Дар нафаси мардуми се қӯтаст : яке қӯти ғазабӣ ки мардум бидон қӯт бо ҳайвони сухани гӯй баробараст ва анбозаст ,у дигари қӯти шаҳвонӣ ки бад-ӣни қӯти мардум бо набот анбозаст ,у сдигри қӯти нотиқа ки мардуми бад-ӣни қӯт аз набот ва ҳайвон ҷудосту бад-ӣни се қӯти муроди офаридагор аз офариниш ба ҳосил омад .

در نفس مردم سه قوت است: یکی قوت غضبی که مردم بدان قوت با حیوان سخن‌گوی برابر است و انباز است، و دیگر قوت شهوانی که بدین قوت مردم با نبات انباز است، و سدیگر قوت ناطقه که مردم بدین قوت از نبات و حیوان جداست و بدین سه قوت مراد آفریدگار از آفرینش به حاصل آمد.

Ва офариниши ду буд : яке офариниш оламаст ба сӯрати ҷасади мардум ки он сӯрати зиндаи исти сухани гӯии мирандау олами ҷисмонӣ бадан боист то ин сӯрати мардум ба ҳосил омаду дигари офариниши сӯрати нафаси мардум буд сӯрати зиндаи сухани гӯии донои номирандау ҷасад мардум бидон боист то нафаси доноро аз мардум ба ҳосил ояд .

و آفرینش دو بود: یکی آفرینش عالم است به صورت جسد مردم که آن صورت زنده‌ایست سخن‌گوی میرنده و عالم جسمانی بدن بایست تا این صورت مردم به حاصل آمد و دیگر آفرینش صورت نفس مردم بود صورت زنده سخن‌گوی دانای نامیرنده و جسد مردم بدان بایست تا نفس دانا را از مردم به حاصل آید.

Пас гӯйем ки қувваи нотиқаи мари сӯрати нФсониءи боқиро ба манзалати ҳиўлӣ буд , аз баҳри онк ба сухан тавонист пазируфтани мари илмро ҳамчунонк чӯб тавонад пазируфтани мари сӯрати курсироу қӯти шаҳвонии мари сӯрати ҷасадонеро ба манзалати ҳиўлӣ буд , аз баҳри онки ҷуз ба қӯти шаҳвонии ҷасад зиёдат напазирад бкшидни ғизоу қўси ғазабии мар ҳар дуро ёригар буд то ҳар ду сӯрати бёриءи қӯти ғазабӣ ба ҳосил ҳаме ояд , ва аммо ба қӯти ғазабии сӯрати нФсониءи боқии мари қӯти нотиқаро бидон ба ҳосил ояд ки мари душманонро аз хештан ба қӯти ғазабӣ давр кунад то ба иктисоби фазоъилу маърифати шукри манъами сӯрати боқиро биёбад ва аммо ба маърифати қӯти ғазабии сӯрати ҷасадонеи мари қӯти шаҳвониро бидон ба ҳосил шуд ки душмани хешро ба қӯти ғазабӣ дафъ тавонист кардану ҷуфт ҷустан аз ҷинси хешу талаб кардани хӯришу пӯшиш ки салоҳи ҷасади андари он буд ин ҳама ба қӯти ғазабӣ буд мардумро , вагар қӯти ғазабии қӯти нотиқаро ёрии надодии қӯти нотиқаи ҳаргиз ба астФодти илм варзидани ибодату шукр манъам натавонистӣ кардан , аз баҳри онки нафаси шаҳвонӣ бар нотиқа чира шудӣу нотиқаро мақҳур кардӣу нқси нотиқа зойеъ шудӣ , ва ҳамчунин агар ёрӣ набӯдӣ мари нафаси шаҳвониро аз нафаси ғазабии талаби нӯшӣданӣу хӯрданӣу ҷуфт хеш натавонистӣ кардану душманро аз хештан давр натавонистӣ доштану Модати ҳайвон гусаста шудӣ , ва низ агар нафаси нотиқаи мари қӯти ғазабиро мъўнт накардӣ ҳеҷ ҳайвон аз душман натавонистӣ парҳез кардан ва надонистӣ ки салоҳ ӯ дар чист вагар мъўнти шаҳвонии мари нотиқаро набӯдӣ ба нигоҳ дошт қӯти ҳайвонӣ берун кашӣдан хӯришу осоиши қӯти нотиқа пойдор наёфтӣ ва аз парҳез ҳалок шудӣ , пас кирдигори олам - биҷӯад бории субҳона - ин ҳар се қӯти мухталифи ёрии гарони якдигари сохт то зин рӯй ки гуфтеми ду мурод ӯ андари ду сӯрати ҷисмонӣу рӯҳонии мардум ба дунёу охират тамом шавад . Ва ҳар яке азин се қӯт барои нафаси ҳайвонӣ шояд хондан , вагар марин қӯтҳоро қӯтҳои нафаси хуонеу ҳама ба як нафаси кул мансӯб кунӣ раво бошад , вагар ҳар якеро нафаси хуонеи ишорат ба рамз аз зоти ин қӯтҳо карда бошӣ ,у ҳукамои авоили ҳам қавии хонданди марин қӯтҳоро ҳам нафасҳо хонданди мисолии бидиҳеми марин ҳар се қӯтро аз рӯй табоиъ то ба фаҳм шунаванда наздиктар бошад . Ва гӯйем сиблати қӯти ғазабӣ бо қӯти шаҳвонӣу қӯти нотиқа аз рӯй табиати сиблат рутӯбатаст истодаи миёни ҳарорат ва баравадат , агар ғалаба ҳарорат бошад рутӯбат бо ӯ ёр шавад вагар ғалаба мар баравадатро бошад дар рутӯбат бо ӯ ёр шавад , аз баҳри онк агар рутӯбати ҳароратро пазирад ҳаво гардад ки гарм ва тараст вагар рутӯбат баравадатро пазирад об гардад ки сард ва тараст . Ҳамчунин қӯти ғазабиро майл бидон қӯт уфтад ки ғалаба ӯро бошад , агар нотиқа ғолиб бошад ёр нотиқа шавад вагар шаҳвонӣ ғолиб бошад ёр шаҳвонӣ шавад . Ва мисолии дигар : аз рӯй ҳайвонии сиблати қӯти ғазабӣ ва ду қӯти нотиқау шаҳвонии сиблати сегӣ шикории сет ки ҳар чаҳ андар олам аст битавонад гирифтан ба миёни ду марди сайёд ки ҳиммати эшон мухталифаст ба ғояти ихтилоф , чунонк сайди як мард ба мисли шеру паланг буду сайди дигари марди мор ва мӯш бошад , ҳиммати яке олӣу бузургвору ҳиммати он дигари дуну хасис . Ва он саг ҳамеша фармонбардор онкас бошад ки ба ҳиммати хеши ҳушёртару сайди хешро ҷӯётар бошад , ва чун саги пас он марди сайёд ҳушёр равад он ноҳушёрро ночора сипас эшон бояд рафтан ; инаст мисоли қӯти ғазабӣ бо қӯти нотиқау шаҳвониро сатторасту нотиқау шаҳвонӣ ва ҳар ду ҷуиндагон зиндагонӣанду хушӣ , нотиқаи зиндагонӣу хўшиء ҷовдонӣ ҷӯяду шаҳвонии зиндагӣу хўшиءи ин ҷаҳон ҷӯяд , ва ин гуруҳро худоӣ таъолӣ фармуд каз сутур кам бӯда таранд бад-ӣни оят ки гуфт , қавла : « ани ҳам алои колонъоми бали ҳам азли сбило » , гуфт : « эшон нестанд магар чун сутури бал ки эшон гумроҳ таранд » пас гӯйем чун орзӯии нафаси нотиқа бештар бошад ба талаби хушӣу зиндагии боқии талаби астФодт илм кунаду майл ба амали шариъату ибодат худоӣ дорад қӯти ғазабии майл бадв кунад ва чун майли ғазабӣ ба нотиқаи аўФтди шаҳвонӣ сипас рӯ эшон гардад ба зарурат ,у ҳамаи корҳои мардуми мувофиқ ақл ояд ба ғояти некуӣу ростӣ , ва агар оҳанги қӯти шаҳвонӣ бештар бошад ба талаби лиззати ҷасади майли ғазабии сӯй шаҳвонӣ уфтаду нотиқаи мтобъи шаҳвонӣ ва ғазабӣ шавад , ҳамаи корҳои мардуми мухолифи ақли аўФтд аз дасти пеш кардан ба ношоистҳо чун зиноу ливотау дуздӣу дурӯғу бедодӣ , ин ҳамаи корҳо зиштасту мухолиф ақласт пас ҳар чаҳ сӯй ақл некӯаст андрўи роҳату қӯт нотиқаасту ранҷи қӯти шаҳвонӣ ва ҳар чаҳ сӯии ақл зиштаст андар ӯ роҳат шаҳвонӣасту ранҷ оқилааст . Ва ҳамаи расӯлони алайҳи ассаломи сиёсату молаши мари қӯти шаҳвониро карданд то фармон бурдор бошад мари нотиқаро ба анвоъи ибодат аз намозу рӯзау ҳаҷу зкоаҳу порсоеу хурсандӣу рости гуфтан ва ҷустани илму хештанро зери дасти дорои доштан . Ва андарин ҳамаи корҳо роҳату лиззати мари нафаси нотиқаи рост ва қӯт ӯст , ва ҳама некӯаст ба ақл ва андарин ҳамаи корҳо ранҷ шаҳвонӣасту заъф ӯ , ҳамаи ҳкмоءи пешин ки худошинос буданд мутааллимонро ба оғози таълими парҳези Фрмўдндӣу мари нафаси шаҳвониро нпрўрдндӣ , бал гуфтандӣ ки олами илоҳиро биомузеду нафаси шаҳвониро фурӯ шикаста доред , аз баҳри онк бо ғалабау қӯти шаҳвонӣ илм натавон пазируфтан . Гуфтеми андари маротиби қӯтҳои нафаси он моя ки хирадмандро кифоятаст .

پس گوییم که قوه ناطقه مر صورت نفسانیء باقی را به منزلت هیولی بود، از بهر آنک به سخن توانست پذیرفتن مر علم را همچنانک چوب تواند پذیرفتن مر صورت کرسی را و قوت شهوانی مر صورت جسدانی را به منزلت هیولی بود، از بهر آنک جز به قوت شهوانی جسد زیادت نپذیرد بکشیدن غذا و قوث غضبی مر هر دو را یاری‌گر بود تا هر دو صورت بیاریء قوت غضبی به حاصل همی آید، و اما به قوت غضبی صورت نفسانیء باقی مر قوت ناطقه را بدان به حاصل آید که مر دشمنان را از خویشتن به قوت غضبی دور کند تا به اکتساب فضائل و معرفت شکر منعم صورت باقی را بیابد و اما به معرفت قوت غضبی صورت جسدانی مر قوت شهوانی را بدان به حاصل شد که دشمن خویش را به قوت غضبی دفع توانست کردن و جفت جستن از جنس خویش و طلب کردن خورش و پوشش که صلاح جسد اندر آن بود این همه به قوت غضبی بود مردم را، و گر قوت غضبی قوت ناطقه را یاری ندادی قوت ناطقه هرگز به استفادت علم ورزیدن عبادت و شکر منعم نتوانستی کردن، از بهر آنک نفس شهوانی بر ناطقه چیره شدی و ناطقه را مقهور کردی و نقس ناطقه ضایع شدی، و همچنین اگر یاری نبودی مر نفس شهوانی را از نفس غضبی طلب نوشیدنی و خوردنی و جفت خویش نتوانستی کردن و دشمن را از خویشتن دور نتوانستی داشتن و مادت حیوان گسسته شدی، و نیز اگر نفس ناطقه مر قوت غضبی را معونت نکردی هیچ حیوان از دشمن نتوانستی پرهیز کردن و ندانستی که صلاح او در چیست و گر معونت شهوانی مر ناطقه را نبودی به نگاه داشت قوت حیوانی بیرون کشیدن خورش و آسایش قوت ناطقه پایدار نیافتی و از پرهیز هلاک شدی، پس کردگار عالم- بجود باری سبحانه- این هر سه قوت مختلف یاری‌گران یکدیگر ساخت تا زین روی که گفتیم دو مراد او اندر دو صورت جسمانی و روحانی مردم به دنیا و آخرت تمام شود. و هر یکی ازین سه قوت برای نفس حیوانی شاید خواندن، و گر مرین قوتها را قوتهای نفس خوانی و همه به یک نفس کل منسوب کنی روا باشد، و گر هر یکی را نفس خوانی اشارت به رمز از ذات این قوتها کرده باشی، و حکما اوائل هم قوی خواندند مرین قوتها را هم نفسها خواندند مثالی بدهیم مرین هر سه قوت را از روی طبایع تا به فهم شنونده نزدیکتر باشد. و گوییم سبیل قوت غضبی با قوت شهوانی و قوت ناطقه از روی طبیعت سبیل رطوبت است ایستاده میان حرارت و برودت،اگر غلبه حرارت باشد رطوبت با او یار شود و گر غلبه مر برودت را باشد در رطوبت با او یار شود، از بهر آنک اگر رطوبت حرارت را پذیرد هوا گردد که گرم و تر است و گر رطوبت برودت را پذیرد آب گردد که سرد و تر است. همچنین قوت غضبی را میل بدان قوت افتد که غلبه او را باشد، اگر ناطقه غالب باشد یار ناطقه شود و گر شهوانی غالب باشد یار شهوانی شود. و مثالی دیگر: از روی حیوانی سبیل قوت غضبی و دو قوت ناطقه و شهوانی سبیل سگی شکاری‌ست که هر چه اندر عالم است بتواند گرفتن به میان دو مرد صیاد که همت ایشان مختلف است به غایت اختلاف، چنانک صید یک مرد به مثل شیر و پلنگ بود و صید دیگر مرد مار و موش باشد، همت یکی عالی و بزرگوار و همت آن دیگر دون و خسیس. و آن سگ همیشه فرمانبردار آنکس باشد که به همت خویش هشیارتر و صید خویش را جویاتر باشد، و چون سگ پس آن مرد صیاد هشیار رود آن ناهشیار را ناچاره سپس ایشان باید رفتن؛ اینست مثال قوت غضبی با قوت ناطقه و شهوانی را ستار است و ناطقه و شهوانی و هر دو جویندگان زندگانی‌اند و خوشی، ناطقه زندگانی و خوشیء جاودانی جوید و شهوانی زندگی و خوشیء این جهان جوید، و این گروه را خدای تعالی فرمود کز ستور کم بوده‌تراند بدین آیت که گفت، قوله: «ان هم الا کالانعام بل هم اضل سبیلا»، گفت: «ایشان نیستند مگر چون ستور بل که ایشان گمراه‌ترند» پس گوییم چون آرزوی نفس ناطقه بیشتر باشد به طلب خوشی و زندگی باقی طلب استفادت علم کند و میل به عمل شریعت و عبادت خدای دارد قوت غضبی میل بدو کند و چون میل غضبی به ناطقه اوفتد شهوانی سپس‌رو ایشان گردد به ضرورت، و همه کارهای مردم موافق عقل آید به غایت نیکویی و راستی، و اگر آهنگ قوت شهوانی بیشتر باشد به طلب لذت جسد میل غضبی سوی شهوانی افتد و ناطقه متابع شهوانی و غضبی شود، همه کارهای مردم مخالف عقل اوفتد از دست پیش کردن به ناشایست‌ها چون زنا و لواطه و دزدی و دروغ و بیدادی، این همه کارها زشت است و مخالف عقل است پس هر چه سوی عقل نیکوست اندرو راحت و قوت ناطقه است و رنج قوت شهوانی و هر چه سوی عقل زشت است اندر او راحت شهوانی است و رنج عاقله است. و همه رسولان علیه‌السلام سیاست و مالش مر قوت شهوانی را کردند تا فرمان‌بردار باشد مر ناطقه را به انواع عبادت از نماز و روزه و حج و زکاه و پارسایی و خرسندی و راست گفتن و جستن علم و خویشتن را زیر دست دارا داشتن. و اندرین همه کارها راحت و لذت مر نفس ناطقه راست و قوت اوست، و همه نیکوست به عقل و اندرین همه کارها رنج شهوانی است و ضعف او، همه حکماء پیشین که خداشناس بودند متعلمان را به آغاز تعلیم پرهیز فرمودندی و مر نفس شهوانی را نپروردندی، بل گفتندی که عالم الهی را بیاموزید و نفس شهوانی را فرو شکسته دارید، از بهر آنک با غلبه و قوت شهوانی علم نتوان پذیرفتن. گفتیم اندر مراتب قوتهای نفس آن مایه که خردمند را کفایت است.