Ҳкмоءи илми илоҳӣу шносндгони афъоли Флклӣ ( ? фалакӣ )у худовандони илми табоиъ муттафиқанд бар онки сифати нафас , онк ӯ бидон сифат аз дигар чизҳо ҷудост , фаъолаи биттабъу аллома билқуввааст . Гӯйанд ки нафас коркунаст ба табъи хеш ва омӯзандааст андари ҳади қӯт , яъне ки агар омӯзгор ёбад доно шавад , ва аз нафасҳои ҷузе ки андар оламаст аз наботу ҳайвону мардуми далел бар дурустии ин қавл ёфта ҳаме шавад ,у бдончи рӯҳи нимув ба набот андараст ба ҳеҷ вақт аз кор наёсоед , аз баҳри онк ба зимистони ҳамеи моя фароз кашаду бадӣгари фаслҳо марои онрои беруни ораду парвариш ҳаме кунад ,у нафасҳои ҳайвон аз талаб кардани ғизо ва бар ҷустани ҷуфт хеш наёсоед ,у мардум ба бедорӣу хуфтагӣ аз кор бастани хеш фориғ нест пас дуруст шуд ки кор кардани ҳамаи мари нафаси рости бҷмлгӣ , ва чун мари нафаси мардумро мо аз нафаси кул ҷузъ ёфтем - чунонк бурҳони он андари ин китоб боз намудем -у нафаси мардум бо ҷузъяти хештани чизҳо ҳамеи беруни орад ки олам бо бузургии хеши он берун наёварда сет , чун падед овардани обгина аз сангу наботу берун овардани абрешим аз барги дарахти туад бёриءи карами қжу берун овардан навъе ҳайвон аз миёни ду навъ чун астар аз миёни асбу хару ҷузи он . Ва табоиъи ҳамеи ашкол буд лавнҳо ва гавҳарҳоу андарунашони санъату кори пайдоу равшан буд . Донистем ки нафаси куллӣ сзоўортрсти бад-ӣни санъати куллӣ ,у падед овардан ин табоиъи куллӣ бо ҷузъ ӯ ҳамеи саноеъ ҷузъӣ битавонад кардан , ва ин далелии зоҳир ва равшанаст хирадмандро бар онки нафас куллӣаст ки ин ҷавоҳиру табоиъ ӯ падед овардааст .

حکماء علم الهی و شناسندگان افعال فلکلی (؟فلکی) و خداوندان علم طبایع متفق‌اند بر آنک صفت نفس، آنک او بدان صفت از دیگر چیزها جداست، فعاله بالطبع و علامه بالقوه است. گویند که نفس کارکن است به طبع خویش و آموزنده است اندر حدّ قوت، یعنی که اگر آموزگار یابد دانا شود، و از نفسهای جزیی که اندر عالم است از نبات و حیوان و مردم دلیل بر درستی این قول یافته همی‌شود، و بدانچ روح نمو به نبات اندر است به هیچ وقت از کار نیاساید، از بهر آنک به زمستان همی مایه فراز کشد و بدیگر فصلها مرا آنرا بیرون آرد و پرورش همی‌کند، و نفس‌های حیوان از طلب کردن غذا و بر جستن جفت خویش نیاساید، و مردم به بیداری و خفتگی از کار بستن خویش فارغ نیست پس درست شد که کار کردن همه مر نفس راست بجملگی، و چون مر نفس مردم را ما از نفس کل جزء یافتیم- چنانک برهان آن اندر این کتاب باز نمودیم- و نفس مردم با جزءیت خویشتن چیزها همی بیرون آرد که عالم با بزرگی خویش آن بیرون نیاورده‌ست، چون پدید آوردن آبگینه از سنگ و نبات و بیرون آوردن ابریشم از برگ درختِ تود بیاریء کرم قژ و بیرون آوردن نوعی حیوان از میان دو نوع چون استر از میان اسب و خر و جز آن. و طبایع همی اشکال بود لون‌ها و گوهرها و اندرونشان صنعت و کار پیدا و روشن بود. دانستیم که نفس کلی سزاوارترست بدین صنعت کلی، و پدید آوردن این طبایع کلی با جزء او همی صنایع جزئی بتواند کردن، و این دلیلی ظاهر و روشن است خردمند را بر آنک نفس کلی است که این جواهر و طبایع او پدید آورده است.