Хирадманд ки он касаст ки аз маҳсус бар маъқӯл далелӣ тавонад гирифтан ва мо ёфтем мари чизҳои табииро ки пайдо шуданд ба феъли пас аз онки Марвро ба қӯт ёфта будем . Ва ҳар чаҳ ёфтан он ба оғози андари ҳад қӯт набӯд ба анҷоми мрўрои ҳад феъл ёфта нашуд , чун мардум ки пеш аз он ки ба феъл мардум шуд андари пушти падари мардумии дигар буд ба ҳади қӯт то мумкин буд пайдо шудан ӯ ба феъл , бар мисоли хрмобнӣ ки пеш аз ин ки хрмобни гашт ба феъл ёфтан ӯ андари донаи хурмо буд ба қӯт .

خردمند که آن کس است که از محسوس بر معقول دلیلی تواند گرفتن و ما یافتیم مر چیزهای طبیعی را که پیدا شدند به فعل پس از آنک مرو را به قوت یافته بودیم. و هر چه یافتن آن به آغاز اندر حد قوت نبود به انجام مرورا حد فعل یافته نشد، چون مردم که پیش از آن که به فعل مردم شد اندر پشت پدر مردمی دیگر بود به حد قوت تا ممکن بود پیدا شدن او به فعل، بر مثال خرمابنی که پیش از این که خرمابن گشت به فعل یافتن او اندر دانه خرما بود به قوت.

Пас ҳамчунин гўӣим ки ИМАоти пеш аз онк ИМАот шуданд ба феъли ночораи андари қӯти табиат ИМАот буданд ба ҳади қӯт . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки имрӯзи ИМАот ба ҳад феъланд , ва бӯдан эшон имрӯз ба ҳади феъл гоҳе ҳаме диҳад ки пеш аз абирўн омадан ба феъли андари ҳад қӯт бӯдаанд .

پس همچنین گوئیم که امهات پیش از آنک امهات شدند به فعل ناچاره اندر قوت طبیعت امهات بودند به حد قوت. و دلیل بر درستی این قول آنست که امروز امهات به حد فعل اند، و بودن ایشان امروز به حد فعل گاهی همی دهد که پیش از ابیرون آمدن به فعل اندر حد قوت بوده اند.

Пас гўӣим ки чизе ки ба феъл ояд ва аз қӯт ва шараф бошад андари ҳоли феълу боз ба ҳоли қӯт боз шавад ва бар мисоли хурмои донае ки ӯ дарахт хурмоаст ба қӯти пас ба феъл ояд бдонч дарахт гардад ва шариф бошад ,у бози он дарахти андари дона хурмо шавад ба қӯт ҳамчунонк аз оғоз буд , ва он чиз ки ба феъл ояд ва ҳамчунон бимонад ва ба қӯт боз нашавад шарифтар бошад бошад аз он чиз ки ба феъл ояд ва ҳамчунон бимонад ва ба қӯт боз нашавад шарифтар бошад аз он чиз ки бози ҳол қӯт шавад .

پس گوئیم که چیزی که به فعل آید و از قوت و شرف باشد اندر حال فعل و باز به حال قوت باز شود و بر مثال خرما دانه ای که او درخت خرما است به قوت پس به فعل آید بدانچ درخت گردد و شریف باشد، و باز آن درخت اندر دانه خرما شود به قوت همچنانک از آغاز بود، و آن چیز که به فعل آید و همچنان بماند و به قوت باز نشود شریفتر باشد باشد از آن چیز که به فعل آید و همچنان بماند و به قوت باز نشود شریفتر باشد از آن چیز که باز حال قوت شود.

Пас аз ин ҳукм лозим ояд ки ақли тамом буд ва ба феъл буду бози ҳол қӯт нашуд , бдонч ӯ андар чизе набӯд буд ба ҳади қӯт то ба феъл ояд , блак будаш ӯ ба амр буд на аз чизе . Ва чун лозим омад ба зарурат бӯдани чизе на аз чизе ва аз ақл лозим омад ки он чизи тамом буд ба феъл , ки андари чизеи дигари нюад то ба ҳади қӯт будӣ , ва низ тамом будӣ ба қӯт аз баҳри онки чизҳо ба ҷумлагии ҳама аз ӯ пайдо ояд , вон ақласт . Пас дуруст кардем ки ақл тамомаст ба феъл , ва ба қӯт онаст ки шарафи вқўт аз чизе дигар напазирад , чун гирифтан чизҳои табиӣ ки қӯту шараф аз чизе дигар напазирад , чун гирифтан чизҳои табиӣ ки қӯт ва шараф бигирад аз дигари чизҳои ҷисмонӣу нӯронӣ чун табоиъу афлоку анҷом ва чун ақл аз чизҳои дигар шараф намегирад далеласт ки ӯ худ ба феъласт , ки агар на феъл будӣ касб кардӣ аз чизеи дигар , ва ҳар чизе ки аз чизеи дигар касб кунад андари ҳоли касб кардани миёни қӯт ва феъл бошад бошад як чанд рӯзгор чун дарахти хурмо каз дона бирӯяд , вази он ҳол ки бирӯяд на дона хурмо бошад ва на дарахт , чун ақл ба миёни қӯт ва феъл намебошад аз баҳри онки нафаси худ аз ақли ҳаме касб кунад , воҷиб ояд ки ақли андари ҳад қӯт нест то бидон касб ба феъл берун ояд чун чизҳои табиӣ .

پس از این حکم لازم آید که عقل تمام بود و به فعل بود و باز حال قوت نشد، بدانچ او اندر چیزی نبود بود به حد قوت تا به فعل آید، بلک بودش او به امر بود نه از چیزی. و چون لازم آمد به ضرورت بودن چیزی نه از چیزی و از عقل لازم آمد که آن چیز تمام بود به فعل، که اندر چیزی دیگر نیود تا به حد قوت بودی، و نیز تمام بودی به قوت از بهر آنک چیزها به جملگی همه از او پیدا آید، وآن عقل است. پس درست کردیم که عقل تمام است به فعل، و به قوت آنست که شرف وقوت از چیزی دیگر نپذیرد، چون گرفتن چیزهای طبیعی که قوت و شرف از چیزی دیگر نپذیرد، چون گرفتن چیزهای طبیعی که قوت و شرف بگیرد از دیگر چیزهای جسمانی و نورانی چون طبایع و افلاک و انجام و چون عقل از چیزهای دیگر شرف نمی گیرد دلیل است که او خود به فعل است، که اگر نه فعل بودی کسب کردی از چیزی دیگر، و هر چیزی که از چیزی دیگر کسب کند اندر حال کسب کردن میان قوت و فعل باشد باشد یک چند روزگار چون درخت خرما کز دانه بروید، وز آن حال که بروید نه دانه خرما باشد و نه درخت، چون عقل به میان قوت و فعل نمی باشد از بهر آنک نفس خود از عقل همی کسب کند، واجب آید که عقل اندر حد قوت نیست تا بدان کسب به فعل بیرون آید چون چیزهای طبیعی.

Ва низ гўӣим ки ақлро аз шумори мартабат якеаст , ва яке тамомаст ҳам ба қӯт ва ҳам ба феъл , ва яке андар шумор нест чунонк ҳар шумории андар шумораст , блаки яке иллат шумораст ваҳмаи шуморҳо андрўст , ҳамчунонк ақли иллати ҳама бӯдан ҳо ӯсту ҳамаи будҳо андрўст , ва мумкин нест ки шуморӣ бар яке пешӣ кунад то он шумор сабаб бошад пайдо шудан якеро , чунонк яке сабабаст пайдо шудан дуро ва ду сабабаст мари пайдо шудан серо . Ва ду андари яке ба ҳад қӯтаст , чунонк се андари ду ба ҳад қӯтаст . Ва нишоед бӯдан ки ададӣ бар яке пешӣ дорад то он адад сабаб бошад мари якеро ва ҳам андрў бошад ба ҳади қӯт , ҳам чунин нишоед ки ақли андар чизе бошад ба ҳади қӯт то азу пайдо шавад ба феъл , ки агар чунин будӣ иллатҳоро ниҳоят будӣ , вагар иллатҳоро ниҳоят будӣ маълулот бидо наомадӣ .

و نیز گوئیم که عقل را از شمار مرتبت یکی است، و یکی تمام است هم به قوت و هم به فعل، و یکی اندر شمار نیست چنانک هر شماری اندر شمار است، بلک یکی علت شمارست وهمه شمارها اندروست،همچنانک عقل علت همه بودن ها اوست و همه بودها اندروست، و ممکن نیست که شماری بر یکی پیشی کند تا آن شمار سبب باشد پیدا شدن یکی را، چنانک یکی سبب است پیدا شدن دو را و دو سبب است مر پیدا شدن سه را. و دو اندر یکی به حد قوت است، چنانک سه اندر دو به حد قوت است. و نشاید بودن که عددی بر یکی پیشی دارد تا آن عدد سبب باشد مر یکی را و هم اندرو باشد به حد قوت، هم چنین نشاید که عقل اندر چیزی باشد به حد قوت تا ازو پیدا شود به فعل، که اگر چنین بودی علتها را نهایت بودی، و گر علتها را نهایت بودی معلولات بیدا نیامدی.

Ва чун маълулот пайдост далеласт ки иллатҳоро ниҳоятасту ниҳояти иллатҳо ақласт ва ӯро иллат нест ,у чизе ки ӯро иллат набошад ӯ ба ҳад қӯт бошад пас дуруст шуд ки ақл тамомаст ҳам ба феъл ва ҳам ба қӯт .

و چون معلولات پیداست دلیل است که علتها را نهایت است و نهایت علتها عقل است و او را علت نیست، و چیزی که او را علت نباشد او به حد قوت باشد پس درست شد که عقل تمام است هم به فعل و هم به قوت.