Бидонед ки чаҳор ҳарф ки андарин ном бузургаст далеласт бар чаҳор асли рӯҳонӣу ҷисмонӣ ки пойдории ҳамаи офаридагон аз рӯҳонӣ ва ҷисмонӣ бидонаст аз Фариштагони наздики гардонидау бандагони нек , ва ҳар ҳарфии азин ҳарфҳо маъданаст мари хайроти ду ҷаҳониро , чун « алиф » казу баробар ақласт ки ӯ маъдан таъйидаст ва « лоам » казу баробари нафас куласт ки маъдан таркибаст вчўн « лоам » дигар казу баробар нотиқ ояд ки маъдан таълӣфаст ва чун « ҳоء » казу баробар баёнаст аз асос ки маъдан тоўиласт , баробараст ҳарфҳои номи худоӣ бо маъданҳои хайри андари ду олам . Ва ин чаҳор маъдани рӯҳонӣ баробараст бо чаҳор маъдани ҷисмонӣ , табиӣ каз табиати кули падеди омадаи сету қавом ҷаҳонён бидонаст , ва чун оташ ки маъдан гармӣаст ва чизҳоро латиф гирданду ҳавои маъдани берун овардану таркиб кардани чизҳосту оби маъдани гирд кардан ва сириштанасту замини маъдани нигоҳи доштан ва бисёр гардонӣданасту бузург кардан , ва агар хирадманд бингарад андари офариниши табоиъу чигунагии ниҳоди ин чаҳор ҷиҳати олами мари ном « аллоҳ » андрўи боФринш набишта бинад , чунонк бинад мари оташро ки сӯии боло ҳаме кашад бе ҳеҷ кажӣу тааннӣ чун алифи аллоҳу лоами аввалро баробар ҳаво бинад , аз бҳронки ҳаворо ду канорааст яке канорааш ба оташу дайгарии канорааш ба обаст ва ҳамчунин лоами дигарро бинад ки чун обаст миёни ду андоза аз дарозӣу паҳнӣ , ва «ҳо »ро бинад ки гирдаст баробари замину ороми ҷои ҷонварон бар заминаст ки ӯ аз номи аллоҳ ба манзалат ҳоءаст , ва ҳамчунин маъданҳои рӯҳонии чаҳоргона ки ёд кардем монандааст ба чаҳор рукни табоиъ , аз бҳронки ақли кул монандаи оташаст ки мари нафасро гарм кунад бдонч аз рӯй тамомӣ бар расӣдан ба савоби абадии андари нафас аз ақл падед ояд ,у ақл латиф кунад нафаси мантиқиро то ӯро аз ҳади қӯт ба ҳади феъли орадаш ва аз доӣраҳи табиати беруни барадаш . Ва ҳамчунонк ақл ниҳоятаст мари он чаҳор асли бузургро оташ ниҳоятаст мари чаҳор рукни оламро . Ва ҳамчунонк оташ пайдо нашавад магар ба гавҳарии фурӯди азу ки мрўрои бипазирад , ва аз оташи бартари андари офариниши фалак қамараст ки бастааст аз афроз ӯ ,у фалаки қамар ки бартар аз оташаст берунаст аз сифоти ин чаҳор табъи зер ӯаст , ҳамчунин бартар аз ҷавҳари ақли куллӣ бастааст клмти эзад ки берунаст аз сифоти ҳамаи мавҷӯдот ки ҳастӣ ҳоаст аз рӯҳонӣу ҷисмонӣ , ва ҳамчунонк бо оташи ҳеҷ чиз тавоноӣ надорад ва азуаст салоҳи зиндагӣ ва расӣдан чизҳои хом ҳамчунин ба таъӣди ақл авваласт салоҳи дайни худоӣу низоми ду ҷаҳон ,у нафаси кул монанда шуд ба ҳамаи рӯйҳо ба ҳаво , аз бҳронк аз нафас куласт берун овардани паёмбарону асар додан аз таъйиди андари нуфуси эшон , ва аз нафас куласт берун овардани олами табиату асар кардани андари олам то олами сӯратҳои табиии бипазирад ва аз чаҳор рукни олам ба ҳаво бибинад рукнҳо ва сӯратҳоро ҳамчунин ба нафаси куллӣ бибинанди паёмбарони сӯратҳои оламро , ва ҳамчунонк ҳавои торикӣу равшанои пазиради нафасҳо аз нафаси куллӣ баҳрии ҳудои пазираду баҳрии залолат , ва ҳамчунонк ба ҳаво буд эътидоли зиндагӣу фасоди он , ва ҳамчунонк бأсри нафаси куллӣ буд салоҳи нафаси мантиқӣ ва ба заволи асар ӯ буд фасоди мантиқӣ , ва ҳамчунонк аз ҳавои халқи олами беморӣу тани дурустии пазирад аз асари нафаси куллӣ нафасҳои мантиқии баҳраи савоби пазираду баҳраи уқоб . Пас гӯйем ки нутқ монанд шуд ба ҳамаи рӯйҳо ба об , аз баҳри онк аз нутқаст ҷамъ кардан ҳикматҳои илоҳии андари олами табиӣ , вази нутқ буд сириштани уламои шриъӣ ки мувофиқ буд мардумони даврро , вази об буд мавҷҳо ки хнқ ( ? халқ ) бидон ҳалок шаванд , ҳамчунин аз зоҳири нутқ падед ояд ва мавҷҳои ихтилоф ки ҳалоки нафасҳои мантиқӣ бидон бошад . Ва салоҳи оби андари пӯшидаи бештар аз онаст ки андар зоҳираст , ҳамчунин салоҳи ҳикмати шариъати паёмбарони андари зеҳну тмиизи бештар аз онаст ки андари зоҳири шариъат , аз баҳри онки зоҳири шариъати мувофиқи ҷсдҳосту ботин ӯ бтмииз кардани мувофиқ арвоҳаст ,у обро хосият онаст ки ҳамеша аз он канор ки латиф бошад сӯй боло шавад ва онгоҳ бидон маъдан хеш ояд бедиранг , ҳамчунин нафаси нотиқа ҳамеша ба боло ҳаме шавад то насиби хеш аз нафаси куллӣ бипазираду бози марони назифро касиф кунад ва бидон диҳад ки зер ӯ бошад , чунонк пайғомбарони алайҳим ассалом карданд ,у нафаси мумайиза монанда шуд ба замин аз ҳамаи рӯйҳо , маънии нафаси мумайизаи ҷудо кунанда бошад бадро аз нек , ва аз нафаси мумайиза буд нигоҳ дошт мари нафасҳои мантиқӣ бар дайни худованди шариъату таъвили мтшҳобҳот то шариъат бар мардум устувор шаваду сӯрати маъодӣ ба илми илоҳӣ ва ба амали шриъӣ тамом гардад бар мисол нигоҳ дошт замину тамом кардан ӯ мари чизҳоро , ва аз нафаси мумайиза буд падед омадан навъҳои баёни андари дайни худоӣ ҳамчунонк аз замин буд падед омадан сӯратҳои ҷисмонӣ , ва ҳамчунонк обу ҳавоу оташи андари замин пинҳон шаванд таъйиди ақли куллӣу тавфиқи нафаси куллӣу таълими нутқи андари нафаси мумайиза ҷумла шаванд . Ва оғози ин чаҳор ҳарф « аллоҳ » аз алифаст ки ӯ аз ҳисоб якеаст ҳам чунонк оғози чаҳор аз якеасту онҷомш ба якеаст , аз бҳронк чун ба ҳамаи чаҳорро чун яке ду се ва чаҳор ҷумла кунӣ даҳ буд ва яке яке бошад андари зоти хеш , пас чунонк оғозу онҷоами чаҳор ба якеаст оғозу анҷоми ин чаҳор ҳарф « аллоҳ » якеаст бдончи оғозаш алифасту онҷомши он алифаст ки охир ҳоءаст . Ва маънии пӯшидаи андарин боб онаст ки иллати ин чаҳор асл ки гуфтем ба ваҳдат эзадаст , ва ҳамчунин оғози чаҳор арқон аз табиат ки ӯ қӯт фоилааст - аънӣ кор кун - ва интиҳои он ашхосаст ки ҷузъ напазирад ,у андар ҳар шахсеи далели даҳ мавҷӯдаст ки аз зоти хеш падед кунад , ва он гавҳари он чизаст ки баргирифтааст мар на арзро ки сӯии аҳли илми мантиқи он на арз донистааст . Пас ҳар чизеи бад-ӣни шарҳ ки гуфтеми оғози он якеасту онҷомш якеаст , ҳамчунонк аллоҳро аввал якеаст ки алифаст ва охираш якеаст ки алифаст бохри ҳарфҳо андар , пас мувофиқ омад шумор аз ҷиҳати офаринишу назми олам бо таълӣфи ин номи бузург ,у лоаму алиф ки баҳами ореи ҳосил азу клмт нафй бошад ва он « ло » бошад ва чун лоами дигарро бо ҳоءи гирди ореи азуи клмт исбот ояд ва он « ?ла » бошад вмшор бошад яъне ки рӯҳонӣони номшор

بدانید که چهار حرف که اندرین نام بزرگ است دلیل است بر چهار اصل روحانی و جسمانی که پایداری همه آفریدگان از روحانی و جسمانی بدان است از فرشتگان نزدیک گردانیده و بندگان نیک، و هر حرفی ازین حرفها معدن است مر خیرات دو جهانی را، چون «الف» کزو برابر عقل است که او معدن تایید است و «لام» کزو برابر نفس کل است که معدن ترکیب است وچون «لام» دیگر کزو برابر ناطق آید که معدن تألیف است و چون «هاء» کزو برابر بیان است از اساس که معدن تاویل است، برابرست حرفهای نام خدای با معدنهای خیر اندر دو عالم. و این چهار معدن روحانی برابر است با چهار معدن جسمانی، طبیعی کز طبیعت کل پدید آمده‌ست و قوام جهانیان بدان است، و چون آتش که معدن گرمی است و چیزها را لطیف گرداند و هوا معدن بیرون آوردن و ترکیب کردن چیزهاست و آب معدن گرد کردن و سرشتن است و زمین معدن نگاه داشتن و بسیار گردانیدن است و بزرگ کردن، و اگر خردمند بنگرد اندر آفرینش طبایع و چگونگی نهاد این چهار جهت عالم مر نام « الله» اندرو بآفرینش نبشته بیند، چنانک بیند مر آتش را که سوی بالا همی کشد بی هیچ کژی و تأنی چون الف الله و لام اول را برابر هوا بیند، از بهرآنک هوا را دو کناره است یکی کناره‌اش به آتش و دیگری کناره‌اش به آب است و همچنین لام دیگر را بیند که چون آبست میان دو اندازه از درازی و پهنی، و «ها» را بیند که گرد است برابر زمین و آرام‌جای جانوران بر زمین است که او از نام الله به منزلت هاء است، و همچنین معدنهای روحانی چهارگانه که یاد کردیم ماننده است به چهار رکن طبایع، از بهرآنک عقل کل ماننده آتش است که مر نفس را گرم کند بدانچ از روی تمامی بر رسیدن به ثواب ابدی اندر نفس از عقل پدید آید، و عقل لطیف کند نفس منطقی را تا او را از حد قوت به حد فعل آردش و از دائره طبیعت بیرون بردش. و همچنانک عقل نهایت است مر آن چهار اصل بزرگ را آتش نهایت است مر چهار رکن عالم را. و همچنانک آتش پیدا نشود مگر به گوهری فرود ازو که مرورا بپذیرد، و از آتش برتر اندر آفرینش فلک قمر است که بسته است از افراز او، و فلک قمر که برتر از آتش است بیرون است از صفات این چهار طبع زیر او است، همچنین برتر از جوهر عقل کلی بسته است کلمت ایزد که بیرون است از صفات همه موجودات که هستی‌ها است از روحانی و جسمانی، و همچنانک با آتش هیچ چیز توانایی ندارد و ازوست صلاح زندگی و رسیدن چیزهای خام همچنین به تأیید عقل اول است صلاح دین خدای و نظام دو جهان، و نفس کل ماننده شد به همه‌رویها به هوا، از بهرآنک از نفس کل است بیرون آوردن پیامبران و اثر دادن از تایید اندر نفوس ایشان، و از نفس کل است بیرون آوردن عالم طبیعت و اثر کردن اندر عالم تا عالم صورتهای طبیعی بپذیرد و از چهار رکن عالم به هوا ببیند رکنها و صورتها را همچنین به نفس کلی ببینند پیامبران صورتهای عالم را، و همچنانک هوا تاریکی و روشنایی پذیرد نفسها از نفس کلی بهری هدی پذیرد و بهری ضلالت، و همچنانک به هوا بود اعتدال زندگی و فساد آن، و همچنانک بأثر نفس کلی بود صلاح نفس منطقی و به زوال اثر او بود فساد منطقی، و همچنانک از هوا خلق عالم بیماری و تن‌درستی پذیرد از اثر نفس کلی نفسهای منطقی بهره ثواب پذیرد و بهره عقاب. پس گوییم که نطق مانند شد به همه‌رویها به آب، از بهر آنک از نطق است جمع کردن حکمتهای الهی اندر عالم طبیعی، وز نطق بود سرشتن علماء شریعی که موافق بود مردمان دور را، وز آب بود موجها که خنق (؟خلق) بدان هلاک شوند، همچنین از ظاهر نطق پدید آید و موجهای اختلاف که هلاک نفسهای منطقی بدان باشد. و صلاح آب اندر پوشیده بیشتر از آنست که اندر ظاهر است، همچنین صلاح حکمت شریعت پیامبران اندر ذهن و تمییز بیشتر از آنست که اندر ظاهر شریعت، از بهر آنک ظاهر شریعت موافق جسدهاست و باطن او بتمییز کردن موافق ارواح است، و آب را خاصیت آنست که همیشه از آن کنار که لطیف باشد سوی بالا شود و آنگاه بدان معدن خویش آید بی‌درنگ، همچنین نفس ناطقه همیشه به بالا همی‌شود تا نصیب خویش از نفس کلی بپذیرد و باز مران نظیف را کثیف کند و بدان دهد که زیر او باشد، چنانک پیغامبران علیهم السلام کردند، و نفس ممیزه ماننده شد به زمین از همه‌رویها، معنی نفس ممیزه جدا کننده باشد بد را از نیک، و از نفس ممیزه بود نگاه داشت مر نفسهای منطقی بر دین خداوند شریعت و تأویل متشهابهات تا شریعت بر مردم استوار شود و صورت معادی به علم الهی و به عمل شریعی تمام گردد بر مثال نگاه داشت زمین و تمام کردن او مر چیزها را، و از نفس ممیزه بود پدید آمدن نوعهای بیان اندر دین خدای همچنانک از زمین بود پدید آمدن صورتهای جسمانی، و همچنانک آب و هوا و آتش اندر زمین پنهان شوند تایید عقل کلی و توفیق نفس کلی و تعلیم نطق اندر نفس ممیزه جمله شوند. و آغاز این چهار حرف « الله» از الف است که او از حساب یکی است هم چنانک آغاز چهار از یکی است و آنجامش به یکی است، از بهرآنک چون به همه چهار را چون یکی دو سه و چهار جمله کنی ده بود و یکی یکی باشد اندر ذات خویش، پس چنانک آغاز و آنجام چهار به یکی است آغاز و انجام این چهار حرف « الله» یکی است بدانچ آغازش الف است و آنجامش آن الف است که آخر هاء است. و معنی پوشیده اندرین باب آنست که علت این چهار اصل که گفتیم به وحدت ایزد است، و همچنین آغاز چهار ارکان از طبیعت که او قوت فاعله است- اعنی کار کن- و انتهای آن اشخاص است که جزء نپذیرد، و اندر هر شخصی دلیل ده موجود است که از ذات خویش پدید کند، و آن گوهر آن چیز است که برگرفته است مر نه عرض را که سوی اهل علم منطق آن نه عرض دانسته است. پس هر چیزی بدین شرح که گفتیم آغاز آن یکی است و آنجامش یکی است، همچنانک الله را اول یکی است که الف است و آخرش یکیست که الف است بآخر حرفها اندر، پس موافق آمد شمار از جهت آفرینش و نظم عالم با تألیف این نام بزرگ، و لام و الف که بهم آری حاصل از و کلمت نفی باشد و آن « لا» باشد و چون لام دیگر را با هاء گرد آری ازو کلمت اثبات آید و آن « له» باشد ومشار باشد یعنی که روحانیان نامشارند چون « لا» و آن عقل است و نفس کلی، و قوت نطق و تمییز چون « له» بود یعنی مشار، پس آن دو نامشارند واین دو مشارند، و ایزد تعالی جل ذکره نه مشار است و نه نامشار است، و همچنین از چهار رکن عالم طبیعی آتش و هوا نامشار است از جهت اندر رسیدن بدیشان از لطافت، و آب و زمین مشارند که کثیف‌اند. و همچنین حکماء صورت فلک را بخش کردند به چهار قسمت و آنرا اوتاد خوانند یعنی میخها و یکی را از آن میخها طالع خوانند و آن آن خانه باشد کز مشرق برآید آن وقت که حکم خواهند کردن و آن را خانه زندگانی خوانند، و دیگر از آن میخها چهارم باشد و از خانه طالع و آنرا خانه عاقبت خوانند، و سدیگر از آن میخها خانه هفتم باشد از طالع و آنرا خانه خصومت خوانند، و چهارم از آن میخها خانه دهم باشد و آنرا خانه عز و پادشاهی خوانند، یعنی که آغاز صورتهای روحانی از چهار اصل است و خانه زندگانی که طالع است دلیل عقل است که او طالع اول است بدانچ از کلمه باری سبحانه نخست او پیدا شد و بدو یافتند زندگانی همه روحانیات و جسمانیات، و خانه چهارم خانه عاقبت است دلیل نفس کل است که عاقبت کارها بدو باشد، و از نفس کل است تمام شدن اصلها و وتد، سدیگر به خانه هفتم است که خانه خصومت است که دلیل نطق است که ناطق یکی‌ست از جمله هفت اندام مردم و آن زبان است و خصومتها از جهت نطق افتد، و وتد چهارم که خانه دهم است و خانه عزّ و پادشاهی است بر نفس ممیزه که بدو تمام شود حدود روحانی و جسمانی – و شرح حروف « الله» بسیار است ما بدین مقدار اقتصار کردیم.