Гуруҳе аз мардумон айдун гӯйанд ки бқоءи нафаси андари бқоء ҷасадаст ва даъвӣ кунанд ки чун ҷасадро Фноء афтод нафасро ҳастӣ намонад ин он гуруҳанд каз ҳукми илоҳӣу тақдири куллӣ хабар надоранду хештан бо сутури баробар ҳаме кунанд ва наменигаранд ки ҳар чизе ки бзоҳри мари дигари чизро мухолифаст бботни хеш мухолифасту бсбби он мухолифат ки миёни эшон андар зоҳир ҳаст андари ботини эшон тафовутӣ азимаст бар мисоли дарахти хурмо ки мари дарахти бедро бзоҳр мухолифаст , бдонч ҳар якеро сӯратӣ дигараст , ва чун дарахти бедро бабрии дигар бора бирӯяду дарахти хурмо чун бабрӣ наравед пас бад-ӣни мухолифат ки миёни ин ду дарахт андар зоҳираст бнгрои бародар ки чаҳ моя фарқаст миёни дарахти хурмоу дарахти бед , ки дарахти хурморо май дидем ки андари замини ҳиҷоз бо бисёре , хурмо ки онҷост ҳазор дирам қимат ниҳоданду дарахти бед агар чаҳ бузург шавад бидиҳ дирам на арзади пас гўӣим ки миёни ҷасади касифи фармонбардори нодону миёни нафаси латифи фармонфармои донои тафовут беш аз онаст ки миёни дарахти хурмо ва бедаст ва бибояд донистан ки чунон нест ки он нодон ҳаме гуяд ки феъли нафас беҷасадаст падед наёяд блаки феъли нафас блтоФтасту Марвро бдонстни илмии бҷсд ҳоҷат нест , блаки ҳоҷати марони каси рости бҷсд ки хоҳад ки бидонад ки андари нафаси ангуштаригар аз саноат чист то ангуштаригар марони сӯрати латифро ки худ аз берун овардан он бар сим бениёзаст ббрўн оварад то он нодон бибинад пас дуруст шуд ки нафас аз ҷасад бениёзасту ҷасади бнФс ҳоҷатмандаст , ва агар нафас аз ӯ ҷудо шавад вай мурдорӣ бимонад ,у дигари он ки нафас беҷасад чизҳо созад бондишаҳ ,у андари хоб бе олати ҷасадоне сухан гуяд ва башнавад ва кор кунаду ҷузи он ва дигар онаст ки нафаси мари ҷасади мурдорро ки ҳамеи зинда ва кор кун дорад воҷиб наёяд ки чизе ӯ мурда ӣиро зинда дорад ва худ бзоти хеш зинда набошад , ва ҳар ки ин сухан гуяд хирадмандони азу канора гиранд пас дуруст шуд ки нафас аз ҷасад бениёзаст ,у гўӣим ки фанои сӯрати ҷасад лозимаст андари ақл , аз баҳри онки ҷасади худ андари зоти хеши ҷузъҳои мухолифаст , чунонк Марвро зерасту зибру пеш ва пасу чапу рост , ва ин ҳама мухолифонанду чизеи мухолиф боқӣ набошад ва аз дигар рӯй Фноءи ҷасад бар он лозим ояд ки ҷасад аз табоиъи чаҳоргонаи мухталифи таркиб ва таълиф ёфтааст ,у мухолифон бе миёнҷии фарози якдигари нёинд , ва чун фароз оянд ҳар яке азишон орзӯманд бошад ббозгштни сӯии асли хеши пас лозим ояд ки бохр ҳар яке сӯии асл хеш бозгарданд ва боқӣ нашаванд ,у бохри миёнҷӣ аз миёни эшон берун шавад , чун мақсӯди миёнҷӣ аз фароз овардан эшон бҳосл шавад ва мо ҳаме ёбем мари ин нафасро ки миёнҷӣаст миёни ин табоиъи мухолиф , ва эшонро бслҳ оварадаст то андари як колбуд ҷумла шуд сетанд пас ҷумла кардани нафаси марин мухолифонро бад-ӣни феъли некӯ ки ҳаме кунад аз маслиҳати миёни ин душманони сухан ҳаме гуяд , ки андарин ҳеҷ хилоф нест ва ман аз миёнҷӣ бе ниёзами андари зоти хеш ,у чизе ки андрўи ҳеҷ хилоф набошад мар ӯро фано лозим наёяд пас дуруст кардем ки нафасро фано нест ва чун кардем ки ҷсдФонӣаст , вони миқдори бақо ки ӯ рости бмёнҷӣ нафасаст , ҳеҷ гувоҳӣ набояд андари онки нафаси андари зоти хеш боқӣаст , аз баҳри онки чизе ки бмёнҷӣ ӯ мари фониро бақо ҳосил ояд ночораи зот ӯ боқӣ бошаду далел бар дурустии ин қавл онаст ки чун оташи гўҳрист ки равшанӣу гармии андрў зотӣаст чун оҳан ки гавҳараши сиёҳ ва сардаст бо оташ ҳамсоягон шаванд ончи андари оташ зотӣаст аз нуру гармии бҳкми ҳамсоягии ҳаме боҳн диҳад то оҳан аз пас сиёҳӣу сардии гарм ва равшан шавад , влкни он гармӣу равшании мари оҳанро арзӣ бошад бохри азуи бишавад ҳамчунин зиндагӣу ҳаракати андари нафас зотӣаст , ва чун нафас бо ҷасад ҳамсоягон шаванд ҷасад аз нафаси зиндагӣу ҳаракати бипазиради арзӣ , ва чун аз ӯ ҷудо шавад зиндагӣу ҳаракат аз ҷасади ҷудои бишавади пас дуруст шуд ки зиндагии нафас зотӣаст ва чун ки зиндагии Марвро зотӣ бошад ӯ фано напазирад , пас дуруст шуд ки бФноءи ҷасади нафас фонӣ нашавад .

گروهی از مردمان ایدون گویند که بقاء نفس اندر بقاء جسد است و دعوی کنند که چون جسد را فناء افتاد نفس را هستی نماند این آن گروهند کز حکم الهی و تقدیر کلی خبر ندارند و خویشتن با ستور برابر همی کنند و نمی نگرند که هر چیزی که بظاهر مر دیگر چیز را مخالف است بباطن خویش مخالف است و بسبب آن مخالفت که میان ایشان اندر ظاهر هست اندر باطن ایشان تفاوتی عظیم است بر مثال درخت خرما که مر درخت بید را بظاهر مخالف است، بدانچ هر یکی را صورتی دیگرست، و چون درخت بید را ببری دیگر باره بروید و درخت خرما چون ببری نروید پس بدین مخالفت که میان این دو درخت اندر ظاهرست بنگرای برادر که چه مایه فرق است میان درخت خرما و درخت بید، که درخت خرما را می دیدیم که اندر زمین حجاز با بسیاری، خرما که آنجاست هزار درم قیمت نهادند و درخت بید اگر چه بزرگ شود بده درم نه ارزد پس گوئیم که میان جسد کثیف فرمانبردار نادان و میان نفس لطیف فرمانفرمای دانا تفاوت بیش از آنست که میان درخت خرما و بید است و بباید دانستن که چنان نیست که آن نادان همی گوید که فعل نفس بی جسد است پدید نیاید بلک فعل نفس بلطافت است و مرو را بدانستن علمی بجسد حاجت نیست، بلک حاجت مران کس راست بجسد که خواهد که بداند که اندر نفس انگشتری گر از صناعت چیست تا انگشتری گر مران صورت لطیف را که خود از بیرون آوردن آن بر سیم بی نیاز است ببرون آورد تا آن نادان ببیند پس درست شد که نفس از جسد بی نیاز است و جسد بنفس حاجتمند است، و اگر نفس از او جدا شود وی مرداری بماند، و دیگر آن که نفس بی جسد چیزها سازد باندیشه، و اندر خواب بی آلت جسدانی سخن گوید و بشنود و کار کند و جز آن و دیگر آنست که نفس مر جسد مردار را که همی زنده و کار کن دارد واجب نیاید که چیزی او مرده یی را زنده دارد و خود بذات خویش زنده نباشد، و هر که این سخن گوید خردمندان ازو کناره گیرند پس درست شد که نفس از جسد بی نیاز است، و گوئیم که فنا صورت جسد لازم است اندر عقل، از بهر آنک جسد خود اندر ذات خویش جزءهای مخالف است، چنانک مرو را زیرست و زبر و پیش و پس و چپ و راست، و این همه مخالفانند و چیزی مخالف باقی نباشد و از دیگر روی فناء جسد بر آن لازم آید که جسد از طبایع چهارگانه مختلف ترکیب و تالیف یافته است، و مخالفان بی میانجی فراز یکدیگر نیایند، و چون فراز آیند هر یکی ازیشان آرزومند باشد ببازگشتن سوی اصل خویش پس لازم آید که بآخر هر یکی سوی اصل خویش بازگردند و باقی نشوند، و بآخر میانجی از میان ایشان بیرون شود، چون مقصود میانجی از فراز آوردن ایشان بحاصل شود و ما همی یابیم مر این نفس را که میانجی است میان این طبایع مخالف، و ایشان را بصلح آوردست تا اندر یک کالبد جمله شد ستند پس جمله کردن نفس مرین مخالفان را بدین فعل نیکو که همی کند از مصلحت میان این دشمنان سخن همی گوید، که اندرین هیچ خلاف نیست و من از میانجی بی نیازم اندر ذات خویش، و چیزی که اندرو هیچ خلاف نباشد مر او را فنا لازم نیاید پس درست کردیم که نفس را فنا نیست و چون کردیم که جسدفانی است، وآن مقدار بقا که او راست بمیانجی نفس است، هیچ گواهی نباید اندر آنک نفس اندر ذات خویش باقی است، از بهر آنک چیزی که بمیانجی او مر فانی را بقا حاصل آید ناچاره ذات او باقی باشد و دلیل بر درستی این قول آنست که چون آتش گوهریست که روشنی و گرمی اندرو ذاتی است چون آهن که گوهرش سیاه و سرد است با آتش همسایگان شوند آنچ اندر آتش ذاتی است از نور و گرمی بحکم همسایگی همی بآهن دهد تا آهن از پس سیاهی و سردی گرم و روشن شود، ولکن آن گرمی و روشنی مر آهن را عرضی باشد بآخر ازو بشود همچنین زندگی و حرکت اندر نفس ذاتی است، و چون نفس با جسد همسایگان شوند جسد از نفس زندگی و حرکت بپذیرد عرضی، و چون از او جدا شود زندگی و حرکت از جسد جدا بشود پس درست شد که زندگی نفس ذاتی است و چون که زندگی مرو را ذاتی باشد او فنا نپذیرد، پس درست شد که بفناء جسد نفس فانی نشود.

Ва низ гўӣим ки Фноء ҷасад онаст ки ҳртбиътӣ аз ӯ боз шавад босли хеш , ва мо марони боз шудани аишонрои бослҳои эшон Фноءи ҷасади гуфтему боз шудан ҳар яке босли хеши ҳаме гувоҳӣ диҳад ки нафас низ босли хеш боз шавад , чун ҷасади нодони бослҳои нодони бозгашт ва ҳар чизе ки босл хеш бозгардад қавӣ тар шавад на заъифтар пас дуруст шуд ки нафаси бғоити қӯти хеши он вақт расад каз ҷасад ҷудо шавад пас дуруст кардем ки ҷасад фонӣаст ва нафас боқӣаст .

و نیز گوئیم که فناء جسد آنست که هرطبیعتی از او باز شود باصل خویش، و ما مران باز شدن ایشانرا باصلهای ایشان فناء جسد گفتیم و باز شدن هر یکی باصل خویش همی گواهی دهد که نفس نیز باصل خویش باز شود، چون جسد نادان باصلهای نادان بازگشت و هر چیزی که باصل خویش بازگردد قوی تر شود نه ضعیفتر پس درست شد که نفس بغایت قوت خویش آن وقت رسد کز جسد جدا شود پس درست کردیم که جسد فانیست و نفس باقیست.