Чун хирадманди андари олами табиӣ нигоҳ кунад вмрўро монанди табоиъи намояду табоиъро монад олами намояд ва аз шоҳид бар ғоӣб далел донад гирифтани бидонад ки олами ақлу нафас монанда бошад бъқлу нафасу ақлу нафас монанда бошад бъолми хеш , ва мо мари ақлу нафаси ҷузъиро чунон ҳаме ёбем ки натавонем гуфтан ки андари олами табиии андар бар мисоли чизеи ҷои гир ё аз олам берунанд бар мисоли чизеи дигари муҳӣт , пас ҳамчунин гўӣим ки ақлу нафаси куллӣ андари олам табиатанд бар мисоли чизи мутамаккини андрў ва ё азин олам берунанд бар мисоли ҷурмии муҳӣт бар ҷурмии дигар , бали гўӣим ки нафасу ақли куллӣ андарин оламанд бмънии берун аз баҳри онки ҷой гир нестанду афъолу осори эшон андрўст ва берунанд аз ин олами бмънии онки андирин оламанд , яъне ки тақдиру тадбири эшон андарин оламаст , ё чунонанд ки андарунанду бзоти андарин олам ноёфтаанд , ё чунонанд каз берунанду бҳқиқти нафасу ақли азин олам берунанд бшрФу ҷавҳари хеш , аз бҳронки ин олами касифу торики мари латифи нӯрониро бакор наёяд . Ва далел бар дурустӣ , ин даъвӣ онаст ки ҳарчизӣ ки андари нафас мардум бошад нафаси мардум аз андаруни он чиз бошад ки илми андар нафас ӯст буқати сӯрат кардани мронро , ва чун аз он сӯрат пардохта шаванд чунон бошад ки гӯйии он сӯрат аз нафас берунаст , пас ҳамчунинаст ҳоли нафасу ақли куллӣ бо олам ки пиндории андари олам табиатанд чун бинӣ ки сӯратҳои брҳкмти андари олами падед ҳаме ояду бози пиндорӣ ки берун ӯйанд чун бинӣ каз он сӯратҳо ҳаме пардозанд , ва ҳар ки пиндорад ки беруни ин фалак чизе ҳаст ки ӯро масофатаст , аънии даврӣу наздикии ғалати пиндорад аз бҳронки масофат аз андарун фалакаст ва ҳар чиз ки ӯро андарун бошад ночораи Марвро берун бошад , ва чун ҳаме байнем ки ин оламро андарунаст далел ҳаме кунад ки ӯро берунаст ,у беруни чизи бхлоФ андарун бошад , ва чун андарунашро масофатаст далел мекунад ки берун ӯро масофат нест бҳкми хилоф ки ёни андарун ва берунасту миёни масофат ва на масофат . Пас агар касе гуяд аз беруни ин олам масофатаст қавли хешро нақиза карда бошад ва гуфта бошад ки беруни ин олами ҳам андаруни ин оламаст , ва то масофат нафй накунад берун ӯ исбот накарда бошад , ва аз фазилату шарафи ҷавҳар рӯҳонӣ онаст ки чизҳои рӯҳониро аз ҳол хеш нигараданд , бидон маънӣ ки андари ҷавҳари рӯҳонии фасодро роҳ нест , ва он ҷавҳар каз ҳади қӯти бҳд феъл ояд олами рӯҳонии мронро нигоҳ дорад ва аз ҳоли феъли бози ҳоли қӯти набардаш , аз бҳронки андари ҷавҳари рӯҳонии аздод ва мухолифат нест , ва чизҳои табиии фасоди пазирад ва гавҳарҳои табиии мари чизҳоиро каз ҳади қӯти бҳд феъл оварда бошад бҳди қӯти бози барадаш ва бар як ҳоли натавонадаши нигоҳи доштан , аз баҳри онки андари табоиъи душманон ва мухолифонанду ҳамаи андар як маконанду мари якдигарро аз маконҳо берун кунанд то ҳолҳои эшон карданда . Ҳаме бошаду ҷавоҳири рӯҳониро бимикон ҳоҷат нест ,у бад-ӣни бурҳони ақлӣу сухани Мустафо дуруст шуд ки олами табиати бҷзӣёту куллиёти хеши андаруни олами ақл ва нафасаст , бидон маънӣ ки ин табиӣотро макон ва замонаст ва аз ҳол хеш кардандааст ва он лтоӣФро бимикону замон ҳоҷат нест , лоҷарам аз ҳоли хеш гарданда нест ,у ончи мурӯрро макон набошад андарин олам набошад бҳкми ақл ,у далели бронки олами ҷисмонии андари олам ақласт . – на биравӣ макон бал биравӣ аҳотти илмӣ - онаст ки ақли кулро мубдиъи ҳақи тамоми офарид ва ҳеҷ чизро азу берун нагузошт ,у грчизӣ аз ақли берун будӣ имрӯзи ақл мронро нашинохтӣу ақли ноқис будӣ агар бирав чизеи пӯшида будӣ . Пас чун ҳеҷ чиз бар ақл пӯшида нест далеласт ки ҳамаи чизҳо бики дафъаи андари ҷавҳари ақл падед овардааст мубдиъи ҳақ ва ҳеҷ чизи азу берун набӯдаст , ва чун олами табиат аз ҷумлаи чизҳости натиҷаи ин муқаддама он бошад ки олами табиату олами нафаси андари олам ақласт . Ва бибояд донистан ки мръолми табиатро наздики олами рӯҳонӣ миқдорӣ нест , далел бар дурустӣ , ин даъвӣ онаст ки чун миёни нафас аз нафасҳои ҷузъӣу миёни нафаси куллӣ Фоӣдаҳ пайваста шавад он нафаси ҷузъии мари кули хештанро ҷустан гираду маълӯмоти ақлиро аз кули хеш талаб кунад ,у онч аз нафаси куллӣ бнФс ҷузъӣ расад аз Фўоӣди он олам андакӣ бошад ва бидон андаки мояи Фўоӣд каз он олам биёбад марин оламро фаромӯш кунад , ва гувоҳӣ диҳад бар дурустӣ , ин қавли дасти боздоштани пайғомбарони алайҳими ассалому ҳукамо аз лаззоту шаҳавоти ин оламу карона гирифтан эшон аз талаб кардан ин олам , вагар ин оламро наздики он олами миқдорӣ будӣ нафас ҷузъӣ бидон андаки мояи маърифат казон олам ҳаме ёбад марин оламро фаромӯш накардӣ . Ва чун дуруст шуд ки ин оламро наздики шносндаҳи баъзе аз он олам миқдорӣ нест дуруст шуд ки ҷумлагии ин олами наздики ҷумлагии он олами сахт бехатараст . Ва аз хосияти олам ақлӣ онаст ки ҳамаи масофатҳо андар ва гунҷидааст ва ӯ худ нуқтаасту ҳамеи пас аз бузургии пнҳост аз рӯй шарафу илми вази хурдӣ пинҳон нест аз рӯй ҷисмӣ ,у олам ақлӣ пойдорасту олами ҷисмонӣ нопойдораст ва ҳарчӣ бидон олам расед барҳол хеш бимонад , бибояд кўшидн то нафаси ту Эй бурдор чунон шавад андарин олам ки агар барон ҳоли Бамонеи туро раво бошад , ва ин набошад магари он вақт ки тамоми шӯй аз бҳронки нотамом ранҷа бошад ҳам бад-ӣни сарой ва ҳам бидон сарой .

چون خردمند اندر عالم طبیعی نگاه کند ومرورا مانند طبایع نماید و طبایع را ماند عالم نماید و از شاهد بر غائب دلیل داند گرفتن بداند که عالم عقل و نفس ماننده باشد بعقل و نفس و عقل و نفس ماننده باشد بعالم خویش، و ما مر عقل و نفس جزئی را چنان همی یابیم که نتوانیم گفتن که اندر عالم طبیعی اندر بر مثال چیزی جای گیر یا از عالم بیرون اند بر مثال چیزی دیگر محیط، پس همچنین گوئیم که عقل و نفس کلی اندر عالم طبیعت اند بر مثال چیز متمکن اندرو و یا ازین عالم بیرون اند بر مثال جرمی محیط بر جرمی دیگر، بل گوئیم که نفس و عقل کلی اندرین عالم اند بمعنی بیرون از بهر آنک جای گیر نیستند و افعال و آثار ایشان اندروست و بیرون اند از این عالم بمعنی آنک اندیرین عالم اند، یعنی که تقدیر و تدبیر ایشان اندرین عالم است، یا چنانند که اندرونند و بذات اندرین عالم نایافته اند، یا چنانند کز بیرون اند و بحقیقت نفس و عقل ازین عالم بیرون اند بشرف و جوهر خویش، از بهرآنک این عالم کثیف و تاریک مر لطیف نورانی را بکار نیاید. و دلیل بر درستی، این دعوی آنست که هرچیزی که اندر نفس مردم باشد نفس مردم از اندرون آن چیز باشد که علم اندر نفس اوست بوقت صورت کردن مرآنرا، و چون از آن صورت پرداخته شوند چنان باشد که گویی آن صورت از نفس بیرون است، پس همچنین است حال نفس و عقل کلی با عالم که پنداری اندر عالم طبیعت اند چون بینی که صورتهای برحکمت اندر عالم پدید همی آید و باز پنداری که بیرون اویند چون بینی کز آن صورتها همی پردازند، و هر که پندارد که بیرون این فلک چیزی هست که اورا مسافت است، اعنی دوری و نزدیکی غلط پندارد از بهرآنک مسافت از اندرون فلک است و هر چیز که او را اندرون باشد ناچاره مرو را بیرون باشد، و چون همی بینیم که این عالم را اندرون است دلیل همی کند که او را بیرون است، و بیرون چیز بخلاف اندرون باشد، و چون اندرونش را مسافت است دلیل می کند که بیرون او را مسافت نیست بحکم خلاف که یان اندرون و بیرون است و میان مسافت و نه مسافت. پس اگر کسی گوید از بیرون این عالم مسافت است قول خویش را نقیضه کرده باشد و گفته باشد که بیرون این عالم هم اندرون این عالم است، و تا مسافت نفی نکند بیرون او اثبات نکرده باشد، و از فضیلت و شرف جوهر روحانی آنست که چیزهای روحانی را از حال خویش نگرداند، بدان معنی که اندر جوهر روحانی فساد را راه نیست، و آن جوهر کز حد قوت بحد فعل آید عالم روحانی مرانرا نگاه دارد و از حال فعل باز حال قوت نبردش، از بهرآنک اندر جوهر روحانی اضداد و مخالفت نیست، و چیزهای طبیعی فساد پذیرد و گوهرهای طبیعی مر چیزهای را کز حد قوت بحد فعل آورده باشد بحد قوت باز بردش و بر یک حال نتواندش نگاه داشتن، از بهر آنک اندر طبایع دشمنان و مخالفانند و همه اندر یک مکانند و مر یکدیگر را از مکانها بیرون کنند تا حالهای ایشان کردنده. همی باشد و جواهر روحانی را بمکان حاجت نیست، و بدین برهان عقلی و سخن مصطفی درست شد که عالم طبیعت بجزئیات و کلیات خویش اندرون عالم عقل و نفس است، بدان معنی که این طبیعیات را مکان و زمان است و از حال خویش کردنده است و آن لطائف را بمکان و زمان حاجت نیست، لاجرم از حال خویش گردنده نیست، و آنچ مرور را مکان نباشد اندرین عالم نباشد بحکم عقل، و دلیل برآنک عالم جسمانی اندر عالم عقل است. – نه بروی مکان بل بروی احاطت علمی- آنست که عقل کل را مبدع حق تمام آفرید و هیچ چیز را ازو بیرون نگذاشت، و گرچیزی از عقل بیرون بودی امروز عقل مرآنرا نشناختی و عقل ناقص بودی اگر برو چیزی پوشیده بودی. پس چون هیچ چیز بر عقل پوشیده نیست دلیلست که همه چیزها بیک دفعه اندر جوهر عقل پدید آورده است مبدع حق و هیچ چیز ازو بیرون نبودست، و چون عالم طبیعت از جمله چیزهاست نتیجه این مقدمه آن باشد که عالم طبیعت و عالم نفس اندر عالم عقل است. و بباید دانستن که مرعالم طبیعت را نزدیک عالم روحانی مقداری نیست، دلیل بر درستی، این دعوی آنست که چون میان نفس از نفسهای جزئی و میان نفس کلی فائده پیوسته شود آن نفس جزئی مر کل خویشتن را جستن گیرد و معلومات عقلی را از کل خویش طلب کند، و آنچ از نفس کلی بنفس جزئی رسد از فوائد آن عالم اندکی باشد و بدان اندک مایه فوائد کز آن عالم بیابد مرین عالم را فراموش کند، و گواهی دهد بر درستی، این قول دست بازداشتن پیغامبران علیهم السلام و حکما از لذات و شهوات این عالم و کرانه گرفتن ایشان از طلب کردن این عالم، و گر این عالم را نزدیک آن عالم مقداری بودی نفس جزئی بدان اندک مایه معرفت کزان عالم همی یابد مرین عالم را فراموش نکردی. و چون درست شد که این عالم را نزدیک شناسنده بعضی از آن عالم مقداری نیست درست شد که جملگی این عالم نزدیک جملگی آن عالم سخت بی خطر است. و از خاصیت عالم عقلی آنست که همه مسافتها اندر و گنجیده است و او خود نقطه است و همی پس از بزرگی پنهاست از روی شرف و علم وز خردی پنهان نیست از روی جسمی، و عالم عقلی پایدارست و عالم جسمانی ناپایدار است و هرچه بدان عالم رسید برحال خویش بماند، بباید کوشیدن تا نفس تو ای بردار چنان شود اندرین عالم که اگر بران حال بمانی ترا روا باشد، و این نباشد مگر آن وقت که تمام شوی از بهرآنک ناتمام رنجه باشد هم بدین سرای و هم بدان سرای.