Далели бронки ақли нахуст чизаст каз ҷӯади бории субҳонаи пайдо шудаи сети ҳам аз китоб худоӣаст ва ҳам аз хабари расӯли алайҳи ассалом ва ҳам аз иттифоқи ҳкмоءи шриъӣу ҳкмоءи илми илоҳӣ ва аз шаҳодати уқалои ҷузе . Аммо далел аз китоби худои таъолӣ бар онки ақли нахустин падеди омадаи сет аз ҷӯади борӣ субҳона онаст ки ҳаме гуяд , қавла : « ҳўи алзии хлқкми ман туроби сами ман нутфаи сами ман ълқаҳи сами ихрҷкми тФлои сами лтблғўои أшд кам сами лткўнўои шиўхоу мнкми ман итўФии ман қаблу лтблғўои أҷлои мсмӣу лълкми тъқлўн » , ҳаме гуяд : « худои шуморо бёФрид аз хоки пас аз оби андаки пас аз хӯни бастаи пас берун оварадатон кӯдаки хирад то барисед ба неруии сахти хеши пас то ббошиди перон ва аз шумо касаст каз пеши бимирад ва то барисед ба вақте номзад карда магар ки ақлро биёбед » ин ҳамаи аҳволи мардумро ёд кард ва бохр гуфт « магар бъқл барисед » аз баҳри онки асли офариниш аз ақли рафта буд ва чора нест аз бозгаштани мрчизиро каз чизе падед ояд бохри кор аз ончи азуи падед омада бошад , пас гуфтори худоӣ ба охири кор ки « магари шумо мари ақлро биёбед » ҳаме далолат кунад ки падеди омада ақл бӯдааст бохри падеди омада ӣӣ ки мардумаст ба охири кори хеши ҳаме бадв хоҳад расӣдан бар мисоли дарахтии кор ( ? ки аз ) хурмои дона ӣӣ падед ояд ва ба тамомии он дарахт он бошад ки андари хурмо казу падед ояд дона ӯ ба мағз огндаҳ шавад то охири дарахт ба аввали дарахт боз гардад . Ва ҳар ки аз ақл ба миёнҷии ҳудӯди дайни ҳақи Фоӣдаҳи пазирад ба охир бадв бозгардад . Ва аммо далел аз хабари расӯли слии аллоҳи алайҳу ?ала бар пешӣ ҳаст шудани ақли пеш аз дигар ҳастҳо онаст ки фармуд , « аввали мо хнқи аллоҳи таъолии алъқли қоли ?лаи أқбли Фأқбли сами қоли ?лаи أдбри Фأдбри Фқолу иззатӣу ҷалолии мо хилқати хлқои أъзи ъли мнки бки أсибу бки аъоқб » , гуфт : « нахустин чизе ки худои бёФриди ақл буд мари аўрро гуфт пеши ой пеш омад пас гуфт бози шӯи боз пас шуд пас худои таъолии савганд ёд кард ба ъзу ҷалоли хеш ки чизе наёфаридам гиромитар бар ман аз ту , ба ту савоби даҳум ва ба ту уқоб кунам . Ва андари дайни ҳақ ҳамчунинаст ҳар ки ақлро бакори бандади андари пурсиши худоӣу ибодат бар басират кунад ба савоб абадӣ расад ва ҳар ки ақлро зойеъ кунаду кор бедониш кунад ба оташ ҷовидӣ расад . Ва аммо шаҳодати ақлҳои ҷузъӣ бар онки ақли куллӣ нахуст падед овардааст ба ҷӯади борӣ субҳона онаст ки : мавҷӯдот ба ҷумлагӣ аз ду гӯнааст : ё муҳӣтаст ё муҳот ,у муҳӣт он бошад ки бигард чизи дигари андар омада бошад бзот ё бзот ё бшрФу муҳоти он чизе бошад ки чизеи дигар андар бошад бзот ё бФрўмоигӣ . Аммо муҳӣти бзот чунон бошад ки осмонаст ки муҳӣт заминаст ки зот осмон бигард зоти замини андар омадааст . Ва муҳоти бзот чунон бошад ки заминаст ки муҳот осмонаст ки зер ӯ андар мондааст баҳамаи рӯйҳо . Аммо муҳӣти бшрФ чунон бошад ки нафасаст муҳӣти ҷасад ки нафаси мари ҷасадро покизау шарифу ободон ҳаме дорад аз пароканда шудани нигоҳбон ӯ гаштааст , ки агар нафаси анояти хеш аз ҷасад боз гирад ҷасади бимирад ва палид шавад ва хор гардаду вайрони ббошд ва пароганда шавад . Ва ҳамчунин мардуми бшрФ муҳӣтаст бар ҳайвону ҳайвон муҳотаст мардумро бФрўи моиагӣ , ва ҳар муҳӣтии шарифтар аз муҳот хеш бошад ва ҳар чаҳ ӯ шарифтар бошад будаш ӯ пеш аз он бошад казу камтар бошад бшрФء вагар муҳӣтро вуҷӯди пеш аз муҳот набӯдӣ муҳӣт нагаштӣ бар муҳот вагар нахусти вуҷӯди мари муҳотро будӣ он вақти мари муҳӣтро боистӣ ки нахусти мари муҳотро ёФтимии он вақти мари муҳӣтро , ва мо нахусти мари ақлро ҳаме ёбем то бадви мари чизҳоро андар ёбем , ва то ақлро наёбем бар чизҳо муҳӣт нишуем , далел ҳаме кунад ин ҳол ки ақл муҳӣтаст ва чун муҳӣти вуҷӯд ӯ бештар аз вуҷӯд ҳар муҳотӣ бӯдааст , ва чун мо ба ақл бар чизҳо муҳӣти шудем ҳукм кардем бар пишиء ҳаст шудан ӯ , ва мумкин нест ту ҳам кардани чизеро аз чизҳо ки ақли як роҳ бар он муҳӣт шавад ва як роҳ на муҳӣт бошад бирав , пас гӯйем ки он ту ҳам ё ақлӣ бошад ё набошад , агар ақлӣ бошад ақл бар он муҳӣт бошад вагарна ақлӣ бошад андари чизе ва ҳаме натавон расед магар аз ҷиҳати ақл , ва низ гӯйем ки ҷавҳарӣ ки ба иллаташ наздиктар бошад муҳӣт буд бар он ҷавҳар ки иллаташи давртар буду ақли наздиктар ҷўҳрист ба иллати ҳамаи иллатҳо , пас воҷиб ояд ки ақл муҳӣт бошад бар ҳамаи гавҳарҳои ҷисмонӣу рӯҳонӣ ,у эзади таъолӣ бартараст аз муҳӣту муҳот , таъолии аллоҳи ани злки ълўои кбиро . Ва дигар ки ақл монандаст ба яке ки аввал шумораст , ва ҳеҷ чиз аз адад бар яке пешӣ надорад блак ҳастӣ , ҳамаи шуморҳо аз якеаст ҳамчунин ақл аввал якеасту зоти ҳамаи мълўлотсти пас маълулоти ҳама аз ақл вуҷӯд ёфтааст ҳамчунонк шуморҳо ҳама аз яке падед омадааст ,у ҳамаи ададҳо ном яке дорад чун як ҳазор ва сад ҳазору пеш ва кам номи яке бар ҳама афтодааст ,у оғози шуморҳо ҳама аз яке бошаду онҷомш низ ба яке бошад , ҳамчунин падед омадани ҳамаи чизҳо аз ақласт ,у бози ақл бар ҳамаи чизҳо муҳӣтаст ,у муҳӣт бӯдани ақл бар чизҳо гувоҳӣ ҳаме диҳад ки ҳамаи чизҳо азуи падед омадааст ки ақласт ва ҳамчунонк бидон ки андрўсти мари шуморҳоро Модат диҳад то бисёр шавад , шуморҳои ақл низ ба қӯти хеш Модат диҳад то маъқӯлот бисёр шаваду эзади таъолӣ васф кард амри хешро ки бидон офариди ҳамаи мубдиъоту махлуқот ба калима « кун » , ва ин хитоб худоӣасту хитобро ҷавҳарии хитобпазир воҷиб ояд , ва маҳол бошад ки эзади таъолӣ хитоб кунад бо чизе ки он чизи хитоб эзад надонаду хитоб раво набошад магар бо ҷавҳарӣ ки хитоби шиносад , пас гӯйем ки он ҷавҳари хитоби шинос ақласт ки тавоноӣ пазируфтани амр борӣаст , ва чун амри эзад ба пайдо кардани олам табиат расед музоф кард - аънии боз баста кард - офариниши олами табииро бо офариниши тақдирӣ ,у офариниши тақдирӣ ба манзалати фурӯд аз офариниш ибдоъӣаст , набинӣ ки мари офариниши осмонҳоу заминро « кун » бигуфт магар гуфт , қавла : « халқи алсмўоту аларзу ҷаъли алзлмоту алнўр » ва акнӯн гуфт : бёФриди осмонҳоу заминроу бикради торикҳоу равшаноиро аз баҳри онки мари осмонҳоу заминро тоқат пазируфтан фармон набӯд , ва ҳамчунин боз баста кард офариниши ҷасадҳои моро ба

دلیل برآنک عقل نخست چیز است کز جود باری سبحانه پیدا شده‌ست هم از کتاب خدای است و هم از خبر رسول علیه السلام و هم از اتفاق حکماء شریعی و حکماء علم الهی و از شهادت عقلای جزیی. اما دلیل از کتاب خدای تعالی بر آنک عقل نخستین پدید آمده‌ست از جود باری سبحانه آنست که همی‌گوید، قوله: « هو الذی خلقکم من تراب ثم من نطفه ثم من علقه ثم یخرجکم طفلا ثم لتبلغوا أشد کم ثم لتکونوا شیوخاً و منکم من یتوفی من قبل و لتبلغوا أجلا مسمی و لعلکم تعقلون» ، همی گوید: «خدای شما را بیافرید از خاک پس از آب اندک پس از خون بسته پس بیرون آوردتان کودک خرد تا برسید به نیروی سخت خویش پس تا بباشید پیران و از شما کس است کز پیش بمیرد و تا برسید به وقتی نامزد کرده مگر که عقل را بیابید» این همه احوال مردم را یاد کرد و بآخر گفت «مگر بعقل برسید» از بهر آنک اصل آفرینش از عقل رفته بود و چاره نیست از بازگشتن مرچیزی را کز چیزی پدید آید بآخر کار از آنچ ازو پدید آمده باشد، پس گفتار خدای به آخر کار که «مگر شما مر عقل را بیابید» همی دلالت کند که پدید آمده عقل بوده است بآخر پدید آمده‌یی که مردم است به آخر کار خویش همی بدو خواهد رسیدن بر مثال درختی کار (؟که از) خرما دانه‌یی پدید آید و به تمامی آن درخت آن باشد که اندر خرما کزو پدید آید دانه او به مغز آگنده شود تا آخر درخت به اول درخت باز گردد. و هر که از عقل به میانجی حدود دین حق فائده پذیرد به آخر بدو بازگردد. و اما دلیل از خبر رسول صلی الله علیه و آله بر پیشی هست شدن عقل پیش از دیگر هستها آنست که فرمود، «اول ما خنق الله تعالی العقل قال له أقبل فأقبل ثم قال له أدبر فأدبر فقال و عزتی و جلالی ما خلقت خلقاً أعز عل منک بک أثیب و بک اعاقب» ، گفت: «نخستین چیزی که خدای بیافرید عقل بود مر اور را گفت پیش آی پیش آمد پس گفت باز شو باز پس شد پس خدای تعالی سوگند یاد کرد به عز و جلال خویش که چیزی نیافریدم گرامی‌تر بر من از تو، به تو ثواب دهم و به تو عقاب کنم. و اندر دین حق همچنین است هر که عقل را بکار بندد اندر پرسش خدای و عبادت بر بصیرت کند به ثواب ابدی رسد و هر که عقل را ضایع کند و کار بی دانش کند به آتش جاویدی رسد. و اما شهادت عقلهای جزئی بر آنک عقل کلی نخست پدید آورده است به جود باری سبحانه آنست که: موجودات به جملگی از دو گونه است: یا محیط است یا محاط، و محیط آن باشد که بگرد چیز دیگر اندر آمده باشد بذات یا بذات یا بشرف و محاط آن چیزی باشد که چیزی دیگر اندر باشد بذات یا بفرومایگی. اما محیط بذات چنان باشد که آسمان است که محیط زمین است که ذات آسمان بگرد ذات زمین اندر آمده است. و محاط بذات چنان باشد که زمین است که محاط آسمانست که زیر او اندر مانده است بهمه رویها .اما محیط بشرف چنان باشد که نفس است محیط جسد که نفس مر جسد را پاکیزه و شریف و آبادان همی دارد از پراکنده شدن نگاهبان او گشته است، که اگر نفس عنایت خویش از جسد باز گیرد جسد بمیرد و پلید شود و خوار گردد و ویران بباشد و پراگنده شود . و همچنین مردم بشرف محیط است بر حیوان و حیوان محاط است مردم را بفرو مایگی، و هر محیطی شریفتر از محاط خویش باشد و هر چه او شریفتر باشد بودش او پیش از آن باشد کزو کمتر باشد بشرفء وگر محیط را وجود پیش از محاط نبودی محیط نگشتی بر محاط وگر نخست وجود مر محاط را بودی آن وقت مر محیط را بایستی که نخست مر محاط را یافتیمی آن وقت مر محیط را ، و ما نخست مر عقل را همی‌یابیم تا بدو مر چیزها را اندر یابیم، و تا عقل را نیابیم بر چیزها محیط نشویم، دلیل همی کند این حال که عقل محیط است و چون محیط وجود او بیشتر از وجود هر محاطی بوده است، و چون ما به عقل بر چیزها محیط شدیم حکم کردیم بر پیشیء هست شدن او، و ممکن نیست تو هم کردن چیزی را از چیزها که عقل یک راه بر آن محیط شود و یک راه نه محیط باشد برو، پس گوییم که آن تو هم یا عقلی باشد یا نباشد، اگر عقلی باشد عقل بر آن محیط باشد وگرنه عقلی باشد اندر چیزی و همی‌نتوان رسید مگر از جهت عقل، و نیز گوییم که جوهری که به علتش نزدیکتر باشد محیط بود بر آن جوهر که علتش دورتر بود و عقل نزدیکتر جوهریست به علت همه علتها، پس واجب آید که عقل محیط باشد بر همه گوهرهای جسمانی و روحانی، و ایزد تعالی برتر است از محیط و محاط، تعالی الله عن ذلک علوا کبیرا . و دیگر که عقل مانند است به یکی که اول شمار است، و هیچ چیز از عدد بر یکی پیشی ندارد بلک هستی، همه شمارها از یکی است همچنین عقل اول یکیست و ذات همه معلولاتست پس معلولات همه از عقل وجود یافته است همچنانک شمارها همه از یکی پدید آمده است، و همه عددها نام یکی دارد چون یک هزار و صد هزار و پیش و کم نام یکی بر همه افتاده است، و آغاز شمارها همه از یکی باشد و آنجامش نیز به یکی باشد، همچنین پدید آمدن همه چیزها از عقل است، و باز عقل بر همه چیزها محیط است، و محیط بودن عقل بر چیزها گواهی همی‌دهد که همه چیزها ازو پدید آمده است که عقل است و همچنانک بدان که اندروست مر شمارها را مادت دهد تا بسیار شود، شمارهای عقل نیز به قوت خویش مادت دهد تا معقولات بسیار شود و ایزد تعالی وصف کرد امر خویش را که بدان آفرید همه مبدعات و مخلوقات به کلمه «کن»، و این خطاب خدای است و خطاب را جوهری خطاب پذیر واجب آید، و محال باشد که ایزد تعالی خطاب کند با چیزی که آن چیز خطاب ایزد نداند و خطاب روا نباشد مگر با جوهری که خطاب شناسد، پس گوییم که آن جوهر خطاب‌شناس عقل است که توانای پذیرفتن امر باری است، و چون امر ایزد به پیدا کردن عالم طبیعت رسید مضاف کرد- اعنی باز بسته کرد- آفرینش عالم طبیعی را با آفرینش تقدیری، و آفرینش تقدیری به منزلت فرود از آفرینش ابداعی است، نبینی که مر آفرینش آسمانها و زمین را «کن» بگفت مگر گفت، قوله: « خلق السموات و الارض و جعل الظلمات و النور» و اکنون گفت: بیافرید آسمانها و زمین را و بکرد تاریکها و روشنایی را از بهر آنک مر آسمانها و زمین را طاقت پذیرفتن فرمان نبود، و همچنین باز بسته کرد آفرینش جسدهای ما را به آفرینش تقدیری و گفت قوله : «و الذی خلقکم من تراب» گفت: او آنست که تقدیر کرد شما را از خاک، و چون ما طاقت پذیرفتن فرمان نداشتیم بأول آفرینش ما «کن» نگفت، و همچنین رسول صلی الله علیه و آله و سلم خطاب نکرد با کودکان که عقل نداشتند، و چون عقل اندر ما پیدا شد و معرف توحید و معرفت رسالت بیافتیم سزاوار امر و نص گشتیم. پس این حال که شرح کرده شد از واجب ناشدن فرمان خدای پیش از یافتن عقل همی دلیل کند که این «کن» فرمان خدای بود، ازو تعالی واجب نیامد مگر «وقت‌که پذیرای آن امر موجود شده بود، و نیز دلیل است که این برهانها که نمودیم که پذیرنده «کن» از خدای تعالی جز عقل نبود و هیچ چیز از مبدعات بر عقل پیشی نداشت، پاک است آن خدای که عقل را ابداع کرد بدین شرف و جلالت، و مبدع حق یگانه است از صفات مبدعات خویش، از این شریف‌تر سخن چون توان گفتن اندر اثبات صانع که ما گفتیم اندر صفت عقل. و چون آفریده بدین شرف باشد که عقل اول است و آفریدگار از صفات مبدع و ابداع منزه کرده باشد سخن گوینده به غایت کمال باشد اندر توحید، و آنکس که بدین علم دانا باشد توحیدش مجرد باشد از تشیبه و تعطیل، کجااند آن ملحدان و دهریان که بر اهل دیانت و مذهب حقیقت دروغ گویند و دعوی کنند به شیعت خاندان به اثبات صانع نگویند و وهم اندر دل ضعفا دیانت افکنند و اهل حق را به چشم نادان زشت کنند، و آنچ اندر ما گویند ایشان خود بدان صفت‌اند، و شکر خدای را و اولیای او را که ما را بر رهنمایی اولیاء خویش از نعمت ابدی و اسرار الهی نصیب کرد، لله الحمد و المنه