Нафас то таркиб напазирад бо ҳастӣ наёяду таркиб ӯ ба Модат ақласту далел бар дурустӣ , ин даъвӣ онаст ки нафаси кул чун аз ақли кул Модат ёфт андари зоти хеши Модатпазир буд ,у ончи Модат пазир бошад мураккаб бошад ва чун аз ақл Модат ёфт худованд таркибамад ,у нафаси ҷузе то бо ақл мураккаб нашуд аз худои таъолӣ мухотаба наёфт , набинӣ ки худои таъолӣ ҳаме гуяд қавла : « Фоътбрўо ё أўлии алобсор » ҳаме гуяд : « андоза гиред эй худовандони чашмҳо » яъне хирадмандон , ва ҳар нафасӣ ки бо ақл ҷуфт нашавад адад бирав ниўФтд ,у нафаси хирадманд чун ба ақли мураккаби гашт аз ҳукми қиёс лозим ояд ки ба вазн беш аз нафас бехирадаст . Ва миёни мардумон равандааст ки хирадмандро гарони сангу гарон моя хонанд ва бехирадро сбксору сабк моя гӯйанд , аз баҳри онки он яке бо хирад ҷуфтаст ва ин дигар аз хирад танҳост , ва дуруст кунад марин даъвиро қавли худои таъолӣ ки мегуяд , қавла : « Фомои ман сиқлати мавозинаи Фҳўи фии ъиштаҳи розӣау أмо ман хуфт мавозинаи Фأмаҳи ҳоўиаҳ » . Ҳаме гуяд : « ҳарки гарон шавад тарозуҳои ваии андари зистӣ писандидааст ва ҳар ки сабк шавад тарозуҳояши ҷой ӯ дӯзахаст . »у андари ҳол зоҳир пайдост ки нафас касе ки бо хирад ҷуфтаст оҳистагӣу ором ки нишони гиромӣ ва таркибаст андарони каси падеди омадаи сет ,у нафас касе каз хиради баҳра ва таркиб надорад беором ва бе саботи мондаи сет , пас дуруст шуд ки нафаси тамоми андари зоти хеш мураккабаст ба ақл , ва то ба ақл таркиб напазирад ҳастӣ наёбад , ва ҳар нафасӣ ки бо ақли мураккаб ношуда бидон олам бозгардад аз бадбахтон бошад , ба гуфта худои таъолӣ , қавла : « лақади ҷӣтмўнои Фродии комаи хлқнокми аввали марау трктми мо хўлнокми вроءи зҳўркм » . Ҳаме гуяд : андари хитоб бо бадбахтони рӯзи қиёмат ки « биёмадед сӯии мо танҳо чунонк бёФридими тони нахустин бор ва даст боздоштед ончи шуморо дода будем пас пушти хеш » ин ояти ҳаме далел кунад ки ҷузин ки нафасро ба ақли ҳамеи таркиб бояд кардан ба далолати худованди даври хешу роҳнамоёни халқ аз фарзандон ӯу нафасро ҳамчунон бехирад танҳо бидон олам набояд бурдану худовандони ҳақро мункир шудан ба ҳақи эшон аз пас пушт набояд доштан , ки маънии илм нопазируфтани азу он бошад ки ӯро аз пас пушт карда бошӣ , ки ҳарчӣ аз пас пушт мардум бошад мардум варо набинад ва ҳар ки чизе бингарад мрўро набинад мари онро сипас пушт карда бошад .

نفس تا ترکیب نپذیرد با هستی نیاید و ترکیب او به مادت عقل است و دلیل بر درستی، این دعوی آنست که نفس کل چون از عقل کل مادت یافت اندر ذات خویش مادت‌پذیر بود، و آنچ مادت‌پذیر باشد مرکب باشد و چون از عقل مادت یافت خداوند ترکیب امد، و نفس جزیی تا با عقل مرکب نشد از خدای تعالی مخاطبه نیافت، نبینی که خدای تعالی همی‌گوید قوله:« فاعتبروا یا أولی الابصار» همی گوید: «اندازه گیرید ای خداوندان چشمها» یعنی خردمندان، و هر نفسی که با عقل جفت نشود عدد برو نیوفتد، و نفس خردمند چون به عقل مرکب گشت از حکم قیاس لازم آید که به وزن بیش از نفس بی‌خرد است. و میان مردمان رونده است که خردمند را گران‌سنگ و گران‌مایه خوانند و بی‌خرد را سبکسار و سبک‌مایه گویند، از بهر آنک آن یکی با خرد جفت است و این دیگر از خرد تنهاست، و درست کند مرین دعوی را قول خدای تعالی که می‌گوید، قوله :«فآما من ثقلت موازینه فهو فی عیشته راضیه و أما من خفت موازینه فأمه هاویه». همی گوید: «هرکه گران شود ترازوهای وی اندر زیستی پسندیده است و هر که سبک شود ترازوهایش جای او دوزخ است.» و اندر حال ظاهر پیداست که نفس کسی که با خرد جفت است آهستگی و آرام که نشان گرامی و ترکیب است اندران کس پدید آمده‌ست، و نفس کسی کز خرد بهره و ترکیب ندارد بی‌آرام و بی‌ثبات مانده‌ست، پس درست شد که نفس تمام اندر ذات خویش مرکب است به عقل، و تا به عقل ترکیب نپذیرد هستی نیابد، و هر نفسی که با عقل مرکب ناشده بدان عالم بازگردد از بدبختان باشد، به گفته خدای تعالی، قوله:« لقد جئتمونا فرادی کما خلقناکم اول مره و ترکتم ما خولناکم وراء ظهورکم» . همی‌گوید: اندر خطاب با بدبختان روز قیامت که «بیامدید سوی ما تنها چنانک بیافریدیم‌تان نخستین بار و دست بازداشتید آنچ شما را داده بودیم پس پشت خویش» این آیت همی دلیل کند که جزین که نفس را به عقل همی ترکیب باید کردن به دلالت خداوند دور خویش و راهنمایان خلق از فرزندان او و نفس را همچنان بی‌خرد تنها بدان عالم نباید بردن و خداوندان حق را منکر شدن به حق ایشان از پس پشت نباید داشتن، که معنی علم ناپذیرفتن ازو آن باشد که او را از پس پشت کرده باشی ، که هرچه از پس پشت مردم باشد مردم ورا نبیند و هر که چیزی بنگرد مرورا نبیند مر آنرا سپس پشت کرده باشد.