Агар мардумро маъод набӯдӣ ки боз шудандӣ бидон аз баҳри бёФтни мукофоти абадӣ , то некӯкор ба савобу бдкрдор ба уқоб расад , офариниши оламу онч андрўаст бозӣ будӣ ; аз баҳри онки ҳеҷ ботил нашуд аз он чизҳо ки олам берун оварад ба тадбири сонеъи хеш ,у зойеъ то шудан чизҳо ки андари олам падед омад ҳам ба сабаб будаш мардум буд , чунонк гӯйем агар мардум набӯдӣ гавҳарон гудохтанӣ ва ногудохтанӣ набӯдӣу онч аз конҳо падед омад ботил шудӣ ва зу ҳеҷ ҷонварро Фоӣдаҳ набӯдӣ ва чизҳои хушбӯӣ чун машку анбару кофуру ҷузъи он ҳамаи ботили гаштӣ ,у чандини ҷомҳо каз абрешим ва аз пашми мардум ба ҳосил кард ҳамаи ботил будӣ ,у гӯногӯни Фоӣдаҳ ки мардум гирифт аз набот ва аз миваҳо ва пӯстҳоу дандону устихон ва сарвҳои ҳайвони ҳамаи зойеъ будӣ , ва чун мардум ба ҳосил омаду чандини Фоӣдаҳ аз офариниш бигирифт донистем ки он ҳамаи чизҳо офаридагор аз баҳри мардуми офарӣда буд , ва гувоҳӣ дод бар дурустии ин ҳоли қавли худои таъолӣ ки гуфт , қавла : «у ҳўи алзии халқи лаками мо фии аларзи ҷмиъо . »
اگر مردم را معاد نبودی که باز شدندی بدان از بهر بیافتن مکافات ابدی، تا نیکوکار به ثواب و بدکردار به عقاب رسد، آفرینش عالم و آنچ اندرو است بازی بودی؛ از بهر آنک هیچ باطل نشد از آن چیزها که عالم بیرون آورد به تدبیر صانع خویش، و ضایع تا شدن چیزها که اندر عالم پدید آمد هم به سبب بودش مردم بود، چنانک گوییم اگر مردم نبودی گوهران گداختنی و ناگداختنی نبودی و آنچ از کانها پدید آمد باطل شدی و زو هیچ جانور را فائده نبودی و چیزهای خوشبوی چون مشک و عنبر و کافور و جزء آن همه باطل گشتی، و چندین جامها کز ابریشم و از پشم مردم به حاصل کرد همه باطل بودی، و گوناگون فائده که مردم گرفت از نبات و از میوهها و پوستها و دندان و استخوان و سروهای حیوان همه ضایع بودی، و چون مردم به حاصل آمد و چندین فائده از آفرینش بگرفت دانستیم که آن همه چیزها آفریدگار از بهر مردم آفریده بود، و گواهی داد بر درستی این حال قول خدا تعالی که گفت، قوله: «و هو الذی خلق لکم ما فی الارض جمیعا.»
Гуфт ӯ онаст ки « бёФрид аз баҳри шумо ҳар чаҳ андар заминаст ба ҷумлагӣ » ва чун ҳамаи манофеи олам ба мардум падед омаду мардум бар мисоли дигар ҳайвон бизӣаст , агар ӯро бозгаштан набошад ин фазл ки мардумро буд бар ҷумлагии офариниш то аз ҳамаи чизе Фоӣдаҳ гирифт зойеъ шавад , ё боистӣ ки ин шарифтар офариниш ки мардум буд зойеъ шудӣ , пас лозим омад ки маъодӣ бошад мардумро беФноء .
گفت او آنست که «بیافرید از بهر شما هر چه اندر زمین است به جملگی» و چون همه منافع عالم به مردم پدید آمد و مردم بر مثال دیگر حیوان بزیست، اگر او را بازگشتن نباشد این فضل که مردم را بود بر جملگی آفرینش تا از همه چیزی فائده گرفت ضایع شود، یا بایستی که این شریفتر آفرینش که مردم بود ضایع شدی، پس لازم آمد که معادی باشد مردم را بی فناء.
Ва низ гӯйем ки чун аз офариниш бар ҳикмат каз сонеъи ҳаким падед омад чиз зойеъ нашуд , воҷиб наёяд ки ин тафовути азим ки андари миёни ду мардумаст яке некӯкору дигари бдкрдор зойеъ шавад , ва мо ҳаме байнем бдкрдоронро ки андарин олам бо ъзу ҷоҳу фармони равоеи андару некӯкорону ситами расидагон бо хорӣу андӯҳу бечорагӣ ва дарданд , вагар марин ҳар ду гуруҳро бозгаштӣ набошад ки касе ба ҷзоء онч карда сет бирасад , бо ин туфоти бузург ки андари зндгиءи дунёеи миёни ду тан буд пас аз марг ҳар ду баробар бошад ба ночиз шудан , аз адли кирдигор лозим наёяду андари санъати ҳаким ба офариниши олам чунин нест . Аз баҳри онки табоиъ ки олами таркиб аз ӯ ёфтааст ба адл қоимаст ,у андари офариниши ҷонварону набот адл пайдост , ва чун ростӣ аз таркибии бишавади он таркиб пой надорад , пас раво набошад ки андари офариниши мардуми ин тафовут баравад . Пас лозим ояд ки мардумро бозгаштан бошад ки ҳар яке аз бдкрдору некӯкор ба ҷзоءи кор хеш бирасад . Чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : «ам ҳасби аллазӣнаи аҷтрҳўои алсиӣоти ани нҷълҳми колзини омнўоу ъмлўои алсолҳоти сўоءи мҳёҳм ӯ ммотҳми соءи мо бҳкмўн . » ҳаме гуяд : « оё чунон ҳаме пиндоранд ки онон ки бадӣҳо карданд ки мо эшонро чунон касон кунем ки гаравиданд ва корҳои некӯ карданд баробар бошанд зиндагӣу мрдгиءи эшон бдҳкмӣаст ин ки ҳаме кунед » пас аз ин ояти ҳаме овоз диҳад хирадмандонро андари халқ ки пас аз маргу ҷудо шудан нафасҳо аз ҷасадҳо ин тафовути ҳаме падед хоҳад омадан чун имрӯз падед наомад ,у зини тохир ки ҳаме уфтад аҷаб набояд доштан ки бӯданӣ ҳамчун бӯдааст сӯии хирадманд , пас сӯй ақл бӯда тараст , ва ин андаки рӯзгори ин ҷаҳонии сӯии мардуми заъифи хирад бисёр намояд ки ӯ фонӣаст азин зиндагӣу андар бӯданӣ дидораш нест ,у сӯии ақли кул ончӣ хоҳад буд сахт наздикаст , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : « анҳми ирўнаҳи бъидо ва нароҳ қрибо » гуфт : « эшон даври ҳамеи бенандаш ва мо наздики бубинамаш . »
و نیز گوییم که چون از آفرینش بر حکمت کز صانع حکیم پدید آمد چیز ضایع نشد، واجب نیاید که این تفاوت عظیم که اندر میان دو مردم است یکی نیکوکار و دیگر بدکردار ضایع شود، و ما همیبینیم بدکرداران را که اندرین عالم با عزّ و جاه و فرمانروایی اندر و نیکوکاران و ستمرسیدگان با خواری و اندوه و بیچارگی و دردند، و گر مرین هر دو گروه را بازگشتی نباشد که کسی به جزاء آنچ کردهست برسد، با این تفات بزرگ که اندر زندگیء دنیایی میان دو تن بود پس از مرگ هر دو برابر باشد به ناچیز شدن، از عدل کردگار لازم نیاید و اندر صنعت حکیم به آفرینش عالم چنین نیست. از بهر آنک طبایع که عالم ترکیب از او یافته است به عدل قائم است، و اندر آفرینش جانوران و نبات عدل پیداست، و چون راستی از ترکیبی بشود آن ترکیب پای ندارد، پس روا نباشد که اندر آفرینش مردم این تفاوت برود. پس لازم آید که مردم را بازگشتن باشد که هر یکی از بدکردار و نیکوکار به جزاء کار خویش برسد. چنانک خدای تعالی همی گوید، قوله: «ام حسب الذین اجترحوا السیئات ان نجعلهم کالذین آمنوا و عملوا الصالحات سواء محیاهم او مماتهم ساء ما بحکمون.» همی گوید: «آیا چنان همی پندارند که آنان که بدیها کردند که ما ایشان را چنان کسان کنیم که گرویدند و کارهای نیکو کردند برابر باشند زندگی و مردگیء ایشان بدحکمی است این که همی کنید» پس از این آیت همی آواز دهد خردمندان را اندر خلق که پس از مرگ و جدا شدن نفسها از جسدها این تفاوت همی پدید خواهد آمدن چون امروز پدید نیامد، و زین تاخیر که همی افتد عجب نباید داشتن که بودنی همچون بوده است سوی خردمند، پس سوی عقل بودهتر است، و این اندک روزگار این جهانی سوی مردم ضعیف خرد بسیار نماید که او فانی است ازین زندگی و اندر بودنی دیدارش نیست، و سوی عقل کل آنچه خواهد بود سخت نزدیک است، چنانک خدای تعالی همی گوید، قوله: «انهم یرونه بعیدا و نراه قریبا» گفت: «ایشان دور همی بینندش و ما نزدیک ببینمش.»
Ва низ гӯйем ки чун андари мардуми нафасии ҳамеи бубинами шарифтар аз онки андар ҳайвонаст ва он нафаси сухан гӯйаст ки ҳаме пайдо ояду илми пазирад ва башнавад ва бишинаванду бидонаду дайгариро доно кунад , вазин нафаси мардумро андари олам афзӯнӣ набӯд андари зиндагӣ ӯ ,у мари хештанро бидон нафаси зёдтӣ бақо натавонист алФғдн ,у андари ҳамаи нафасҳои наботӣу ҳайвонӣ ҷустани бақои ниҳодаи сет , лозим ояд ки онкас ки ин нафаси сухани гӯии андари ниҳоди мардуми ғаразиро ниҳод , ва чун андарин олам азон ғарази чизе падед наомад воҷиб ояд ки он ғарази офаридагори мардум аз ниҳодани нафаси сухангӯии андари мардуми пас аз ҷудо шудани рӯҳ ӯ аз ҷасад ӯ падед ояду ончи некӯи кирдори андари неъмату лиззату роҳат боқӣ шаваду бдкрдори андари ранҷу шиддату дарду бало ҳамеша гардад . Покаст ҳикмати эзади субҳона аз анки маҳоли андари офариниш раво дорад ва ҳар некӯи корӣу бади кирдориро мукофоти онч эшон карда бошанд бирасонад .
و نیز گوییم که چون اندر مردم نفسی همی ببینم شریفتر از آنک اندر حیوان است و آن نفس سخنگوی است که همی پیدا آید و علم پذیرد و بشنود و بشنواند و بداند و دیگری را دانا کند، وزین نفس مردم را اندر عالم افزونی نبود اندر زندگی او، و مر خویشتن را بدان نفس زیادتی بقا نتوانست الفغدن، و اندر همه نفسهای نباتی و حیوانی جستن بقا نهادهست، لازم آید که آنکس که این نفس سخنگوی اندر نهاد مردم غرضی را نهاد، و چون اندرین عالم ازان غرض چیزی پدید نیامد واجب آید که آن غرض آفریدگار مردم از نهادن نفس سخنگوی اندر مردم پس از جدا شدن روح او از جسد او پدید آید و آنچ نیکو کردار اندر نعمت و لذت و راحت باقی شود و بدکردار اندر رنج و شدت و درد و بلا همیشه گردد. پاک است حکمت ایزد سبحانه از انک محال اندر آفرینش روا دارد و هر نیکو کاری و بد کرداری را مکافات آنچ ایشان کرده باشند برساند.