Агар касе пурсад ки пойдории олам ба чист ? ҷавоб ӯ онаст ки гӯйии пойдории чизҳои ба иллат бошад ,у иллати чиз он бошад ки чун ӯро баргирӣ маълул ӯ бархезад , чунонк офтоби иллат рӯзаст агар офтобро бар гизӣ рӯз бархезад . Пас гўӣим ки пойдории олам ба ҳаракат ва сукӯнаст , аънӣ ки ҷунбишу ором , аз баҳри онк аз олами осмонҳо ҷнбонист ва замин орамидаасту зойиши олами ҳамаи азин ду чизи падед омадааст ки сифати яке мутаҳаррикасту сифати дигари сокин , вагар ҳаракату сукӯнро бӯи ҳам баргирӣ олам ба бархестан эшон бархезад , аз баҳри онки мутаҳаррику сокин пазиро бошанд мари ҳаракату сукӯнро . Ва пазирои ин ду сифат осмонасту замину ончи андарин ду миёнаст . Ва чун сифат набошад ки он ҳаракат ва сукӯнаст сифат пазир набошад ки он мутаҳаррик ва сокинаст . Ва чун ба бархестани ҳаракату сукӯни ҳаме олам бархезад дуруст шуд ки пойдории олам ба ҳаракат ва сукӯнаст . Ва низ мардумро олам сағир хонанд , яъне ҷаҳони киин ,у мардуми бондомҳои хеши ҳамеи андарин ду ҳоли баста шудааст чунонк аз андомҳои мардуми баҳрӣ ҷунбонаст чун дастҳо ва пойҳо ва рагҳоу баҳрӣ оромидаҳаст чун миёнаи сару гӯшу бинӣу ҷузи ону пояндагии мардум аз роҳи табиати андарин олами бад-ӣни андомҳост ки бар ҳаракат ва сукӯнаст , ва чун пойдории мардум ки олам сағираст ба ҳаракат ва сукӯнаст пойдории олами кабӣри ҳам бад-ӣн бошад ,у ҳоли андари дигари зойишҳои олам чун наботу ҳайвону ҷузи он ҳаминаст ки ёд карда шуд .

اگر کسی پرسد که پایداری عالم به چیست؟ جواب او آنست که گویی پایداری چیزهای به علت باشد ، و علت چیز آن باشد که چون او را بر گیری معلول او برخیزد ، چنانک آفتاب علت روز است اگر آفتاب را بر گیزی روز برخیزد . پس گوئیم که پایداری عالم به حرکت و سکون است ، اعنی که جنبش و آرام ، از بهر آنک از عالم آسمانها جنبانیست و زمین آرمیده است و زایش عالم همه ازین دو چیز پدید آمده است که صفت یکی متحرک است و صفت دیگر ساکن ، و گر حرکت و سکون را بو هم بر گیری عالم به برخاستن ایشان برخیزد ، از بهر آنک متحرک و ساکن پذیرا باشند مر حرکت و سکون را . و پذیرای این دو صفت آسمان است و زمین و آنچ اندرین دو میان است . و چون صفت نباشد که آن حرکت و سکون است صفت پذیر نباشد که آن متحرک و ساکن است .و چون به برخاستن حرکت و سکون همی عالم برخیزد درست شد که پایداری عالم به حرکت و سکون است . و نیز مردم را عالم صغیر خوانند ، یعنی جهان کهین ، و مردم باندامهای خویش همی اندرین دو حال بسته شده است چنانک از اندامهای مردم بهری جنبان است چون دستها و پایها و رگها و بهری آرامیده است چون میانه سر و گوش و بینی و جز آن و پایندگی مردم از راه طبیعت اندرین عالم بدین اندامهاست که بر حرکت و سکون است ، و چون پایداری مردم که عالم صغیر است به حرکت و سکونست پایداری عالم کبیر هم بدین باشد ، و حال اندر دیگر زایشهای عالم چون نبات و حیوان و جز آن همین است که یاد کرده شد .