Гуруҳе аз мардумон гӯйанд ки эзади таъолии баҳр маконе ҳаст ва ҳеҷ ҷои азу холӣ несту мари ҳеҷ ҷои азу пӯшида нест ва чунон ҳаме донанд ки ин тавҳидасту нафии сифот носутӯдааст аз худои мо гўӣим ки ончии баҳр маконе ҳаст ва ҳеҷ ҷои азу холӣ нест ва ҳеҷ ҷои азу пӯшида нест он табиатасту иборати он табиати бадв сухан кашад : яке қӯти фоила яъне кор кун ,у дигари ибтидои ҳаракат ва ҳар кадом аз ин дуро бигирӣ ҳеҷ макон аз эшон холӣ нест , аз баҳри онкии макону замон ки сӯрат аз эшону андари эшон падед ояд буқати сӯрат кардани чизи андари нафаси бқўти ақл аз қӯти фоилау оғози ҳаракат холӣ набошад ,у нафасу ақл холӣанд аз макон сӯрат карда ,у макон холӣ нест аз қӯти фоила , аънӣ кор куну оғози ҷунбиш , чун макони азин ду ҳол холӣ нишоед бӯдан чигуна раво бошад ки мубдиъ ҳақ бимикон ҳоҷатманди бад-ӣни ду чиз андар бошад , сипас аз анки ақлу нафас ки офаридагони хдоинд аз макону замон бе ниёзанд , ва аз баҳри онки гуфтем ки макон аз қӯти фоилау оғози ҷунбиш холӣ нест ки ҳар маконеро ҳол кардандааст бохтлоФи аҳвол аз гармоу сармоу торикӣу равшаноӣу танагӣу фарохӣу ҷузи он ,у гаштани аҳвол аз қӯти гардонандаи аҳвол падед ояд ва он қувва фоила бошад , ва низ аз ҷунбиш бошад гаштани аҳвол , вагар ҷунбиш набӯдӣ гаштан аҳвол набӯдӣ , ва чун ҳол макон карданда буд аз ҷунбиш холӣ набӯд ва ҳамчунин қӯти фоилаи бдончи падеди оради андар ҳар маконе ки аз гаштани ҳолҳоу падед омадани ҷонварони гувоҳӣ ҳаме диҳад ки ӯ баҳр макон ҳозираст ,у мисоли диҳеми мари ин суханро чунонк гўӣим : ҳаргоҳ таваҳҳум кунем ки баъзе аз ҳўоء макон шуд бухориро каз об бархест ва бар ҳаво рафт ва ҷой гирифт ва он бухор мутамаккин шуд чора нест аз сӯрат кардани қӯти фоилаи андарони бухори макони гир , аз онк агар бқўти офтоби он бухори бигузоради бқўт фоила гузорад , вагар ҳаракат кунад бқўт фоила кунад бабртар шудан ё бФрўтр омад пас дуруст кардем ки табиатаст ончӣ ӯ баҳама маконҳо ҳозирасту нафасу ақл аз макон бартараст , аз баҳри онки нФшу ақл тамоманду тамомро бимикон ҳоҷат набошаду табиати онки нигоҳбон маконаст чун оташи ҷавҳар ӯу ҷавҳари ҳаво аз макони канораро нигоҳ доранду ҷавҳари обу ҷавҳари хоки миёнаи макон нигоҳ доранд , вагар ин гавҳар нигоҳ дошта набӯдӣ бнгоҳбонии табиати осмонҳоу замин табоҳ шудандӣ ,у эзади таъолии ҳикмати хеш ботил карда будӣ пас гўӣим ки табиат ҳаддӣаст аз ҳудӯди ақл ки ӯ шарифтар офарӣдааст аз офаридагони эзади таъолӣ ва ӯст ки баҳр маконе ҳасту эзади таъолии бузургвортар аз онаст ки ӯро бмнзлти табиат шояд гуфтан , табораки исмау таъолии ҷадда .

گروهی از مردمان گویند که ایزد تعالی بهر مکانی هست و هیچ جای ازو خالی نیست و مر هیچ جای ازو پوشیده نیست و چنان همی دانند که این توحید است و نفی صفات ناستوده است از خدای ما گوئیم که آنچه بهر مکانی هست و هیچ جای ازو خالی نیست و هیچ جای ازو پوشیده نیست آن طبیعت است و عبارت آن طبیعت بدو سخن کشد: یکی قوت فاعله یعنی کار کن، و دیگر ابتدا حرکت و هر کدام از این دو را بگیری هیچ مکان از ایشان خالی نیست، از بهر آنکه مکان و زمان که صورت از ایشان و اندر ایشان پدید آید بوقت صورت کردن چیز اندر نفس بقوت عقل از قوت فاعله و آغاز حرکت خالی نباشد، و نفس و عقل خالی اند از مکان صورت کرده، و مکان خالی نیست از قوت فاعله، اعنی کار کن و آغاز جنبش، چون مکان ازین دو حال خالی نشاید بودن چگونه روا باشد که مبدع حق بمکان حاجتمند بدین دو چیز اندر باشد، سپس از انک عقل و نفس که آفریدگان خدایند از مکان و زمان بی نیازند، و از بهر آنک گفتیم که مکان از قوت فاعله و آغاز جنبش خالی نیست که هر مکانی را حال کردنده است باختلاف احوال از گرما و سرما و تاریکی و روشنایی و تنگی و فراخی و جز آن، و گشتن احوال از قوت گرداننده احوال پدید آید و آن قوه فاعله باشد، و نیز از جنبش باشد گشتن احوال، و گر جنبش نبودی گشتن احوال نبودی، و چون حال مکان کردنده بود از جنبش خالی نبود و همچنین قوت فاعله بدانچ پدید آرد اندر هر مکانی که از گشتن حالها و پدید آمدن جانوران گواهی همی دهد که او بهر مکان حاضرست،و مثال دهیم مر این سخن را چنانک گوئیم: هرگاه توهم کنیم که بعضی از هواء مکان شد بخاری را کز آب برخاست و بر هوا رفت و جای گرفت و آن بخار متمکن شد چاره نیست از صورت کردن قوت فاعله اندران بخار مکان گیر، از آنک اگر بقوت آفتاب آن بخار بگذارد بقوت فاعله گذارد، و گر حرکت کند بقوت فاعله کند ببرتر شدن یا بفروتر آمد پس درست کردیم که طبیعت است آنچه او بهمه مکانها حاضرست و نفس و عقل از مکان برتر است، از بهر آنک نفش و عقل تمام اند و تمام را بمکان حاجت نباشد و طبیعت آنک نگاهبان مکان است چون آتش جوهر او و جوهر هوا از مکان کناره را نگاه دارند و جوهر آب و جوهر خاک میانه مکان نگاه دارند، و گر این گوهر نگاه داشته نبودی بنگاهبانی طبیعت آسمانها و زمین تباه شدندی، و ایزد تعالی حکمت خویش باطل کرده بودی پس گوئیم که طبیعت حدی است از حدود عقل که او شریفتر آفریده است از آفریدگان ایزد تعالی و اوست که بهر مکانی هست و ایزد تعالی بزرگوارتر از آنست که او را بمنزلت طبیعت شاید گفتن، تبارک اسمه و تعالی جده.