Гўӣим - бар андозаи тоқати бандагии хеши андари тавҳид на бар андозаи ҳқўқмндӣ ӯ - ки мубдиъи ҳақ давраст аз ҳувияту ноҳувият , аз бҳронки ҳувияти мари ақли рост ки ҳастӣ ҳақ ӯросту ноҳувияти мари ибдоъи рост ки худ мубдиъ ҳақаст бар ақли аввал ,у ақли аввал бадалел ҳастӣ хешу нестии ибдоъи мари мубдиъи хешро бишнохт ва ин ҳар ду сифат аз падеди оварандаи худ давр кард ,у ақл ба шинохтан ҳастӣ хеши ҳувияти офаридагорро аз ҳаст ва ноҳаст дўркрд , на бдонки онҷои ҳувиятӣ ё ноҳувиятӣ мавҷӯд ёфт беруни онки ақл пайдо кард аз ҳастӣ , хеш ки ҳувияти мубдиъи ҳақ на чун ҳувияти ҳстҳост ва на ноҳувияти мубдиъи ҳақ бо ҳувияти нистҳост , блак шинохтани мубдиъ ҳақ онаст ки нафй кунӣ ҳўётроу ноҳўётро азу , субҳонау таъолии ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро ,гар мубдиъи ҳақро ба ҳувият эътиқод кардӣ мрўро монанд карда будӣ ба ҳастӣ ба хеш , вагар ақли мубдиъро ба ноҳувият эътиқод кардӣ монанда карда будӣ Марвро ба нестӣ ба ибдоъ , вагар ақли мубдиъро ба ҳастӣ хеш дуруст кардӣ оФригори хешро , ва ҳастӣ мари ақлро буд , пас азин қиёси мубдиъи ҳақи худ ақл будӣ ,у натиҷаи ин сухан он омад ки касе гуяд офарӣда худ офаридагораст , ва ин маҳоласт . Вагар ақли ҳувияти мубдиъи ҳақ ба нестии ибдоъ дуруст кардӣ ин худ чун шоистӣ бӯдани дуруст кардан аз ҷиҳати нестӣ , ва ин қисмати маҳол тараст аз қисмати нахустин ,у онки ақл кул бидон хоссааст аз ҳама офаридҳо онаст ки иллат ӯ бо ӯ якеаст бе ҳеҷ ҷудоӣ ,у онки беруни ҳувият маҳзаст ки ақл бидон яктост он аФозт ақласт бар нафаси куллӣ ба фармони мубдиъи ҳақ ,у мубдиъи ҳақ муназзаҳаст ва покаст аз ҳамаи ҳувиятҳоу ноҳўитҳо . Боз намоем баёни қавли хеш ки чаро ҳувият аз мубдиъи ҳақ нафй кардем ва гӯйем ки ҳар ҳувиятӣ ки ҳаме ёбем андари олами мронро иллатӣ ҳаст ва ҳеҷ чиз аз ақли шарифтару латиф тар нест ,у ҳувият ӯ ба ълият ӯ падеди омадаи сет ки он иллати амри мубдиъ ҳақаст ,у офаридагорро иллат вуҷӯд набояд , чун иллат воҷиб набояд раво набошад ки Марвро ҷлу таъолӣ ҳувият гӯйем . Ва чун иллати ҳувият ки маълуласт ноҳувият бошад ки ибдоъаст , ва боз гӯйем ки ноҳувиятро ки иллатаст ҳувиятӣ бояд чунон бошад ки гӯйем мари иллатро иллат бояд ё иллати иллати маълул бояд , ва ин маҳоласт , пас гӯйем ки мари ҳувиятро ниҳоят то ба ақласту ноҳувиятро ниҳоят то ба أмрасту бартар аз ҳувияту ноҳувият лозим наёяд бад-ӣни бурҳонҳои ақлӣ ки гуфтем ,у эзади таъолӣ бартараст аз иллату маълул ва аз ҳувияту ноҳувият , ҷлу таъолии ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро .

گوئیم - بر اندازه طاقت بندگی خویش اندر توحید نه بر اندازه حقوقمندی او- که مبدع حق دور است از هویت و ناهویت، از بهرآنک هویت مر عقل راست که هستی حق اوراست و ناهویت مر ابداع راست که خود مبدع حق است بر عقل اول، و عقل اول بدلیل هستی خویش و نیستی ابداع مر مبدع خویش را بشناخت و این هر دو صفت از پدید آورنده خود دور کرد، و عقل به شناختن هستی خویش هویت آفریدگار را از هست و ناهست دورکرد، نه بدانک آنجا هویتی یا ناهویتی موجود یافت بیرون آنک عقل پیدا کرد از هستی، خویش که هویت مبدع حق نه چون هویت هستهاست و نه ناهویت مبدع حق با هویت نیستهاست، بلک شناختن مبدع حق آنست که نفی کنی هویات را و ناهویات را ازو، سبحانه و تعالی عما یقول الظالمون علواً کبیراً، گر مبدع حق را به هویت اعتقاد کردی مرورا مانند کرده بودی به هستی به خویش، و گر عقل مبدع را به ناهویت اعتقاد کردی ماننده کرده بودی مرو را به نیستی به ابداع، و گر عقل مبدع را به هستی خویش درست کردی آفریگار خویش را، و هستی مر عقل را بود، پس ازین قیاس مبدع حق خود عقل بودی ، و نتیجه این سخن آن آمد که کسی گوید آفریده خود آفریدگارست، و این محال است. وگر عقل هویت مبدع حق به نیستی ابداع درست کردی این خود چون شایستی بودن درست کردن از جهت نیستی، و این قسمت محال‌تر است از قسمت نخستین، و آنک عقل کل بدان خاصه است از همه آفریدها آنست که علت او با او یکی است بی هیچ جدایی، و آنک بیرون هویت محض است که عقل بدان یکتاست آن افاضت عقل است بر نفس کلی به فرمان مبدع حق، و مبدع حق منزه است و پاک است از همه هویتها و ناهویتها. باز نماییم بیان قول خویش که چرا هویت از مبدع حق نفی کردیم و گوییم که هر هویتی که همی‌یابیم اندر عالم مرآنرا علتی هست و هیچ چیز از عقل شریف‌تر و لطیف‌تر نیست، و هویت او به علیت او پدید آمده‌ست که آن علت امر مبدع حق است، و آفریدگار را علت وجود نباید، چون علت واجب نباید روا نباشد که مرو را جل و تعالی هویت گوییم . و چون علّت هویت که معلول است ناهویت باشد که ابداع است، و باز گوییم که ناهویت را که علت است هویتی باید چنان باشد که گوییم مر علت را علت باید یا علت علت معلول باید، و این محالست، پس گوییم که مر هویت را نهایت تا به عقل است و ناهویت را نهایت تا به أمر است و برتر از هویت و ناهویت لازم نیاید بدین برهانهای عقلی که گفتیم، و ایزد تعالی برتر است از علت و معلول و از هویت و ناهویت، جل و تعالی عما یقول الظالمون علواً کبیراً.