Бибояд донистан ки тафовути миёни чизҳо аз ҷиҳати наздикии гуруҳе аз он бошад ба иллати хешу даврии гуруҳе аз иллати хеш , ва ҳар чаҳ ба иллат наздик бошад қавитар аз он бошад каз иллати хеш давртар бошад ,у мисол ин чунонаст ки модару падари кӯдаки қавитар аз кӯдак бошад ба сабаби онки иллати эшон ҳама наботасту модару падар ба иллати хеш расидаанд ва аз набот ҳаме тавонанд хӯрдану кӯдак ки аз набот ғизо наметавонад кашӣдан то нахусти модараш аз набот бихӯрад мари онро шер бигардонад ва он вақт ба кӯдак бирасонад , пас он кӯдак аз иллати хеш ки наботаст даврасту модараш ӯу миёни иллат ӯ миёнҷӣаст лоҷарам заъифасту модару падараш ки ба набот расидаанд қавӣанд , ва чун кӯдак ба кашӣдан ғизо аз набот ба миёнҷии модар қавӣ шавад он вақти миёнҷӣ аз миён бархезад ва ӯ ҳамчун модару падар хеш гардад ва мо донем ки иллати ҳамаи будҳо калимаи борӣ субҳонааст , ва он калима якеасту маълул ӯ ба ҳақиқат бе ҳеҷ миёнҷии яке лозим ояд то боз ба миёнҷии он як маълули дигари маълулот падед оянд , бар мисоли дарахтӣ ки тухмӣ падед ояд то боз ба миёнҷии он дарахт аз он тухми шохҳои бисёр ва баргҳоу борҳо падедед , пас он нахустин маълули ақл буд ки қӯти иллати хеш бемиёнҷӣ ба тамомии пазируфту нафас аз калима ба миёнҷии ақл падед омад , пас хилофӣ нест андари онкии ончи падед омадан ӯ аз чизеи дигар ба зот ӯ бошад шарифтар аз он чиз бошад ки падед омадан ӯ аз чизеи дигар ба зот ӯ бошад шарифтар аз он чиз бошад ки падед омадан ӯ аз чизеи дигар ба миёнҷӣ дигар бошад , ва ҳарчанд ки андари он олам хилоф несту ороми ақлу нафас бар калима борӣаст , номи дувумӣ аз баҳри он барояшони аўФтодаҳ бар калима борӣаст , номи дувумӣ аз баҳри он барояшон аўФтодаҳаст ки нафаси Фоӣдаҳ пазирасту ақли Фоӣдаҳ диҳандааст , ва агар на чунин будӣ номи дувумии барояшони ниўФтодӣ ва ҳар ду худ яке будандӣ ,у андари мардуми худ ин ду чиз мавҷӯдаст ки ҷуз бидон номҳоу маъниҳо маришонро аз якдигар натавон шинохтан , ва он онаст ки ҳар мардумиро нафасӣаст ки ҳаме донистӣ ҷӯяд ва ба нигоҳбонӣ ҳоҷатмандаст ва он нигоҳбон ва дониш омӯз ӯ ақласт ки чун нафас бар хештани солорӣ кардан гираду зи ҷойгоҳи мухотираи нодонӣ прҳизидн гирад гӯйанд оқил шуд ,у ақлро ҷуз ба нафаси падед омадан нест ,у феъли нафаси ҷуз ба ҷасад пайдо нашавад , пас ин се мартабат ба якдигар пайвастааст ки пайдо шудани феъли нафас аз роҳ ҷасадаст ,у пайдо шудани асари ақл бар нафасасту ақлро бо ҷасад пайвастагӣ нест бе миёнҷии нафас ҳамчунонк аз яке се падед наомад магар ба миёнҷии ду . Ва чун нафаси мардум бе ақли нотамом ва хор аст донем ки андари олами алавии ҳамин ҳол мавҷӯдаст ,у нафас ба ақл ҳоҷатмандаст .

بباید دانستن که تفاوت میان چیزها از جهت نزدیکی گروهی از آن باشد به علت خویش و دوری گروهی از علت خویش، و هر چه به علت نزدیک باشد قوی‌تر از آن باشد کز علت خویش دورتر باشد، و مثال این چنانست که مادر و پدر کودک قوی‌تر از کودک باشد به سبب آنک علت ایشان همه نبات است و مادر و پدر به علت خویش رسیده‌اند و از نبات همی‌توانند خوردن و کودک که از نبات غذا نمی‌تواند کشیدن تا نخست مادرش از نبات بخورد مر آنرا شیر بگرداند و آن وقت به کودک برساند، پس آن کودک از علت خویش که نبات است دور است و مادرش او و میان علت او میانجی است لاجرم ضعیف است و مادر و پدرش که به نبات رسیده‌اند قوی‌اند، و چون کودک به کشیدن غذا از نبات به میانجی مادر قوی شود آن وقت میانجی از میان برخیزد و او همچون مادر و پدر خویش گردد و ما دانیم که علت همه بودها کلمه باری سبحانه است، و آن کلمه یکی است و معلول او به حقیقت بی‌هیچ میانجی یکی لازم آید تا باز به میانجی آن یک معلول دیگر معلولات پدید آیند، بر مثال درختی که تخمی پدید آید تا باز به میانجی آن درخت از آن تخم شاخهای بسیار و برگها و بارها پدید اید، پس آن نخستین معلول عقل بود که قوت علت خویش بی‌میانجی به تمامی پذیرفت و نفس از کلمه به میانجی عقل پدید آمد، پس خلافی نیست اندر آنکه آنچ پدید آمدن او از چیزی دیگر به ذات او باشد شریف‌تر از آن چیز باشد که پدید آمدن او از چیزی دیگر به ذات او باشد شریف‌تر از آن چیز باشد که پدید آمدن او از چیزی دیگر به میانجی دیگر باشد، و هرچند که اندر آن عالم خلاف نیست و آرام عقل و نفس بر کلمه باری است، نام دومی از بهر آن برایشان اوفتاده بر کلمه باری است، نام دومی از بهر آن برایشان اوفتاده است که نفس فائده‌پذیر است و عقل فائده‌دهنده است، و اگر نه چنین بودی نام دومی برایشان نیوفتادی و هر دو خود یکی بودندی، و اندر مردم خود این دو چیز موجود است که جز بدان نامها و معنی‌ها مریشان را از یکدیگر نتوان شناختن، و آن آنست که هر مردمی را نفسی است که همی‌دانستی جوید و به نگاهبانی حاجتمند است و آن نگاهبان و دانش‌آموز او عقل است که چون نفس بر خویشتن سالاری کردن گیرد و ز جایگاه مخاطره نادانی پرهیزیدن گیرد گویند عاقل شد، و عقل را جز به نفس پدید آمدن نیست، و فعل نفس جز به جسد پیدا نشود، پس این سه مرتبت به یکدیگر پیوسته است که پیدا شدن فعل نفس از راه جسد است، و پیدا شدن اثر عقل بر نفس است و عقل را با جسد پیوستگی نیست بی میانجی نفس همچنانک از یکی سه پدید نیامد مگر به میانجی دو. و چون نفس مردم بی عقل ناتمام و خوار است دانیم که اندر عالم علوی همین حال موجود است، و نفس به عقل حاجتمند است.