Аммо андар ёфтан гуноҳи хешу покиза кардан нафас бидонаст ки ҳар корӣ ки он сӯии ақл зишт аст накунӣ , вагар муъминро ҳавоу нафас шаҳвонӣ бидон кашад то он кори бикунади он гуноҳи андари нафас ӯ собит шаваду нигорӣу набишта ӣӣ гардад андари нафас ӯ , ванигору набшаи гуноҳ зиштаст наздики ақл ,у шумори халқи сӯй ақласт он ақл ки ӯ куласт . Ва ҳар нафас ки бо нигории пеши ақл кул шавад ки маронро душман дорад он нафаси ҷовдони андар уқоб бимонаду сӯратнигор зишт ки бар ҳиўлӣ ҷой гирифт азу ҷудо нашавад магар ба падед омадани нигорӣу сӯратии некӯи ҳам бар ани ҳиўлӣ ки ин ҳар ду аз якдигари гризоннд , ва чун некуӣ биёбад зиштӣ ки душман ӯ ва хилоф ӯст бигурезад . Ва гавҳари нафаси гўҳрист ки ҳам сӯрати некӯи пазирад ва ҳам сӯрати зишт беҳиўлӣ ва бетабибӣ ва бе ҳеҷ замон , ва ба пой шудани сӯрати некӯи афтодану табоҳ шудани сӯрат зиштаст . Ва чун муъмин бар гуноҳи хеш пушаймонӣ хӯрд ва тавба кунад бидон тавбаи мари нафас ӯро шастӣ бошад аз он сӯрати зишт , ва чун пас аз тавбаи кор некӯ кунад ончи сӯй ақл некӯаст ва он сӯрати некуӣ ӯ ба ҷои он сӯрати зишт ки пеш аз тавбаи худ буд боистад , чунонк худоӣ таъолӣ мефармоед қавла : « алои ман тобу омну амал амалан солҳои Фоўлӣки ибдли аллоҳи сиотми ҳасаноту кони аллоҳи ғФўрои рҳимо » гуфт : « магари онкас ки тавба кунаду бгрўду кор некӯ кунад пас эшон онанд ки бадал кунад худои зиштиҳои эшон ба некуиҳоу худои пўшндаҳ ва меҳрбонаст »у тавбаи насӯҳ он бошад ки ончи сӯии ақл зиштаст даст аз он боз дораду ончи сӯй ақл некӯаст маронро кори бандад , ва низ аз он сипас бидон кори зишт ки карда буд бознагардад ва хабараст аз расӯли слии аллоҳи алайҳу ?ала ки гуфт : « алмътрФ болзнб кун лознби ?лау алмсри алии алзнби колмстҳзиءи брбаҳ » , « ҳар ки хстў шавад ба гуноҳи хеш ҳамчун касеаст ки ӯро гуноҳ нест ва ҳар ки бар гуноҳ боистад чун касе бошад ки бар парвардгори хеш афсӯс кунад »у даст аз гуноҳи боздоштани пок кардани сӯрат зиштасту набишта ӣ зиштаст аз нафас . Ва некуӣ кардану дасти андари корӣ задан ки сӯии ақл писандидааст , нигоштан сӯрат некӯаст биҷои сӯрати зишт . Ва раво нест хирадмандро каз гуноҳ ба тавба боз нагардаду сӯрати зишти хешро некӯ накунад , ки афву раҳмати хдолӣ таъолӣ бисёраст , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : « қул ё ибодии аллазӣнаи асрФўои алии анФсҳми лои тқнтўои ман раҳмаи аллоҳи ани аллоҳи иғФри алзнўби ҷмиъо » ҳаме гуяд ки : « бигӯӣ эй бандагони ман онки гуноҳ бисёр кардед аз раҳмати худоӣ навмед мабошед ки худоӣ биёмурзад ҳамаи гуноҳонро » аммо андар ёфтан гуноҳӣ ки он аз рӯй ситам кардану хостаи бурдан мардумон бошад онаст ки чун тавба кунад агар хоста ӣӣ ки он ситада бошад ҳамон хоста бар ҷой бошад ба худовандаш боз диҳаду ҳалолӣ кардан азу бихоҳад , пас агар он хоста бар ҷой набошад бадали он хоста ба қимати он ба худовандаши боздиҳад , агар тоқат дорад , ва агар тоқат надорад ният чунон кунад ки агар хоста ёбад иваз боз диҳад . Вагар он кас ки ин муъмин бирав ситам карда сет зинда набошад ба фарзандон ӯ бирасонад , вагар онкасро фарзанд набошад ба байти алмоли худованди замонаи хеш бар дасти ҳуҷҷати ҷазираи расонад то он сӯрати зишт ӯ казон ситами собит шуда бошад аз нафас ӯ зоӣл шавад . Пас агар ин муъмини некӯи бикунад ва дасташ нарасад ки он ҳақ боз диҳад он нияти некӯӣ ӯ пеши нафас ӯ аз уқубат сипарӣ шавад , чунонк расӯли Мустафои слии аллоҳи алайҳ ва ?ала гуфт « алниаҳи алҳасанаи ҷинаи ҳсинаҳ » , « нияти некӯи сипарӣ устувораст » пас агар тоқати боз додан ёбад бози надиҳади вазин ҷаҳон берун шавад гуноҳ ӯ яке ду шавад , аз баҳри онки гуноҳаши ду тоӣ гашт : яке гуноҳи пешин ки карда буд дигар дурӯғи занӣ ки кард ба худои таъолӣ , аз ирок тавба кард ва бидон вафо накард то зиштӣ бар зиштии биФзўд ; ҳамчунонк чун тоқат ёбад ва вафо кунаду ҳақи мардон боз диҳад музд ӯ ду тоӣ шавад : яке музди боз додани ҳақи мардумону дигари музди исбот кардани сӯрати некӯу пок кардани сӯрати зишт , ки бдонч ки бо худои таъолӣ аҳд карда буд вафо кард , ва биёсоед аз бим накол он сӯрати зишт ва аз даракоти дӯзах ба дараҷот биҳишт расад . Чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : « алои ман омну амали солҳои Фоўлӣки ?лаами ҷзоءи алзъФи бмои ъмлўо ва ҳам фии алғрФоти омнўн » ҳаме гуяд ки : « магари онкас ки бгрўду кор некӯ кунад эшонанд онки эшон рости мукофоти ду тоӣ бдонч карданд ва эшон андар марғзорҳои биҳиштанд эмин гашта » . Ва ҳар ки рост гуяд ва ба аҳд вафо кунад андари нафаси хеши хуй ва ороишӣ ёбад ва аз мардумони санои некӯи шунӯду андари нафас ӯ он вафоу ростӣ сӯратӣ шавад ки шодӣу хўшиءи он ҷовдони бадв пайваста бошад , ва аммо мъомлти муъминон аз ҳудӯди дайн ва бо якдигар аз дӯстдорӣу некӯкорӣу насиҳату андари ҳолҳои динӣу днёӣӣ аз ёрӣ додан ба молу улӯму гуфтору кирдор ба ғояти некуӣ бояд ки бошаду музди эшон музоъаф бошад , аз баҳри онки некуӣ кардан бо ҳама халқ некӯаст валикин бо муъминони некӯтару Фозлтрсту музди он бештараст ва аз баҳри онки муъмин ба муъмин сазовортараст чун дигари мардумон . Ва сиблати муъмин бо муъмини брўҳонии сиблати бародар бо бародару хоҳару модару падар ва ъам ва ҷадаст ба зойиши нафсонӣ ки дувум зойишаст ,у сиблати мусулмон бо муъмини брўҳонии сиблати ҳамсоя бо ҳамсояаст ,у ҳақи бародару падари пеш аз ҳақ ҳамсояаст ,у некуӣ кардан бо муъминон оростани сӯрат рӯҳонӣаст . Ва ҳамчунин ношоисту зшткорӣ бо ҳамаи мардумон зиштаст сӯии ақл ва гуноҳаст влкн бо муъминони зишттару фоҳиштар ,у дрстиءи ин сухани қавл худоӣаст андари мухотаба бо занони пайғомбари алайҳи ассалом , қавла : « ё аиҳо алнабӣ қул лозўоҷки ани кнтни трдни алҳиўоаҳи алднё ва зинатҳо Фтъолини амтъкну асрҳкни сроҳои ҷмилоу ани кнтни трдни аллоҳу расӯлау ?илдори алохраҳи ?фони аллоҳи аъдллмҳсноти мнкни иҷрои ъзимо ё нсоء алнабӣ ман ӣот мнкни бФоҳшаҳи мубинаи изоъФи лҳои алъзоби заъфину кони злки алии аллоҳи исиро ва ман иқнти мнкни ллаҳу расӯлау тъмли солҳои нўтҳои аҷрҳо мртину аътднои лҳои рзқои кримо » гуфт : « эй пайғомбар бигӯӣ мари ҷФтонтро ки агар шумори зиндагонӣ , ин ҷаҳон хоҳеду ороиш ӯ биёед то шуморо даст боз дорам ба некуӣ вагар худои р

اما اندر یافتن گناه خویش و پاکیزه کردن نفس بدانست که هر کاری که آن سوی عقل زشت است نکنی، و گر مومن را هوا و نفس شهوانی بدان کشد تا آن کار بکند آن گناه اندر نفس او ثابت شود و نگاری و نبشته‌یی گردد اندر نفس او، و نگار و نبشه گناه زشت است نزدیک عقل، و شمار خلق سوی عقل است آن عقل که او کل است. و هر نفس که با نگاری پیش عقل کل شود که مران را دشمن دارد آن نفس جاودان اندر عقاب بماند و صورت نگار زشت که بر هیولی جای گرفت ازو جدا نشود مگر به پدید آمدن نگاری و صورتی نیکو هم بر ان هیولی که این هر دو از یکدیگر گریزانند، و چون نیکویی بیابد زشتی که دشمن او و خلاف اوست بگریزد. و گوهر نفس گوهریست که هم صورت نیکو پذیرد و هم صورت زشت بی هیولی و بی طبیبی و بی هیچ زمان، و به پای شدن صورت نیکو افتادن و تباه شدن صورت زشت است. و چون مؤمن بر گناه خویش پشیمانی خورد و توبه کند بدان توبه مر نفس او را شستی باشد از آن صورت زشت، و چون پس از توبه کار نیکو کند آنچ سوی عقل نیکوست و آن صورت نیکویی او به جای آن صورت زشت که پیش از توبه خود بود بایستد، چنانک خدای تعالی می فرماید قوله: « الا من تاب و آمن و عمل عملا صالحا فاولئک یبدل الله سیآتم حسنات و کان الله غفورا رحیما» گفت: «مگر آنکس که توبه کند و بگرود و کار نیکو کند پس ایشان آنند که بدل کند خدای زشتی‌های ایشان به نیکویی‌ها و خدای پوشنده و مهربانست» و توبه نصوح آن باشد که آنچ سوی عقل زشت است دست از آن باز دارد و آنچ سوی عقل نیکوست مران را کار بندد، و نیز از آن سپس بدان کار زشت که کرده بود بازنگردد و خبر است از رسول صلی الله علیه و آله که گفت: «المعترف بالذنب کن لاذنب له و المصر علی الذنب کالمستهزیء بربه»، «هر که خستو شود به گناه خویش همچون کسی است که او را گناه نیست و هر که بر گناه بایستد چون کسی باشد که بر پروردگار خویش افسوس کند» و دست از گناه بازداشتن پاک کردن صورت زشت است و نبشته‌ی زشت است از نفس. و نیکویی کردن و دست اندر کاری زدن که سوی عقل پسندیده است، نگاشتن صورت نیکوست بجای صورت زشت. و روا نیست خردمند را کز گناه به توبه باز نگردد و صورت زشت خویش را نیکو نکند، که عفو و رحمت خدالی تعالی بسیارست، چنانکه همی‌گوید، قوله: «قل یا عبادی الذین اسرفوا علی انفسهم لا تقنطوا من رحمه الله ان الله یغفر الذنوب جمیعا» همی‌گوید که: «بگوی ای بندگان من آنک گناه بسیار کردید از رحمت خدای نومید مباشید که خدای بیامرزد همه گناهان را» اما اندر یافتن گناهی که آن از روی ستم کردن و خواسته بردن مردمان باشد آنست که چون توبه کند اگر خواسته‌یی که آن ستده باشد همان خواسته بر جای باشد به خداوندش باز دهد و حلالی کردن ازو بخواهد، پس اگر آن خواسته بر جای نباشد بدل آن خواسته به قیمت آن به خداوندش بازدهد، اگر طاقت دارد، و اگر طاقت ندارد نیت چنان کند که اگر خواسته یابد عوض باز دهد. و گر آن‌کس که این مؤمن برو ستم کرده‌ست زنده نباشد به فرزندان او برساند، و گر آنکس را فرزند نباشد به بیت‌المال خداوند زمانه خویش بر دست حجت جزیره رساند تا آن صورت زشت او کزان ستم ثابت شده باشد از نفس او زائل شود. پس اگر این مؤمن نیکو بکند و دستش نرسد که آن حق باز دهد آن نیّت نیکوی او پیش نفس او از عقوبت سپری شود، چنانک رسول مصطفی صلی الله علیه و آله گفت «النیه الحسنه جنه حصینه»، «نیت نیکو سپری استوار است» پس اگر طاقت باز دادن یابد باز ندهد وزین جهان بیرون شود گناه او یکی دو شود، از بهر آنک گناهش دو تای گشت: یکی گناه پیشین که کرده بود دگر دروغ‌زنی که کرد به خدای تعالی، از یراک توبه کرد و بدان وفا نکرد تا زشتی بر زشتی بیفزود؛ همچنانک چون طاقت یابد و وفا کند و حق مردان باز دهد مزد او دو تای شود: یکی مزد باز دادن حق مردمان و دیگر مزد اثبات کردن صورت نیکو و پاک کردن صورت زشت، که بدانچ که با خدای تعالی عهد کرده بود وفا کرد، و بیاساید از بیم نکال آن صورت زشت و از درکات دوزخ به درجات بهشت رسد. چنانک خدای تعالی همی‌گوید، قوله :«الا من آمن و عمل صالحا فاولئک لهم جزاء الضعف بما عملوا و هم فی الغرفات آمنون» همی‌گوید که: «مگر آنکس که بگرود و کار نیکو کند ایشانند آنک ایشان راست مکافات دو تای بدانچ کردند و ایشان اندر مرغزارهای بهشتند ایمن گشته». و هر که راست گوید و به عهد وفا کند اندر نفس خویش خوی و آرایشی یابد و از مردمان ثنای نیکو شنود و اندر نفس او آن وفا و راستی صورتی شود که شادی و خوشیء آن جاودان بدو پیوسته باشد، و اما معاملت مؤمنان از حدود دین و با یکدیگر از دوستداری و نیکوکاری و نصیحت و اندر حالهای دینی و دنیائی از یاری دادن به مال و علوم و گفتار و کردار به غایت نیکویی باید که باشد و مزد ایشان مضاعف باشد، از بهر آنک نیکویی کردن با همه خلق نیکوست ولیکن با مؤمنان نیکوتر و فاضلترست و مزد آن بیشتر است و از بهر آنک مؤمن به مؤمن سزاوارتر است چون دیگر مردمان. و سبیل مؤمن با مؤمن بروحانی سبیل برادر با برادر و خواهر و مادر و پدر و عم و جد است به زایش نفسانی که دوم زایش است، و سبیل مسلمان با مؤمن بروحانی سبیل همسایه با همسایه است، و حق برادر و پدر پیش از حق همسایه است، و نیکویی کردن با مؤمنان آراستن صورت روحانی است. و همچنین ناشایست و زشتکاری با همه مردمان زشت است سوی عقل و گناه است ولکن با مؤمنان زشت‌تر و فاحش‌تر، و درستیء این سخن قول خدای است اندر مخاطبه با زنان پیغامبر علیه السلام، قوله: «یا ایها النبی قل لازواجک ان کنتن تردن الحیواه الدنیا و زینتها فتعالین امتعکن و اسرحکن سراحا جمیلا و ان کنتن تردن الله و رسوله و الدار الاخره فان الله اعدللمحسنات منکن اجرا عظیما یا نساء النبی من یات منکن بفاحشه مبینه یضاعف لها العذاب ضعفین و کان ذلک علی الله یسیرا و من یقنت منکن لله و رسوله و تعمل صالحا نوتها اجرها مرتین و اعتدنا لها رزقا کریما» گفت: «ای پیغامبر بگوی مر جفتانت را که اگر شمار زندگانی، این جهان خواهید و آرایش او بیایید تا شما را دست باز دارم به نیکویی و گر خدای را خواهید و پیامبر او را و سرای باز پسین را خدای بسیج کرده‌ست مر نیکوکاران را از شما مزدی بزرگ، ای زنان پیغامبر هر که از شما کاری ناشایست کرد و او را عذاب دوباره کنند و این کار بر خدای آسان است و هر که از بهر خدای و پیامبر نیکویی کند مزد او را دوباره بدهیم و آراسته‌ایم مر او را روزیء خوب» و اندر تاویل مرین مخاطبه را سه روی است: یکی روی جسدانی است خاصه، و روی دوم روحانیست خاصه، و سدیگر روحانی است عامه، اما روی جسدانی خاصه پنداشت مر زنان جسدانی پیغامبر را تا کاری ناشایست نکنند و زشتکاری پیشه نگیرند که زشتیء ایشان از آن سپس که زنان پیغامبر گشتند زشت‌تر از زشتیء دیگر بندگان باشد و اما مخاطبه روحالیء خاصه آنست که این آیات پند است مر دوازده یار پیغامبر را علیه السلام که ایشان اندر روحانی او را برابر زنانند اندر جسدانی، و زنان روحانی مستفیدان علم‌اند و قرارگاه زایش روحانی‌اند، چنانک زنان جسدانی قرارگاه زایش جسدانی‌اند، پس زشتکاری یاران رسول زشت‌تر است از زشتکاریء دیگر مسلمانان و مضرت زشتکاریء ایشان بر خلق بیشتر است و زیان آن بزرگتر است به دین و دنیا، و علم خدای محیط بود به عصیان زشت‌کاری بهری از زنان جسدانی پیغامبر و بهری از روحانیء او علیه السلام، از بهر آن بود که حجت بدین آیت بر ایشان لازم کرد به وعده نیکویی و زلیفن به زشتی و اما مخاطبه روحانیء عامه اندر این آیت پند و اندرزست همه حدود دین را و مؤمنان را که ایشان گیرنده علم‌اند از رسول علیه السلام به میانجیان کز پس او بودند و باشند تا روز رستاخیز که زشتکاریء ایشان زشت‌تر است از زشتکاریء دیگر مردمان که استفادت ایشان از راه نیست، و راه راست عقل است به میانجیان و درجات، و اهل حشو رستگاری به جهل و حسد و طلبند و حدود دین و مومنات به بصیرت کنند، پس زشتکاریء حدود دین و مؤمنان با یکدیگر بروحانی و جسمانی از گناهان بزرگتر است، و رستگاری مؤمن با خدای از راه عصیان ایشان باشد مر میانجیان را که میان مؤمن و میان رسول و وصی و امام باشند به دست بازداشتن طاعت ایشان و نفاق کردن، و آن گسسته کردن رسن خویش باشد مؤمن را با خدای و رسول مگر که توبه کند و به راه طاعت باز آید، چنانک خدای تعالی می‌گوید قوله: « ان المنافقین فی الدرک الاسفل من النار و لن تجد لهم نصیرا الا الذین تابوا و اصلحوا و اعتصموا بالله و اخلصوا دینهم لله فاولئک مع المومنین و سوف یوت الله المومنین اجرا عظیما» گفت: «منافقان به پایگاه فرودین‌اند از آتش و ایشان‌را یاری‌دهنده‌ای نیابی، مگر آنها را که توبه‌کنند و کار نیک کنند و دست در حبل‌الله متین زنند و دین خویش خدای را خالصه کنند، پس ایشان با مؤمنان باشند و خدای، مؤمنان را مزد بزرگ بدهد». آن مقدار که مؤمن هشیار را اندر آن بیداری افتد و افزاید یاد کرده شد از باب اندر یافتن گناهی که کرده باشد به توبه و نیکوکاری و بازگشتن به بدی.