӯли алайҳи ассаломи бмнзлт бораст аз дарахти борвар ки барг ба шакл мива бошаду локини ббўӣу маза ӯ набошад . Ва ҳамчунин хабари расӯл ва он ба маънӣ бошад ки сухан худоӣаст , ва агар нафасҳои халқ бар нигоҳ дошт хабари он рағбат накунад ки бар нигоҳ дошт сухани худоӣ аз нафаси қудсии бмнзлти сухани маънӣ дораст гзордаҳ ба ҳуруфу калимот аз нафаси нотиқа ,у хабари расӯл аз нафаси қудсии бмнзлти овоз мардумаст аз нафаси нотиқа ,у андари сухан овозасту локини андари овоз сухан нест . Пас гўӣим ки худовандони таъйид чун асосу эмому бобу ҳуҷҷати мари сухани худоиро баҳақ барграфтанд ва ба шинохти андари он фармонҳо бирафтанд бар ҳақиқат на бар зоҳири алфоз , ҳам бар он мисол ки худовандони нафаси нотиқаи мари суханро чун башнаваданд ва бар андозаи он маънӣ бар гиранд ки андари он сухан бошаду зи пас муроди гӯяндаи раванди внгрнд ки он гӯяндаи мари он суханро боўоз нарм гуфт ёбоўози баланд , аз баҳри онки шунавандагони худовандони нафас нотиқа буданд , ва он худовандони нафаси ҳиссӣ аз ҷонварон ки мари эшонро овози вай нутқаст мари забони мардуму огаҳии надод ба маънии онч мардум гуяд нарасед , чунонк агар касе банкӣ бар сутурӣ занад ба суханӣ ки чунин кун ё макун он сутур аз он овоз битарсад ва мутаҳайир шаваду бози истад аз онч андарон бошад аз ҳаракоти хеш , ва ҳам чунингар касе оҳӯиро овоз диҳад ки биё ё бирав оҳӯи марони гуфторро боўоз бар гирад на ба нутқ , аз баҳри онки оҳӯи худованд нутқ нест . Пас ин истодан аз он сухани мантиқии маҳз ки расӯли алайҳи ассаломи мари онрои боўозу нутқ бгзорд бидон манзалат барграфтанд ки эшон худ андарон буданд аз сухани гуфтани ҷисмонӣон бар ҷисмҳо ,у локин тарснда шуданд аз овози нотиқи даври хеш беонк ба маънии он суханон ки ӯ гуфт брсиднди брмсол тарсидани сутуру ваҳш аз овози мардум . Ва бози истодани мардуми нодон аз ончи нотиқи даври мари ишонро аз он боз дошт , на бидон сабаб ки бдонстаҳанд ки чунон бибояд кардан ба ҳақиқат , блак бидон сабабаст ки нафаси нотиқаи даврро бар нафаси уммати он фазилатаст ки нафаси мардумро бар нафас сутураст , ва ҳамчунон чун сутурии таомӣ аз он мардум бихӯрад агар мардуми бонг бар занад сутур аз он таом давр шавад бидон зиёдати қӯт ки мрнФси нотиқаро бар нафас ҳиссӣаст на бдонки сутури бидонад ки ӯ он овоз аз баҳр он зад ки он Марвро набояд хӯрдан , чаҳ он хурӯш мардумаст ,у мари нафаси нотиқаро қӯтаст . Пас ҳам барин мисоли нуфуси нодон боз истоданд аз ончи мари эшонро аз боз доштанд . Ва зоҳиран амр ва наҳй худоӣ бар мисол овозаст аз сухану ботини амр ва наҳй худоӣ бар мисол маънӣаст аз сухан . Пас мардум ба ҳақиқат онаст ки фармони худои иро ба басирати пазирад . Ва пас рӯ ҳар овозӣ набошад ва бингарад қавли худоиро ки бидон маънӣ ҳаме гуяд , қавла : аўлӣки колонъоми бали ҳам азл . Ҳаме гуяд : эшон чун стўроннди блаки роҳ кам карда таранд , инаст фарқи миёни ояту хабар ба наздики гардонӣдани илми бўҳми мстҷиб .

پس گوئیم که غایت نفس ناطقه آنست که تا سخنی بگوید معنی دار بلفظی مهذب بی حشو یا مسجع چون خطبهای عرب یا مقفی و موزون چنانک شعر است که به ترازوی عقل سنجیده است و هر بیتی را بآخر او سخنی مانند آنک بآخر آن دیگر بیت آورده است ، و هر یکی را معنی دیگرست و دیگر خداوندان نفس ناطقه از گفتن همچنان عاجزند ، مر آن کس را همه مسخر او همچنان مقفی و موزون نیست بلک وقت سخن خویش را بغایت رساند و به نهایت آن قوت است که چیزی بگوید ، و بدان وقت که ان خواهد گفتن نخواهد که سخن کسی بشنود که خاطر او از آن فرو ماند ، پس بدان شرف که سخن منظوم راست بر سخن منثور خداوندان سخن منظوم همی جدایی جوید از گویندگان سخن منثور ، و با فرود از خویشتن اندر یک زمان قرار نیابد ، و آنکس همه سخن خویش شعر معنی دار نتواند گفتن ، از بهر آنک شعر مر نفس ناطقه را بمنزلت بار است مر درخت میوه دار را و هر چه از درخت میوه بیرون آید همه شیرین خوشبوی نیک رنگ نباشد ، بل بر درخت مر یکی بار را صد برگ باشد که شکل مانند بار دارد و لکن به مزه و بوی چون بار نباشد . پس گوئیم که چون نفس قدسی ببنده بدان نفس یی از بندگان خدای پیوسته شود آن بنده مر سخن روحانیان را بتواند پذیرفتن بی آواز و بی حروف و کلمات ، و بدان وقت که سخن روحانیون بدو خواهد پیوستن وی از همه محسوسات بریده شود و حواس او از کار بماند ، بسبب مخالفت که معقول را با محسوس هست ، تا بدان نفس شریف مران اشارت روحانی را بیابد ، آن وقت آن اشارت را از بهر عاجزی خلق از پذیرفتن آن به حروف آواز مرکب کند و بر محسوسات مثل گرداند و بخلق برساند ، و همه سخن آن موید به نفس قدسی پیونددو زان روی نباشد ، از بهر آنک هر چیزی را غایتی هست و آن غایت و نهایت نفس قدسی است که کلام روحانیان را بیابد ، و هیچ چیز اندر عالم جسمانی که او گردانده است همیشه نهایت خویش نتواند بودن . پس سخن خدای تعالی از نفس پیمبر علیه السلام بمنزلت شعر است از نفس ناطقه بمثل ، و سخن خدای تعالی از نفس رسول علیه السلام بمنزلت بار است از درخت بارور که برگ به شکل میوه باشد و لکن ببوی و مزه او نباشد . و همچنین خبر رسول و آن به معنی باشد که سخن خدای است ، و اگر نفسهای خلق بر نگاه داشت خبر آن رغبت نکند که بر نگاه داشت سخن خدای از نفس قدسی بمنزلت سخن معنی دار است گزارده به حروف و کلمات از نفس ناطقه ، و خبر رسول از نفس قدسی بمنزلت آواز مردم است از نفس ناطقه ، و اندر سخن آواز است و لکن اندر آواز سخن نیست . پس گوئیم که خداوندان تایید چون اساس و امام و باب و حجت مر سخن خدای را بحق برگرفتند و به شناخت اندر آن فرمانها برفتند بر حقیقت نه بر ظاهر الفاظ ، هم بر آن مثال که خداوندان نفس ناطقه مر سخن را چون بشنودند و بر اندازه آن معنی بر گیرند که اندر آن سخن باشد و ز پس مراد گوینده روند ونگرند که آن گوینده مر آن سخن را بآواز نرم گفت یابآواز بلند ، از بهر آنک شنوندگان خداوندان نفس ناطقه بودند ، و آن خداوندان نفس حسی از جانوران که مر ایشان را آواز وی نطق است مر زبان مردم و آگهی نداد به معنی آنچ مردم گوید نرسید ، چنانک اگر کسی بانکی بر ستوری زند به سخنی که چنین کن یا مکن آن ستور از آن آواز بترسد و متحیر شود و باز ایستد از آنچ اندران باشد از حرکات خویش ، و هم چنین گر کسی آهوی را آواز دهد که بیا یا برو آهو مران گفتار را بآواز بر گیرد نه به نطق ، از بهر آنک آهو خداوند نطق نیست . پس این ایستادن از آن سخن منطقی محض که رسول علیه السلام مر آنرا بآواز و نطق بگزارد بدان منزلت برگرفتند که ایشان خود اندران بودند از سخن گفتن جسمانیان بر جسمها ، و لکن ترسنده شدند از آواز ناطق دور خویش بی آنک به معنی آن سخنان که او گفت برسیدند برمثال ترسیدن ستور و وحش از آواز مردم . و باز ایستادن مردم نادان از آنچ ناطق دور مر یشانرا از آن باز داشت ، نه بدان سبب که بدانسته اند که چنان بباید کردن به حقیقت ، بلک بدان سبب است که نفس ناطقه دور را بر نفس امت آن فضیلت است که نفس مردم را بر نفس ستور است ، و همچنان چون ستوری طعامی از آن مردم بخورد اگر مردم بانگ بر زند ستور از آن طعام دور شود بدان زیادت قوت که مرنفس ناطقه را بر نفس حسی است نه بدانک ستور بداند که او آن آواز از بهر آن زد که آن مرو را نباید خوردن ، چه آن خروش مردم است ، و مر نفس ناطقه را قوت است . پس هم برین مثال نفوس نادان باز ایستادند از آنچ مر ایشان را از باز داشتند . و ظاهراً امر و نهی خدای بر مثال آواز است از سخن و باطن امر و نهی خدای بر مثال معنی است از سخن . پس مردم به حقیقت آنست که فرمان خدا یرا به بصیرت پذیرد . و پس رو هر آوازی نباشد و بنگرد قول خدای را که بدان معنی همی گوید ، قوله : اولئک کالانعام بل هم اضل . همی گوید : ایشان چون ستورانند بلک راه کم کرده تراند ، این است فرق میان آیت و خبر به نزدیک گردانیدن علم بوهم مستجیب .