Аз қавли гуруҳе аз доноёни хоҷаи шаҳиди Абулҳасани Нахшабии разии аллоҳи анҳу андарин маънӣ онаст ки аз бар фалаки алоФлоки нурӣ латифаст на мутаҳаррик ва нау сокин ки сари зибрин аз он нур борӣкасту бнФси кул пайвастааст ,у сари Фрўдинши касиф ва ситабрасту андари фалак пайвастааст , ва ҳар нафасӣ ки илмӣ аз илмҳо биомузади он илми Марвро даст боз надорад ки нест шавад , балки ӯро боқӣ кунад ва агар он илми динӣ буд парварда шуда бошад баъамали шариъату парҳез чун он нафас аз ҷасад ҷудо шавад , аз афлок ва аҷром бугзарад ва бидон нур расад ки як сари азуи бнФси кул пайвастаасту дигари сараши бФлк пайвастааст ва бидон тарафи борӣку латиф қарор гираду бнФси кул пайваста шавад , ва ҳар чаҳ нафаси бади кирдорон ва мъоқбон бошад бад-ӣни тараф қарор гирад ки бФлк пайвастааст .

از قول گروهی از دانایان خواجه شهید ابوالحسن نخشبی رضی الله عنه اندرین معنی آنست که از بر فلک الافلاک نوری لطیف است نه متحرک و نه و ساکن که سر زبرین از آن نور باریک است و بنفس کل پیوسته است، و سر فرودینش کثیف و ستبرست و اندر فلک پیوسته است، و هر نفسی که علمی از علمها بیاموزد آن علم مرو را دست باز ندارد که نیست شود، بلکه او را باقی کند و اگر آن علم دینی بود پرورده شده باشد بعمل شریعت و پرهیز چون آن نفس از جسد جدا شود، از افلاک و اجرام بگذرد و بدان نور رسد که یک سر ازو بنفس کل پیوسته است و دیگر سرش بفلک پیوسته است و بدان طرف باریک و لطیف قرار گیرد و بنفس کل پیوسته شود، و هر چه نفس بد کرداران و معاقبان باشد بدین طرف قرار گیرد که بفلک پیوسته است.

Ва қавли шаҳиди андари китоб « маҳсӯл » онаст ки олами ҷисмонии фанои пазиради бохри кор , ва ӯ разии аллоҳи анҳу бтносху гаштани нафас аз ҷасадии бадӣгар ҷасадӣ гуяд .

و قول شهید اندر کتاب «محصول» آنست که عالم جسمانی فنا پذیرد بآخر کار، و او رضی الله عنه بتناسخ و گشتن نفس از جسدی بدیگر جسدی گوید.

Ва қавли деҳқон - ки писари шайхи шаҳид буду соҳиби ҷазираи хўлони пас аз бӯи ёқӯб ӯ буд - андар барзах онаст ки гуяд « барзахи нафас табиӣасту нуфуси мардум то бъолми табиӣ пайваста бошанд аз барзах раҳоӣ наёбанд ва аз бар табоиъ набошад , ва ишорат накард бчизии мари барзахро чунонк падараш кард ,у деҳқон бар бӯи ёқӯб таън кард андарин маънӣ ва гуфт ки ӯ таносухӣ буд ,у қавли бархе аз фозилони илми шариъат ҳақ онаст ки барзахи илм зоҳираст ва мислҳои ва рамзҳои шариъатаст ва чунон гуфтанд ин касон ки ҳар нафасӣ ки илми зоҳирро басӯрат хеш кунад андарин олам бошад то он замон ки бълм ақл расад , ва чун бълм ақл расад онгаҳ аз олами табиат берун шаваду бъолм ақл расад ,у сӯии ин мардумон чунонаст ки дӯзахи олам ҷисмонӣаст ва фонӣасту биҳишти олам рӯҳонӣаст ва боқӣаст , ва чунин гуфтанд ин мардумон ки қоими қиёмат ки пайғомбари халқро бадв хонд ҳар ки Марвро бҳқиқт донисту нафаси хешро бишнохт ӯ бакор кард азин олам бидон олам расаду мрўрои боздоранда ӣӣ бимонаду қавли гуруҳе аз ҳкмоءи андар барзах онаст ки барзахи илми Фкрист ,у илми фикрӣ миёнҷӣаст миёни илми шариатӣу миёни илми ақлии ин қавл наздикаст бқўли шаҳид ки барзах миёнҷӣаст аз миёни фалаку олами нафас .

و قول دهقان- که پسر شیخ شهید بود و صاحب جزیره خولان پس از بو یعقوب او بود- اندر برزخ آنست که گوید «برزخ نفس طبیعی است و نفوس مردم تا بعالم طبیعی پیوسته باشند از برزخ رهایی نیابند و از بر طبایع نباشد، و اشارت نکرد بچیزی مر برزخ را چنانک پدرش کرد، و دهقان بر بو یعقوب طعن کرد اندرین معنی و گفت که او تناسخی بود، و قول برخی از فاضلان علم شریعت حق آنست که برزخ علم ظاهر است و مثلهای و رمزهای شریعت است و چنان گفتند این کسان که هر نفسی که علم ظاهر را بصورت خویش کند اندرین عالم باشد تا آن زمان که بعلم عقل رسد، و چون بعلم عقل رسد آنگه از عالم طبیعت بیرون شود و بعالم عقل رسد، و سوی این مردمان چنانست که دوزخ عالم جسمانی است و فانی است و بهشت عالم روحانی است و باقیست، و چنین گفتند این مردمان که قائم قیامت که پیغامبر خلق را بدو خواند هر که مرو را بحقیقت دانست و نفس خویش را بشناخت او بکار کرد ازین عالم بدان عالم رسد و مرورا بازدارنده یی بماند و قول گروهی از حکماء اندر برزخ آنست که برزخ علم فکریست، و علم فکری میانجی است میان علم شریعتی و میان علم عقلی این قول نزدیک است بقول شهید که برزخ میانجی است از میان فلک و عالم نفس.

Ва қавли гуруҳеи андар барзах онаст ки нафас то ҳафт мартабат бирав нагзарад бъолм ақлӣ нарасад , ҳамчунонк ҷасади бҳФтми мартабат тамом шаваду бнъмтҳоӣ ҷисмонӣ расад , мари нафасро бидон ҳафт мартабати бакор бояд то андари олами ақл бФъл ояду бнъмтҳои абадӣ ва савобҳои боқӣ расад ва аммо шарҳи ин ҳоли мо андари китоб , « мисбоҳ » гуфтаем ки ббрҳонҳои ақлӣ на бар тариқи таносух , ва на бар даъвӣ , бебурҳону қавли бўиъқўби сҷзии андари барзах ҷой чунонаст ки барзахи мари шариъатҳои паёмбаронро хоҳад ва эшонро алайҳими ассаломи худовандони давр стар хонду қоими алайҳи ассаломро худованди давр кашф хонду худованди гӯри азим низ гуядаш ва аз пеши одами алайҳи ассалом сухан гуяд вази пас қиёмат бигӯед ки чунин хоҳад бӯдан бемаънӣу бурҳонӣ , ва чунин гуяд ки нафасҳои таълимӣ ба қӯти таъйиди анбёءи алайҳими ассаломи андари олами ҷисмонӣ қарор гирифтанду бқўти худованди гӯри бузург ва рӯҳонӣ шаванд ,у наздик ӯ барзахи шароеъ анбёءаст ,у ҷои дигари ҳам бўиъқўби барзахи мари шахсҳои мардумро гуяд , ва гуяд ки нафасҳо андари шахсҳо ҳаме гирданд андарин олам то он вақт ки худованди қиёмат бибояд онгаҳ ҳар нафасӣ ки некӯкор бошад бтоиид расаду бъолми ақлӣ бар шавад ва он биҳиштаст , ва ҳар нафасӣ ки бдкрдор бошад таъйид напазираду андари олам ҷисмонӣ бимонад , ва дӯзах инаст бӯи ёқӯбро суханони неку писандида бисёраст аммо ончи андари сабот таносух гуфт ки хирадмандони нпсндиднду қавли аҳли зоҳири андар барзах онаст ки барзах гӯраст канда ӣӣ ки колбуди мардуми андар ва ниҳанду миёни эшон андарин сухан хилофӣ нест аммо андари азоби гӯру сифати мнкрўи накир ихтилофаст миёни аҳли зоҳир - ин ҷумла ки гуфта шуд гуфтори аҳл шариъатаст андари барзах ва аммо сухани табоиъёну мантиқён ва таносухён онаст ки бгўӣим аз ин пас сухани бештари мардумон аз аҳли фалсафа ва табоиъ чунонаст ки барзахи номӣ шариатӣаст ки худованд шариъат оварад , ва эшон мари худованди шариъатро номӯс гӯйанд .

و قول گروهی اندر برزخ آنست که نفس تا هفت مرتبت برو نگذرد بعالم عقلی نرسد، همچنانک جسد بهفتم مرتبت تمام شود و بنعمتهای جسمانی رسد، مر نفس را بدان هفت مرتبت بکار باید تا اندر عالم عقل بفعل آید و بنعمتهای ابدی و ثوابهای باقی رسد و اما شرح این حال ما اندر کتاب، «مصباح» گفته ایم که ببرهانهای عقلی نه بر طریق تناسخ، و نه بر دعوی، بی برهان و قول بویعقوب سجزی اندر برزخ جای چنانست که برزخ مر شریعتهای پیامبران را خواهد و ایشان را علیهم السلام خداوندان دور ستر خواند و قائم علیه السلام را خداوند دور کشف خواند و خداوند گور عظیم نیز گویدش و از پیش آدم علیه السلام سخن گوید وز پس قیامت بگوید که چنین خواهد بودن بی معنی و برهانی، و چنین گوید که نفسهای تعلیمی به قوت تایید انبیاء علیهم السلام اندر عالم جسمانی قرار گرفتند و بقوت خداوند گور بزرگ و روحانی شوند، و نزدیک او برزخ شرایع انبیاء است، و جای دیگر هم بویعقوب برزخ مر شخصهای مردم را گوید، و گوید که نفسها اندر شخصها همی گردند اندرین عالم تا آنوقت که خداوند قیامت بباید آنگه هر نفسی که نیکوکار باشد بتایید رسد و بعالم عقلی بر شود و آن بهشت است، و هر نفسی که بدکردار باشد تایید نپذیرد و اندر عالم جسمانی بماند، و دوزخ اینست بو یعقوب را سخنان نیک و پسندیده بسیار است اما آنچ اندر ثبات تناسخ گفت که خردمندان نپسندیدند و قول اهل ظاهر اندر برزخ آنست که برزخ گور است کنده یی که کالبد مردم اندر و نهند و میان ایشان اندرین سخن خلافی نیست اما اندر عذاب گور و صفت منکرو نکیر اختلاف است میان اهل ظاهر- این جمله که گفته شد گفتار اهل شریعت است اندر برزخ و اما سخن طبایعیان و منطقیان و تناسخیان آنست که بگوئیم از این پس سخن بیشتر مردمان از اهل فلسفه و طبایع چنانست که برزخ نامی شریعتی است که خداوند شریعت آورد، و ایشان مر خداوند شریعت را ناموس گویند.

Ва баъзе баному маънӣ , барзах мункир шуданду баҳрии бмънӣ мақар омаданду баном мункир шуданду сухани онкасон ки бмънӣ иқрор доданд ва он он мардумонанд аз файласуфон ки дӯзахи мари олами ҷисмониро гӯйанду биҳишти мари олами рӯҳониро ниҳанд ва ин мардумони бмзҳби ҳақиқат майл кунанд ва хоҳанд ки сухани фалсафӣу шаръиро баҳами фарози оранду мазҳаб эшон онаст ки барзахи ин шахс мардумасту қавл эшон онаст ки чун нафаси мардуми ҳқоӣқи фалсафӣу шариатӣу ақл ва маъқӯл бишносад бъолм рӯҳонӣ расад ва ҳеҷ боздоранда ӣӣ намонад ӯро аз он оламу андари олами ақлӣ бо Фариштагон бимонад андари неъматҳои абадӣ ,у қудрати ҷовдонӣ , ва ӯ сӯратӣ гардад аз илму ҳикмати нигошта бар нафасии басити илмӣу ақлӣу фикрӣу уқоби бузурги ин гуруҳи ҷовдон монданаст андари доӣраҳи табиат ва аз табиати марон қӯт хоҳанд ки нафас кул бидон қӯти ҷнбонндаҳи фалак алоФлокаст ,у фалаки алоФлоки ҷнбонндаҳи ҳамаи Флкҳост , ва он қувваи фоила баринаст табоиъу олами ҷисмониро .

و بعضی بنام و معنی، برزخ منکر شدند و بهری بمعنی مقر آمدند و بنام منکر شدند و سخن آنکسان که بمعنی اقرار دادند و آن آن مردمانند از فیلسوفان که دوزخ مر عالم جسمانی را گویند و بهشت مر عالم روحانی را نهند و این مردمان بمذهب حقیقت میل کنند و خواهند که سخن فلسفی و شرعی را بهم فراز آرند و مذهب ایشان آنست که برزخ این شخص مردم است و قول ایشان آنست که چون نفس مردم حقائق فلسفی و شریعتی و عقل و معقول بشناسد بعالم روحانی رسد و هیچ بازدارنده یی نماند او را از آن عالم و اندر عالم عقلی با فرشتگان بماند اندر نعمتهای ابدی، و قدرت جاودانی، و او صورتی گردد از علم و حکمت نگاشته بر نفسی بسیط علمی و عقلی و فکری و عقاب بزرگ این گروه جاودان ماندن است اندر دائره طبیعت و از طبیعت مران قوت خواهند که نفس کل بدان قوت جنباننده فلک الافلاک است، و فلک الافلاک جنباننده همه فلکهاست، و آن قوه فاعله برین است طبایع و عالم جسمانی را.

Ва қавли Абулҳасани омирӣ ( ? ) андари китоби мақолот чунонаст ки меҳтарони снўён айдун гӯйанд ки маънии барзах аз аввал мавҷӯдаст мардумро аз оғози кун ӯ , влкн ҳар касе бмънӣ дигар гӯйанд ,у наздик снўён чунонаст ки зулматро ду қӯтаст , ҳардуи накӯҳида : яке шаҳвату дайгарии ҷаҳлу барзах зулматаст ки рӯҳи андрўи бад-ӣни ду қӯти накӯҳидаи нёўизд ки ҳар ду қӯт девонасту девон он касонанд ки ин ду қӯт нигоҳ доранд , ва ҳар нафасӣ ки бад-ӣни ду қӯти андар монда бошад андар барзах бошад ҳамеша ,у ҳаргизи рӯҳ ӯ бъолм нӯронӣ нарасад , ва он вақт ки нур аз зулмат ҷудо шаваду нур бар зулмат қодир шавад нафаси ин касони андари доӣраҳ зулмат бимонад ҷовдон ва чунин гуяд ки нурро ду қӯтаст ҳар ду сутӯда : яке порсоеу дигари илм ва ин ҳар ду қӯтҳои писандидаанд ва нӯронӣанд ва чунин гӯйанд ки ҳар рӯҳӣ ки порсо шаваду қӯти шаҳвониро бишиканади он вақт ки нури куллӣ бар зулмат қодир шавад ва ӯ бидон олам нӯронӣ расад ва бидон олам бимонад ҷовдон бо қадре тамому неъматии доим ва мо гўӣим ки ҷумлаи суханҳо андари нафии барзаху исботи он бар чаҳор қисматаст , қисматҳои ақлӣ ки ҳеҷ оқил аз ъқлоءи мазоҳиби мари онро боз натавонанд задан : яке қӯти онксонст ки барзахи ҳам маҳсус гӯйанд ва ҳам мавҳум ,у маҳсуси шахсҳоро хоҳанду мавҳуми мари он нурро хоҳанд ки зибри фалак алоФлокаст хоҷаи шаҳид ёд кунад ва ин низ қавл он мардумонаст каз абдон ки соҳиби ҷазираи Ироқ буд ҳикоят кунанду дигари қавли онксонст ки барзахро на маҳсус гӯйанд ва на мавҳум , ва он фалосифау даҳрёну табоиъён ва фалакёнанду сдигри қавл онкасонаст ки барзахи маҳсусро гӯйанду мавҳуми нгўинд ва он таносухёнанд бмзҳти афлотӯн даъвӣ кунанд , ва он низ тариқи бўиъқўб сҷзӣасту чаҳоруми қавли онксонст ки барзах мавҳум гӯйанду маҳсуси нгўинд ва бидон марони нурро хоҳанд ки зибр фалакаст бар тариқи хоҷаи шаҳиду писараши ҳасани масъӯд ва он Аҳмади солеҳ ( ? ) ки пеш азишон буд пас мо суханҳои шарифро ва сарҳои азимро ҷумла ёд кардем аз баҳри салоҳи худовандони ақл то касоне ки роҳ намедонанд роҳ баранду гумроҳони мари бичоргонро аз роҳ набаранду сухани ҳақро аз ботил бидонанду муҳаққиқони роҳ аз мбтлон ҷудо кунанд , ва шунӯдем ки яке аз заъифони ҷӯяндаи якеро аз олимон пурсед аз ҳолу ҳақиқати барзах , он доно аз он заъифи ҳазор дирами хости баҳоии он сухан , ва ин дирами азуи бастад ва то ин сухан мрўро бигуфт , ки « он сухан куфраст » ва ҳар касе мррўоиии кори хешро бе фармони сухан ҳаме гӯйанду хештанроу халқро ботш ҳаме баранд , чунонк худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : « Фотбъўои амри фиръавн ва мо амр фиръавн буришед иқдми қавмаи явми алқёмаҳи Фоўрдҳми алнору бӣси алўрўди алмўрўду атбъўои фии ҳзаҳи лаънау явми алқимаҳи бӣси алрФди алмрФўд . » ҳаме гуяд : пас фармони фиръавни рафтанду фармони фиръавн на рост буд фиръавни пеши қавм худ меравад рӯзи қиёмат то биорад эшонро ботш ва он бад овардан ҳолеаст вази пас эшонаст андарин ҷаҳони лаънату бурузи қиёмати он бади суд карданаст .

و قول ابوالحسن عامری(؟) اندر کتاب مقالات چنان است که مهتران ثنویان ایدون گویند که معنی برزخ از اول موجود است مردم را از آغاز کون او، ولکن هر کسی بمعنی دیگر گویند، و نزدیک ثنویان چنانست که ظلمت را دو قوت است، هردو نکوهیده: یکی شهوت و دیگری جهل و برزخ ظلمت است که روح اندرو بدین دو قوت نکوهیده نیاویزد که هر دو قوت دیوان است و دیوان آن کسانند که این دو قوت نگاه دارند، و هر نفسی که بدین دو قوت اندر مانده باشد اندر برزخ باشد همیشه، و هرگز روح او بعالم نورانی نرسد، و آن وقت که نور از ظلمت جدا شود و نور بر ظلمت قادر شود نفس این کسان اندر دائره ظلمت بماند جاودان و چنین گوید که نور را دو قوت است هر دو ستوده: یکی پارسایی و دیگر علم و این هر دو قوتهای پسندیده اند و نورانی اند و چنین گویند که هر روحی که پارسا شود و قوت شهوانی را بشکند آن وقت که نور کلی بر ظلمت قادر شود و او بدان عالم نورانی رسد و بدان عالم بماند جاودان با قدری تمام و نعمتی دائم و ما گوئیم که جمله سخنها اندر نفی برزخ و اثبات آن بر چهار قسمت است، قسمتهای عقلی که هیچ عاقل از عقلاء مذاهب مر آنرا باز نتوانند زدن: یکی قوت آنکسانست که برزخ هم محسوس گویند و هم موهوم، و محسوس شخصها را خواهند و موهوم مر آن نور را خواهند که زبر فلک الافلاک است خواجه شهید یاد کند و این نیز قول آن مردمانست کز عبدان که صاحب جزیره عراق بود حکایت کنند و دیگر قول آنکسانست که برزخ را نه محسوس گویند و نه موهوم، و آن فلاسفه و دهریان و طبایعیان و فلکیان اند و سدیگر قول آنکسان است که برزخ محسوس را گویند و موهوم نگویند و آن تناسخیان اند بمذهت افلاطون دعوی کنند، و آن نیز طریق بویعقوب سجزی است و چهارم قول آنکسانست که برزخ موهوم گویند و محسوس نگویند و بدان مران نور را خواهند که زبر فلکست بر طریق خواجه شهید و پسرش حسن مسعود و آن احمد صالح(؟) که پیش ازیشان بود پس ما سخنهای شریف را و سرهای عظیم را جمله یاد کردیم از بهر صلاح خداوندان عقل تا کسانی که راه نمی دانند راه برند و گمراهان مر بیچارگانرا از راه نبرند و سخن حق را از باطل بدانند و محققان راه از مبطلان جدا کنند، و شنودیم که یکی از ضعیفان جوینده یکی را از عالمان پرسید از حال و حقیقت برزخ، آن دانا از آن ضعیف هزار درم خواست بهای آن سخن، و این درم ازو بستد و تا این سخن مرورا بگفت، که «آن سخن کفر است» و هر کسی مرروایی کار خویش را بی فرمان سخن همی گویند و خویشتن را و خلق را بآتش همی برند، چنانک خدای تعالی همی گوید، قوله: «فاتبعوا امر فرعون و ما امر فرعون برشید یقدم قومه یوم القیامه فاوردهم النار و بئس الورود المورود و اتبعوا فی هذه لعنه و یوم القیمه بئس الرفد المرفود.» همی گوید: پس فرمان فرعون رفتند و فرمان فرعون نه راست بود فرعون پیش قوم خود میرود روز قیامت تا بیارد ایشان را بآتش و آن بد آوردن حالی است وز پس ایشان است اندرین جهان لعنت و بروز قیامت آن بد سود کردن است.

Инаст қавл ҳар гуруҳеи андари барзах ки ёд карда шуд , ва мо ҳақиқати барзахи бФрмони худованди рӯзи кори алмстнсри биллоҳи салавоти аллоҳи алайҳу алии обоӣаҳи алтоҳрину абноӣаҳи алокрмини андари китоб « мисбоҳ » ёд кардаем .

اینست قول هر گروهی اندر برزخ که یاد کرده شد، و ما حقیقت برزخ بفرمان خداوند روز کار المستنصر بالله صلوات الله علیه و علی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین اندر کتاب «مصباح» یاد کرده ایم.