Олами ҷисмонӣ бар онаст ки ҳар рукнӣ аз рукнҳои табоиъи ҳампаҳлу шудааст борукнии дигар ки миёни эшон ҳар ду монанда аст бираве аз рӯйҳо , чунонк аз об бо хоки ҳампаҳлу шудаанд ва бо якдигар омехта анд бидон монандаи ӣӣ ки бо якдигар доранд андари сардӣ , ҳамчунин боду оби ҳам ҳампаҳлуанд бдончи миёни эшон анбозӣаст андартарӣу оташ аз боди ҳаме неру ёбад бидон монанди ки миён эшонаст андари гармӣ , ва ҳар яке азин табоиъ бо монанди хеши қарор гирифтаанду салоҳ аз миёни эшон падед омадааст , агар об аз хок ҷудо монад аз ҳар ду ҷудои ҷудои ҷузи фасод чиз наёяду нафъ аз ҳар ду ботил шавад ва чун ҳоли олами бад-ӣни ҷумла буд то салоҳи андари халқи бсбби эшон падед ояд , анбиёи алайҳими ассаломи шариъатро таълиф карданд бар мисоли сӯрати мардуми зоҳир ӯ ҳамаи мухолифу пароганда аз иборатҳои гӯногӯну ҳамаи мухолифи якдигар ҳамчунонк ҳавоси мардум аз бенаӣу шунавоӣ ва гуёе ҳаме мухолиф якдигаранду ботини шариъати ҳамаи яке мақсӯду ишорати бики тан буд андари олам ки роҳнамои халқ ӯ бошад , ҳамчунонк ботини мардуми яке буд - нафас - ки ин ҳавоси корҳои мухолифи хеши ҳамаи пеш ӯ ҳаме баранд баростӣ , то хирадмандон бидонанд ки пайғамбарони алайҳими ассаломи фиристодагони офаридагор оламанд ки таълифи шариъат эшон бимонанд офариниш худоӣаст . Пас нахусти ҳикмати андари ниҳоди шариъати ин буд .

عالم جسمانی بر آنست که هر رکنی از رکنهای طبایع همپهلو شده است بارکنی دیگر که میان ایشان هر دو ماننده است برویی از رویها، چنانک از آب با خاک همپهلو شده اند و با یکدیگر آمیخته اند بدان ماننده یی که با یکدیگر دارند اندر سردی، همچنین باد و آب هم همپهلو اند بدانچ میان ایشان انبازی است اندر تری و آتش از باد همی نیرو یابد بدان مانند که میان ایشانست اندر گرمی، و هر یکی ازین طبایع با مانند خویش قرار گرفته اند و صلاح از میان ایشان پدید آمده است، اگر آب از خاک جدا ماند از هر دو جدا جدا جز فساد چیز نیاید و نفع از هر دو باطل شود و چون حال عالم بدین جمله بود تا صلاح اندر خلق بسبب ایشان پدید آید، انبیا علیهم السلام شریعت را تالیف کردند بر مثال صورت مردم ظاهر او همه مخالف و پراگنده از عبارتهای گوناگون و همه مخالف یکدیگر همچنانک حواس مردم از بینایی و شنوایی و گویایی همی مخالف یکدیگرند و باطن شریعت همه یکی مقصود و اشارت بیک تن بود اندر عالم که راهنمای خلق او باشد، همچنانک باطن مردم یکی بود- نفس- که این حواس کارهای مخالف خویش همه پیش او همی برند براستی، تا خردمندان بدانند که پیغمبران علیهم السلام فرستادگان آفریدگار عالم اند که تالیف شریعت ایشان بمانند آفرینش خدای است. پس نخست حکمت اندر نهاد شریعت این بود.

Ва дигари ҳикмати андари таълифи шариъати бзоҳрҳои мухолифи он буд ки чун пайғомбарони алайҳими ассаломи марин халқро мухолиф ёфтанд андари табоиъи эшону нуфуси мардумон Фриштгон буданд андари ҳади қӯту бзоҳри андари феъл девон буданд , эшон алайҳими ассаломи шариъатро ҳамчунон ниҳоданд бзоҳри ҳамаи мухолиф ва монанди сухани биҳушону бботн роҳ намой сӯии Фриштгӣ , то чун шариъат монанди халқ омад он монандии ки миёни шароеъу миёни халқи аўФтоди андарин рӯй ки гуфтеми халқ бар он қарор гирифт бар мисоли тилисмҳо ки доноён кардаанд андари шаҳрҳо аз баҳри зиёни газандагон аз пашшау мору каждуму ҷузи он ва ҳар тилисмӣ ки бкрдаҳанд сӯратӣ кардаанд аз оҳан ё аз мис ё ҷузи он монанди мор ё пашша ё каждум ё ҷузи он , марони навъи газандаро бидон сӯрат ки андарони шаҳр ниҳодаанд баста кардаанд ва он газандагон бар он сӯрат орамидаанд ,у ранҷ аз шаҳр бархестааст чунонк бшҳри Марв пашша набошад ва вақте аз девори куҳани дижи Марви бурҷӣ фурӯд омад вазони бурҷи хнбраҳ ӣӣ берун омад андрўи пашшаи рӯйин ниҳода чун мари онро берун карданд пашшаи бшҳр андар омаду мардумонро ранҷа кард , ва бшом шаҳрӣаст мари онрои мъзаҳ алнъмон хонанд , чун аз ҳалаби сӯии Таробулус рӯй бар роҳ « мъраҳ »аст ва чун аз дарвозаи шаҳри андари шӯй бар роҳи сутунӣ сангинаст бар пой карда баланд бар сари он сутуни сӯрат каждумӣаст бузург аз санги тарошидау мари он сӯратро бар сари он сутун устувор карда мар онро дидам гуфтанд мардумони он шаҳр « ки ин тилисмӣаст каз қадими бози ӣнҷо ниҳодаасту бад-ӣни шаҳр касе каждум надидаст , ва агар аз беруни шаҳр каждумӣ бигираду бшҳри андари орад ва раҳо кунад он каждум то аз шаҳр берун нашавад нёромд , пас пайғомбарони алайҳими ассаломи мари шариъатро баробар фасод кун сохтанд , то фасоди муфсидонро бшриът аз халқ боздоштанд ва эшонро ором доданд , вагарна чунин кардандӣ ҷоҳилони уммати мари доноёнро табоҳ кардандӣу фасоди олам будӣ аз он ва ин сиёсатии некӯ буд аз паёмбарони алайҳими ассаломи мари умматроу шариъати андари миёни халқи имрӯз бар мисоли он сӯратаст ки фасод бидон сӯрат аз халқи бурӣда шудааст .

و دیگر حکمت اندر تالیف شریعت بظاهرهای مخالف آن بود که چون پیغامبران علیهم السلام مرین خلق را مخالف یافتند اندر طبایع ایشان و نفوس مردمان فریشتگان بودند اندر حد قوت و بظاهر اندر فعل دیوان بودند، ایشان علیهم السلام شریعت را همچنان نهادند بظاهر همه مخالف و مانند سخن بیهوشان و بباطن راه نمای سوی فریشتگی، تا چون شریعت مانند خلق آمد آن مانندی که میان شرایع و میان خلق اوفتاد اندرین روی که گفتیم خلق بر آن قرار گرفت بر مثال طلسمها که دانایان کرده اند اندر شهرها از بهر زیان گزندگان از پشه و مار و کژدم و جز آن و هر طلسمی که بکرده اند صورتی کرده اند از آهن یا از مس یا جز آن مانند مار یا پشه یا کژدم یا جز آن، مران نوع گزنده را بدان صورت که اندران شهر نهاده اند بسته کرده اند و آن گزندگان بر آن صورت آرمیده اند، و رنج از شهر برخاسته است چنانک بشهر مرو پشه نباشد و وقتی از دیوار کهن دژ مرو برجی فرود آمد وزان برج خنبره یی بیرون آمد اندرو پشه رویین نهاده چون مر آنرا بیرون کردند پشه بشهر اندر آمد و مردمان را رنجه کرد، و بشام شهریست مر آنرا معزه النعمان خوانند، چون از حلب سوی طرابلس روی بر راه «معره» است و چون از دروازه شهر اندر شوی بر راه ستونی سنگین است بر پای کرده بلند بر سر آن ستون صورت کژدمی است بزرگ از سنگ تراشیده و مر آن صورت را بر سر آن ستون استوار کرده مر آنرا دیدم گفتند مردمان آن شهر «که این طلسمی است کز قدیم باز اینجا نهاده است و بدین شهر کسی کژدم ندید است، و اگر از بیرون شهر کژدمی بگیرد و بشهر اندر آرد و رها کند آن کژدم تا از شهر بیرون نشود نیارامد، پس پیغامبران علیهم السلام مر شریعت را برابر فساد کن ساختند، تا فساد مفسدان را بشریعت از خلق بازداشتند و ایشان را آرام دادند،وگرنه چنین کردندی جاهلان امت مر دانایان را تباه کردندی و فساد عالم بودی از آن و این سیاستی نیکو بود از پیامبران علیهم السلام مر امت را و شریعت اندر میان خلق امروز بر مثال آن صورت است که فساد بدان صورت از خلق بریده شده است.

Ва дигар онастро ки андари кор бастани шариъати мардумро рост карданаст бар салоҳу хайр ,у кор бастани шариъати марони қӯтро каз нафаси нигоҳбону зиндаи дор ҷасадаст ва ҳам бидон манзалатаст ки иқрор додани бшҳодти марони қӯти рост каз нафас бар забон муваккиласт ,у биҷой донишаст марони қӯтро каз нафаси қароргоҳ аўдласт , ва бар ҳар қӯтӣ аз қӯтҳои нафаси инсонии мари худоиро таъолӣ тоъатӣаст бар , андозаи тавонои он қӯт , аз тоъати худои таъолӣ ки ӯро тавоноӣ онаст , чунонк худоӣ таъолӣ гуяд , қавла : « лои иклФ аллоҳ наФасо алои вусъҳо » гуфт : худоӣ нафармоед ҳечкасро ҷузи онки тўоноӣӣ ӯ онаст .

و دیگر آنست را که اندر کار بستن شریعت مردم را راست کردن است بر صلاح و خیر، و کار بستن شریعت مران قوت را کز نفس نگاهبان و زنده دار جسد است و هم بدان منزلت است که اقرار دادن بشهادت مران قوت راست کز نفس بر زبان موکل است، و بجای دانش است مران قوت را کز نفس قرارگاه اودل است، و بر هر قوتی از قوتهای نفس انسانی مر خدای را تعالی طاعتی است بر، اندازه توانایی آن قوت، از طاعت خدای تعالی که او را توانایی آنست، چنانک خدای تعالی گوید، قوله: «لا یکلف الله نفسا الا وسعها» گفت: خدای نفرماید هیچکس را جز آنک توانائی او آنست.