Хомси рамазони санаи смон ва сулсину арбъмоӣаҳ ( панҷуми рамазони соли 438 ) дар байти алмуқаддаси шудем . Як соли шамсӣ буд ки аз хонаи берун омада будаму модом дар сафар бӯда ки ба ҳеҷ ҷои мақомӣу осоишӣ тамом наёфта будем . Байти алмуқаддасро аҳли шом ва он тарафҳо қудс гӯйанд , ва аз аҳли он вилоёт касе ки ба ҳаҷи натавонад рафтан дар ҳамон мавсим ба қудс ҳозир шавад ва ба мавқиф боистаду қурбон ид кунад , чунонкӣ одатаст , ва сол бошад ки зиёдат аз бист ҳазор халқ дар авоили моҳи зии алҳҷаҳи онҷо ҳозир шаванд ва фарзандон баранд ва суннат кунанд , ва аз диёри рӯму дигари биқоъи ҳамаи тарсоёну ҷуҳудон бисёр онҷои раванд ба зиёрати килисоу кунишат ки онҷост ,у килисои бузурги онҷо сифат карда шавад ба ҷои худ .

خامس رمضان سنه ثمان و ثلثین و اربعمائه (پنجم رمضان سال ۴۳۸) در بیت المقدس شدیم. یک سال شمسی بود که از خانه بیرون آمده بودم و مادام در سفر بوده که به هیچ جای مقامی و آسایشی تمام نیافته بودیم. بیت‌المقدس را اهل شام و آن طرف‌ها قدس گویند، و از اهل آن ولایات کسی که به حج نتواند رفتن در همان موسم به قدس حاضر شود و به موقف بایستد و قربان عید کند، چنانکه عادت است، و سال باشد که زیادت از بیست هزار خلق در اوائل ماه ذی‌الحجه آنجا حاضر شوند و فرزندان برند و سنت کنند، و از دیار روم و دیگر بقاع همه ترسایان و جهودان بسیار آنجا روند به زیارت کلیسا و کنشت که آنجاست، و کلیسای بزرگ آنجا صفت کرده شود به جای خود.

Саводу рстоқи байти алмуқаддаси ҳама кӯҳистонаст , ҳамаи кишоварзӣу дарахти зайтӯну анҷӣру ғайра , тамомат бе обаст ,у неъматҳои фаровон ва арзон бошад , ва кадхудоён бошанд ки ҳаряки панҷоҳ ҳазор ман равғани зайтӯн дар чоҳҳоу ҳавзҳо пар кунанд ва аз онҷо ба атроф олам баранд , ва гӯйанд ба замини шоми қаҳт набӯдааст ва аз сқот шунидам ки пайғамбарро алайҳи ассалому алслўаҳ ба хоб дид яке аз бузургон , ки гуфтӣ : « ё пайғамбари худо ! моро дар маишат ёрӣ кун » . Пайғамбари алайҳи ассалом дар ҷавоб гуфтӣ : « нону зяти шом бар ман . »

سواد و رستاق بیت المقدس همه کوهستان است، همه کشاورزی و درخت زیتون و انجیر و غیره، تمامت بی‌آبست، و نعمت‌های فراوان و ارزان باشد، و کدخدایان باشند که هریک پنجاه هزار من روغن زیتون در چاه‌ها و حوض‌ها پر کنند و از آنجا به اطراف عالم برند، و گویند به زمین شام قحط نبوده است و از ثقات شنیدم که پیغمبر را علیه السلام و الصلوة به خواب دید یکی از بزرگان، که گفتی: «یا پیغمبر خدا‌! ما را در معیشت یاری کن». پیغمبر علیه السلام در جواب گفتی: «نان و زیت شام بر من.»

Акнӯн сифати шаҳри байт алмуқаддас кунам . Шаҳрӣаст бар сари кӯҳии ниҳода ва об нест магар аз борон ва ба рстоқҳо чашмаҳои обаст аммо ба шаҳр нест , чаҳ шаҳр бар санг ниҳодааст ,у шаҳрии бузурги сет ки он вақт ки дидеми бист ҳазор мард дар вай буданд , ва бозорҳои некӯ ва банноҳои олӣ ,у ҳамаи замини шаҳр ба таҳтаи сангҳои фарш андохта ,у ҳркҷо кӯҳ бӯдаасту баландӣ бурӣдаанд ва ҳамвора карда , чунонкӣ чун борони боради ҳамаи замини покиза шаста шавад , ва дар он шаҳр сноъ бисёранд ҳар гуруҳеро рустае ҷудо бошад ,у ҷомеъ машриқӣаст ва борӯй машриқии шаҳр борӯй ҷомеъи сет , чун аз ҷомеъ бигузарӣ саҳройии бузурги сети азими ҳамвор , ва онро соҳраҳ гӯйанд ва гӯйанд ки дашти қиёмат он хоҳад буду ҳашари мардум онҷо хоҳанд кард , бад-ӣни сабаби халқ бисёр аз атрофи олам бидонҷо омадаанду мақоми сохта то дар он шаҳр вафот ёбанд , ва чун ваъдаи ҳақи субҳонау таъолӣ дар расад , ба меодгоҳ ҳозир бошанд . Худоё дар он рӯзи паноҳи бандагон ту бошу афви ту омин ё раби Алъоламин .

اکنون صفت شهر بیت المقدس کنم. شهری است بر سر کوهی نهاده و آب نیست مگر از باران و به رستاق‌ها چشمه‌های آب است اما به شهر نیست، چه شهر بر سنگ نهاده است، و شهری بزرگ‌ست که آن وقت که دیدیم بیست هزار مرد در وی بودند، و بازارهای نیکو و بناهای عالی، و همه زمین شهر به تخته‌سنگ‌های فرش انداخته، و هرکجا کوه بوده است و بلندی بریده‌اند و همواره کرده، چنانکه چون باران بارد همه زمین پاکیزه شسته شود، و در آن شهر صنّاع بسیارند هر گروهی را رسته‌ای جدا باشد، و جامع مشرقی است و باروی مشرقی شهر باروی جامع‌ست، چون از جامع بگذری صحرایی بزرگ‌ست عظیم هموار، و آن را ساهره گویند و گویند که دشت قیامت آن خواهد بود و حشر مردم آنجا خواهند کرد، بدین سبب خلق بسیار از اطراف عالم بدانجا آمده‌اند و مقام ساخته تا در آن شهر وفات یابند، و چون وعده حق سبحانه و تعالی در رسد، به میعادگاه حاضر باشند. خدایا در آن روز پناه بندگان تو باش و عفو تو آمین یا رب العالمین.

Бар канораи он дашти мақбараҳоӣ сети бузург ва бисёр мавозиъи бузургвор ки мардуми онҷо намоз кунанду даст ба ҳоҷот бурдоранду эзади субҳонау таъолии ҳоҷоти эшон раво гирданд « аллоҳами тақаббули ҳоҷотноу ағФри знўбноу сиӣотноу арҳмнои брҳмтк ё арҳми алроҳмин » .

بر کنارهٔ آن دشت مقبره‌هایی‌ست بزرگ و بسیار مواضع بزرگوار که مردم آنجا نماز کنند و دست به حاجات بردارند و ایزد سبحانه و تعالی حاجات ایشان روا گرداند «اللهم تقبل حاجاتنا و اغفر ذنوبنا و سیئاتنا و ارحمنا برحمتک یا ارحم الراحمین».

Миёни ҷомеъ ва ин дашти соҳраҳи водӣ ӣӣ сети азими жарф , ва дар он водӣ , ки ҳамчун хандақи сет , банноҳои бузурги сет бар нсқи пешинёну гунбадӣ сангин дидам тарошида ва бар сари хонае ниҳода ки аз он аҷаб тар набошад то худ онро чигуна аз ҷой бардошта бошанд ва дар афвоҳ буд ки он хона фиръавнаст ва он водии ҷаҳаннам . Пурсидам ки : « ин лақаб ки бар ин мавзе ниҳодааст ? » , гуфтанд : « ба рӯзгори хилофати умри хитоби разии аллоҳи анҳу бар он дашти соҳраҳи лашкаргоҳи бузад , ва чун бидон водӣ нагирист гуфт ин водӣ ҷаҳаннамаст » ,у мардуми авом чунин гӯйанд ҳар кас ки ба сари он водӣ шавад , овози дӯзахёни шунӯд ки садо аз онҷо барме ояд . Ман онҷо шудам аммо чизе нишнидам .

میان جامع و این دشت ساهره وادی‌یی‌ست عظیم ژرف، و در آن وادی، که همچون خندق‌ست، بناهای بزرگ‌ست بر نسق پیشینیان و گنبدی سنگین دیدم تراشیده و بر سر خانه‌ای نهاده که از آن عجب‌تر نباشد تا خود آن را چگونه از جای برداشته باشند و در افواه بود که آن خانه فرعون است و آن وادی جهنم. پرسیدم که: «این لقب که بر این موضع نهاده است؟»، گفتند: «به روزگار خلافت عمر خطاب رضی الله عنه بر آن دشت ساهره لشکرگاه بزد، و چون بدان وادی نگریست گفت این وادی جهنم است»، و مردم عوام چنین گویند هر کس که به سر آن وادی شود، آواز دوزخیان شنود که صدا از آنجا برمی‌آید. من آنجا شدم اما چیزی نشنیدم.

Ва чун аз шаҳр ба сӯии ҷануби ним фарсангӣ бираванд ва ба нишебии фурӯи раванди чашмаи об аз санг берун меояд , онро айн селоон гӯйанд , амморот бисёр бар сари он чашма кардаанд ,у оби он ба дияӣ мераваду онҷои амморот бисёр кардаанду бустонҳо сохта , ва гӯйанд ҳар ки бидон оби сар ва тан бишӯяд ранҷҳоу бемориҳои музмин аз ӯ зоӣл шавад ва бар он чашмаи вақфҳо бисёр кардаанд ,у байти алмуқаддасро бемористони неки сету вақф бисёр дораду халқ бисёрро дору ва шарбат диҳанд ва табибон бошанд ки аз вақф марсум ситонанд ва он бемористону масҷиди одина бар канори водӣ ҷаҳаннамаст , ва чун аз сӯии беруни масҷиди он девор ки бо водӣ аст бингаранд сад араш бошад ба сангҳои азими баровардаи чунонкии гулу гач дар миён нест ва аз андаруни масҷиди ҳамаи сари деворҳо ростаст , ва аз барои санги сахра ки онҷо бӯдааст масҷиди ҳам онҷои банно ниҳодаанд , ва ин санг сахра онаст ки худои ъзўҷли Мӯсои алайҳи ассаломро фармуд то онро қибла созад , ва чун ин ҳукм биёмаду Мӯсои онро қибла кард , басӣ назист ва ҳам дар он зӯдӣ вафот кард , то ба рӯзгори сулаймони алайҳи ассалом ки чун қиблаи сахра буд масҷид дар гирди сахраи бсохтнди чунонкии сахра дар миёни масҷид буду миҳроби халқ ва то аҳди пайғамбари мо , Муҳамади Мустафои алайҳи алслўаҳу ассалом , ҳам қибла он медонистанду намозро рӯй бидон ҷониб мекарданд , то онгоҳ ки эзади таборак ва таъолӣ фармуд ки қиблаи хона каъба бошад ,у сифати он ба ҷой худ бияёд .

و چون از شهر به سوی جنوب نیم فرسنگی بروند و به نشیبی فرو روند چشمهٔ آب از سنگ بیرون می‌آید، آن را عین سلوان گویند، عمارات بسیار بر سر آن چشمه کرده‌اند، و آب آن به دیهی می‌رود و آنجا عمارات بسیار کرده‌اند و بستان‌ها ساخته، و گویند هر که بدان آب سر و تن بشوید رنج‌ها و بیماری‌های مزمن از او زائل شود و بر آن چشمه وقف‌ها بسیار کرده‌اند، و بیت المقدس را بیمارستان نیک‌ست و وقف بسیار دارد و خلق بسیار را دارو و شربت دهند و طبیبان باشند که از وقف مرسوم ستانند و آن بیمارستان و مسجد آدینه بر کنار وادی جهنم است، و چون از سوی بیرون مسجد آن دیوار که با وادی است بنگرند صد ارش باشد به سنگ‌های عظیم برآورده چنانکه گل و گچ در میان نیست و از اندرون مسجد همه سر دیوارها راست است، و از برای سنگ صخره که آنجا بوده است مسجد هم آنجا بنا نهاده‌اند، و این سنگ صخره آنست که خدای عزوجل موسی علیه السلام را فرمود تا آن را قبله سازد، و چون این حکم بیامد و موسی آن را قبله کرد، بسی نزیست و هم در آن زودی وفات کرد، تا به روزگار سلیمان علیه السلام که چون قبله صخره بود مسجد در گرد صخره بساختند چنانکه صخره در میان مسجد بود و محراب خلق و تا عهد پیغمبر ما، محمد مصطفی علیه الصلوة و السلام، هم قبله آن می‌دانستند و نماز را روی بدان جانب می‌کردند، تا آنگاه که ایزد تبارک و تعالی فرمود که قبله خانه کعبه باشد، و صفت آن به جای خود بیاید.

Май хостам то масоҳати ин масҷиди бикунам . Гуфтам аввали ҳиأту вазъи он некӯ бидонаму бубинами баъд аз он масоҳат кунам . Муддатҳо дар он масҷид май гаштам ва назора мекардам пас дар ҷониби шимолӣ ки наздики қуббаи ёқӯби алайҳ ассаломаст бар тоқӣ навишта дидам дар санг ки тӯли ин масҷиди ҳафтсад ва чаҳор арашаст . Ва арзи сад ва панҷоҳ ва панҷ араш ба гази малику гази малик онаст ки ба хуросони он газро шоягон гӯйанд ва он як араш ва ним бошад чизакӣ камтар . Замини масҷиди фарш сангаст ва дарзҳо ба арзизи гирифтау масҷиди шарқии шаҳр ва бозораст ки чун аз бозор ба масҷиди раванд рӯй ба машриқ бошад даргоҳии азими некӯи миқдори сӣ гази иртифоъ дар бист гази арз андом дода баровардаанд ва ду ҷиноҳи бози бурӣдаи даргоҳ ва рӯй ҷиноҳу айвони даргоҳ мунаққаш карда ҳама ба миноҳои млўн ки дар гачи нишонда бар нақшӣ ки хостаанд чунон ки чашм аз дидан он хира монаду китобатӣ ҳамчунин ба нақши мино бар он даргоҳ сохтаанду лақаби султони Миср бар онҷои навишта ки чун офтоб бар он ҷо уфтад шуъоъи он чунон бошад ки ақл дар он мутаҳайир шаваду гунбадии баси бузург бар сари ин даргоҳи сохта аз санги мунҳадим ва ду дар такаллуфи сохта рӯй дарҳо ба биринҷи димишқӣ ки гӯйӣ зар тиллост .

می‌خواستم تا مساحت این مسجد بکنم. گفتم اول هیأت و وضع آن نیکو بدانم و ببینم بعد از آن مساحت کنم. مدت‌ها در آن مسجد می‌گشتم و نظاره می‌کردم پس در جانب شمالی که نزدیک قبه یعقوب علیه السلام است بر طاقی نوشته دیدم در سنگ که طول این مسجد هفتصد و چهار ارش است. و عرض صد و پنجاه و پنج ارش به گز ملک و گز ملک آن است که به خراسان آن گز را شایگان گویند و آن یک ارش و نیم باشد چیزکی کم تر. زمین مسجد فرش‌سنگ است و درزها به ارزیز گرفته و مسجد شرقی شهر و بازار است که چون از بازار به مسجد روند روی به مشرق باشد درگاهی عظیم نیکو مقدار سی گز ارتفاع در بیست گز عرض اندام داده برآورده‌اند و دو جناح باز بریده درگاه و روی جناح و ایوان درگاه منقش کرده همه به میناهای ملوّن که در گچ نشانده بر نقشی که خواسته‌اند چنان که چشم از دیدن آن خیره ماند و کتابتی همچنین به نقش مینا بر آن درگاه ساخته‌اند و لقب سلطان مصر بر آنجا نوشته که چون آفتاب بر آن جا افتد شعاع آن چنان باشد که عقل در آن متحیّر شود و گنبدی بس بزرگ بر سر این درگاه ساخته از سنگ منهدم و دو در تکلف ساخته روی درها به بِرنج‌ِ دمشقی که گویی زر طلاست.

Зари кӯфтау нақшҳои бисёр дар он карда ҳар як понздаҳи гази боло ва ҳашт гази паҳно ва ин дарро « боби алайҳи ассалом » гӯйанд . Чун аз ин дар дар раванд бар дасти рости ду равоқаст бузург ҳар як бист ва на сутун рухом дорад бо сарсутунҳоу наълҳои мрхми млўн , дарзҳо ба арзизи гирифта . Бар сари сутунҳо ториқҳо аз санг зада бегулу гач бар сари ҳам ниҳодаи чунон ки ҳар тоқии чаҳор панҷ санг беш набошад ва ин равоқ ҳо кашидааст то наздики мқсўраҳ , ва чун аз дар дар раванд бар дасти чап ки он шимоласт равоқӣ дароз кашидааст шаст ва чаҳор тоқи ҳама бар сари сутунҳои рухом ,у дарӣ дигараст ҳам бар ин девор ки онро боб алсқр гӯйанд ,у дарозии масҷид аз шимол ба ҷанубаст то чун мқсўраҳ аз он боз бурӣдааст соҳати мураббаъи омада ки қибла дар ҷануб афтодааст , ва аз ҷониби шимоли ду дар дигараст дар паҳлавии якдигар ҳар як ҳафт гази арз дар дувоздаҳ гази иртифоъ ва ин дарро боб алосбот гӯйанд , ва чун азин дар бигузарӣ ҳам бар паҳнои масҷид ки сӯй машриқ меравад боз дар гоҳе азим бузургаст ва се дар паҳлавии ҳам бар он ҷост ҳамон миқдор ки боб алосботасту ҳамаро ба оҳану биринҷ такаллуфот карда чунон ки аз он некӯтар кам бошад ва ин дарро боб алобўоб гӯйанд аз он сабаб ки мавозиъи дигари дарҳо ҷуфт ҷуфтаст магари ин се дарасту миёни он ду даргоҳ ки бар ҷониб шимоласт . Дар ин равоқ ки тоқҳои он бар пилпоиҳост қубба Эйаст ва инро ба сутунҳои муртафаъ бардошта ва онро ба қандилу мсрҷ ҳо биёроста ва онро қуббаи ёқӯби алайҳ ассалом гӯйанд ва он ҷои намоз ӯ бӯдааст ва бар паҳнои масҷид равоқӣаст ва бар он девор дарӣаст беруни он дар ду дарюза суфиёнасту онҷои ҷоҳои намозу миҳробҳои некӯи сохтау халқ аз мутасаввифа ҳамеша онҷо муҷовир бошанду намози ҳамон ҷо кунанд алои рӯзи одина ба масҷид даройанд ки овози такбир ба эшон бирасад .

زر کوفته و نقش‌های بسیار در آن کرده هر یک پانزده گز بالا و هشت گز پهنا و این در را ‌«باب علیه السلام‌» گویند. چون از این در در روند بر دست راست دو رواق است بزرگ هر یک بیست و نه ستون رخام دارد با سرستون‌ها و نعل‌های مرخم ملون، درزها به ارزیز گرفته. بر سر ستون‌ها طارق‌ها از سنگ زده بی گِل و گچ بر سر هم نهاده چنان که هر طاقی چهار پنج سنگ بیش نباشد و این رواق‌ها کشیده است تا نزدیک مقصوره، و چون از در در روند بر دست چپ که آن شمال است رواقی دراز کشیده است شصت و چهار طاق همه بر سر ستون‌های رخام، و دری دیگر است هم بر این دیوار که آن را باب السقر گویند، و درازی مسجد از شمال به جنوب است تا چون مقصوره از آن باز بریده است ساحت مربع آمده که قبله در جنوب افتاده است، و از جانب شمال دو در دیگر است در پهلوی یکدیگر هر یک هفت گز عرض در دوازده گز ارتفاع و این در را باب الاسباط گویند، و چون ازین در بگذری هم بر پهنای مسجد که سوی مشرق می‌رود باز در گاهی عظیم بزرگ است و سه در پهلوی هم بر آن جاست همان مقدار که باب الاسباط است و همه را به آهن و برنج تکلفات کرده چنان که از آن نیکوتر کم باشد و این در را باب الابواب گویند از آن سبب که مواضع دیگر درها جفت جفت است مگر این سه در است و میان آن دو درگاه که بر جانب شمال است. در این رواق که طاق‌های آن بر پیلپای‌هاست قبه‌ای است و این را به ستون‌های مرتفع برداشته و آن را به قندیل و مسرج‌ها بیاراسته و آن را قبه یعقوب علیه السلام گویند و آن جای نماز او بوده است و بر پهنای مسجد رواقی است و بر آن دیوار دری است بیرون آن در دو دریوزه صوفیان است و آنجا جاهای نماز و محراب‌های نیکو ساخته و خلق از متصوفه همیشه آنجا مجاور باشند و نماز همان جا کنند الا روز آدینه به مسجد درآیند که آواز تکبیر به ایشان برسد.

Ва бар рукни шимолии масҷид равоқӣ некӯасту қуббае бузурги некӯ ва бар қубба навиштааст ки ҳозои миҳроби закариё алнабӣ алайҳи ассалом ва гӯйанд ӯ ӣнҷо намоз кардӣ пайваста , ва бар девори шарқӣ дар миёни ҷои масҷиди даргоҳӣ азимаст ба такаллуф сохтаанд аз санги мунҳадим ки гӯйӣ аз санги икпораҳ тарошидаанд ба болои панҷоҳ газу паҳнои сӣ газу наққошӣ ва нақорӣ карда ва даҳ дар некӯ бар он даргоҳи ниҳодаи чунон ки миён ҳар ду дар ба як поя беш нест ва бар дарҳо такаллуф бисёр карда аз оҳану биринҷи димишқу ҳалқаҳоу мехҳо бар он зада ва гӯйанд ин даргоҳро сулаймони бен Довӯди алайҳи ассалом сохтааст аз баҳри падараш ва чун ба даргоҳ дар раванд рӯй сӯии машриқ аз он ду дар ончӣ бар дасти рости боб алрҳмаҳ гӯйанду дигарро боби алтўбаҳ ва гӯйанд ин дараст ки эзади субҳонау таъолии тавбаи Довӯди алайҳи ассалом онҷо напазируфт ва бар ин даргоҳ масҷидӣаст нағз вақте чунон бӯда ки даҳлезӣу даҳлезро масҷид сохтаанд ва онро ба анвоъи фарш ҳо биёростау худоами он ҷудогона бошаду мардум бисёр онҷои раванд ва намоз кунанду тақарруби ҷӯянд ба худои таборак ва таъолӣ бидон ки онҷои тавбаи Довӯди алайҳи ассаломи қабули афтодаи ҳамаи халқ умед доранд ва аз маъсият бозгарданд ва гӯйанд Довӯди алайҳи ассаломи пой аз Утба дар андаруни ниҳода буд ки ваҳй омад ба бишорат ки эзади субҳонау таъолии тавба ӯ пазируфт ӯ ҳамон ҷо мақом кард ва ба тоъат машғӯл шуд ва ман ки Носирам дар он мақом намоз кардам ва аз худои субҳонау таъолии тавфиқи тоъату тбро аз маъсияти тлбидми худои субҳонау таъолии ҳамаи бандагонро тавфиқи ончии ризоӣ ӯ дар онаст рӯзӣ кунод ва аз маъсияти тавбаи дҳод ба ҳақи Муҳамаду ?алаи тоҳирин .

و بر رکن شمالی مسجد رواقی نیکوست و قبه‌ای بزرگ نیکو و بر قبه نوشته است که هذا محراب زکریا النبی علیه السلام و گویند او اینجا نماز کردی پیوسته، و بر دیوار شرقی در میان جای مسجد درگاهی عظیم است به تکلف ساخته‌اند از سنگ منهدم که گویی از سنگ یکپاره تراشیده‌اند به بالای پنجاه گز و پهنای سی گز و نقاشی و نقاری کرده و ده در نیکو بر آن درگاه نهاده چنان که میان هر دو در به یک پایه بیش نیست و بر درها تکلف بسیار کرده از آهن و برنج دمشق و حلقه‌ها و میخ‌ها بر آن زده و گویند این درگاه را سلیمان بن داود علیه السلام ساخته است از بهر پدرش و چون به درگاه در روند روی سوی مشرق از آن دو در آنچه بر دست راست باب الرحمه گویند و دیگر را باب التوبه و گویند این در است که ایزد سبحانه و تعالی توبه داود علیه السلام آنجا نپذیرفت و بر این درگاه مسجدی است نغز وقتی چنان بوده که دهلیزی و دهلیز را مسجد ساخته‌اند و آن را به انواع فرش‌ها بیاراسته و خدام آن جداگانه باشد و مردم بسیار آنجا روند و نماز کنند و تقرب جویند به خدای تبارک و تعالی بدان که آنجا توبه داود علیه السلام قبول افتاده همه خلق امید دارند و از معصیت بازگردند و گویند داود علیه السلام پای از عتبه در اندرون نهاده بود که وحی آمد به بشارت که ایزد سبحانه و تعالی توبه او پذیرفت او همان جا مقام کرد و به طاعت مشغول شد و من که ناصرم در آن مقام نماز کردم و از خدای سبحانه و تعالی توفیق طاعت و تبرا از معصیت طلبیدم خدای سبحانه و تعالی همه بندگان را توفیق آنچه رضای او در آن است روزی کناد و از معصیت توبه دهاد به حق محمد و آله طاهرین.

Ва бар девори шарқӣ чун ба гӯша расад ки ҷанӯбӣасту қибла бар зилъ ҷанӯбӣасту пеши девори шимолӣ масҷидӣаст сардоб ки ба дараҷаҳои бисёр фурӯ бояд шудан ва он бист газ дар понздаҳ бошаду сақфи сангин бар сутунҳои рухом . Ва маҳди исои онҷо ниҳодааст ва он маҳд сангинасту бузурги чунон ки мардум дар онҷо намоз кунанд ва ман дар онҷо намоз кардам ва онро дар замин сахт кардаанд чунон ки наҷунбед ва он Меҳдӣаст ки исо ба туфулият дар онҷо буд ва бо мардум сухан мегуфту маҳд дар ин масҷид ба ҷои миҳроб ниҳодаанду миҳроби Марями алайҳои ассалом дар ин масҷидаст бар ҷониби машриқу миҳробии дигар аз он закариёи алайҳи ассалом дар ӣнҷосту оёти қуръон ки дар ҳақи закариёу Марям омадааст низ бар он миҳробҳо навиштаанд ва гӯйанд муваллиди исои алайҳи ассалом дар ин масҷид бӯда . Сангӣ аз ин сутунҳо нишони ду ангушт дорад ки гӯйӣ касе ба ду ангушти онро гирифтааст . Гӯйанд ба вақти вазъи ҳамли Марями он ду сутунро ба ду ангушти гирифта буд ва ин масҷид маърӯфаст ба маҳди исои алайҳи ассалому қандилҳои бисёр биринҷину нуқраи гини овехтаи чунон ки ҳамаи шабҳо сӯзад . Ва чун аз дар ин масҷид бигузарӣ ҳам бар девори шарқӣ чун ба гӯшаи масҷид бузург расанд масҷидӣ дигараст азими некӯи дубораи бузургтар аз масҷиди маҳди исо ва онро масҷид алақсо гӯйанд . Ва онаст ки худои ъзўҷли Мустафоро слии аллоҳи алайҳу силами шаби миъроҷ аз Макка онҷо оварад ва аз онҷо ба осмон шуд чунон ки дар қуръони онро ёд кардааст субҳони алзии асрии бъбдаҳи Лайлои ман алмсҷдолҳроми илои алмсҷдолоқсии алоиаҳ ва он ҷоро иморатӣ ба такаллуф кардаанду фаршҳои покизаи афкандау ходимони ҷудогонаи истода ҳамеша хизмати онро кунанд .

و بر دیوار شرقی چون به گوشه رسد که جنوبی است و قبله بر ضلع جنوبی است و پیش دیوار شمالی مسجدی است سرداب که به درجه‌های بسیار فرو باید شدن و آن بیست گز در پانزده باشد و سقف سنگین بر ستون‌های رخام. و مهد عیسی آنجا نهاده است و آن مهد سنگین است و بزرگ چنان که مردم در آنجا نماز کنند و من در آنجا نماز کردم و آن را در زمین سخت کرده‌اند چنان که نجنبید و آن مهدی است که عیسی به طفولیت در آنجا بود و با مردم سخن می‌گفت و مهد در این مسجد به جای محراب نهاده‌اند و محراب مریم علیها السلام در این مسجد است بر جانب مشرق و محرابی دیگر از آن‌ِ زکریا علیه السلام در اینجاست و آیات قرآن که در حق زکریا و مریم آمده است نیز بر آن محراب‌ها نوشته‌اند و گویند مولد عیسی علیه السلام در این مسجد بوده. سنگی از این ستون‌ها نشان دو انگشت دارد که گویی کسی به دو انگشت آن را گرفته است. گویند به وقت وضع حمل مریم آن دو ستون را به دو انگشت گرفته بود و این مسجد معروف است به مهد عیسی علیه السلام و قندیل‌های بسیار برنجین و نقره‌گین آویخته چنان که همه شب‌ها سوزد. و چون از در این مسجد بگذری هم بر دیوار شرقی چون به گوشهٔ مسجد بزرگ رسند مسجدی دیگر است عظیم نیکو دوباره بزرگ‌تر از مسجد مهد عیسی و آن را مسجد الاقصی گویند. و آن است که خدای عزوجل مصطفی را صلی الله علیه و سلم شب معراج از مکه آنجا آورد و از آنجا به آسمان شد چنان که در قرآن آن را یاد کرده است سبحان الذی اسری بعبده لیلا من المسجدالحرام الی المسجدالاقصی الآیه و آن جا را عمارتی به تکلف کرده‌اند و فرش‌های پاکیزه افکنده و خادمان جداگانه ایستاده همیشه خدمت آن را کنند.

Ва чун ба девор ҷанӯбӣ бозгардӣ аз он гӯшаи миқдори дивист газ пӯшиш нест ва соҳатасту пӯшиши масҷиди бузург ки мқсўраҳ дар ӯст бар девор ҷанӯбӣасту ғарбӣ . Ин пӯшишро чаҳорсад ва бист араш тӯласт дар сад ва панҷоҳ араш арз ва дивист ва ҳаштод сутун рухомӣаст ва бар сари астўонаҳҳо тоқӣ аз санги дрздаҳ ва ҳама меон ду сутуни шаш газаст ҳамаи фарши рухом млўн андохта ва дарзҳоро ба арзизи гирифтау мқсўраҳ бар васати девор ҷанӯбӣаст бисёр бузурги чунон ки шонздаҳи сутун дар онҷост . Ва қуббае низ азими бузурги мунаққаш ба минои чунон ки сифат карда омад ва дар он ҷои ҳасирҳое мағрибӣ андохтау қандилҳоу мсрҷҳо ҷдоҷдо ба силсилаҳо овехтааст . Ва миҳробии бузург сохтаанд ҳамаи мунаққаш ба мино ва ду ҷониби миҳроби ду амӯд рухомаст ба ранги ақиқи сурх ,у тамомати азораҳи мқсўраҳи рухомҳои млўн ва бар дасти рости миҳроб Муъовияаст , ва бар дасти чапи миҳроб умраст разии аллоҳи анҳу ,у сақфи ин масҷид ба чӯб пӯшидааст мунаққашу мутакаллиф ва бар девори мқсўраҳ ки бо ҷониб соҳатаст понздаҳ даргоҳаст , дарҳои ба такаллуф бар онҷои ниҳода ҳар як даҳ газ улувва дар шаш гази арз , даҳ аз он ҷумла бар он девор ки чаҳорсад ва бист газаст , ва панҷ бар онкии сад ва панҷоҳ газаст , ва аз ҷумлаи он дарҳо яке биринҷӣ беш аз ҳад ба такаллуфу некуӣ сохтаанд чунон ки гӯйӣ зарринаст ба сими сӯхта нақш кардау номи мأмўни Халифа бар онҷост , гӯйанд мأмўн аз Бағдод фиристодааст ва чун ҳамаи дарҳо боз кунанд андаруни масҷиди чунон равшан шавад ки гӯйии соҳат бесақфаст аммо вақте ки бод ва борон бошад ва дарҳо боз накунанд равшанӣ аз равзан ҳо бошад .

و چون به دیوار جنوبی بازگردی از آن گوشه مقدار دویست گز پوشش نیست و ساحت است و پوشش مسجد بزرگ که مقصوره در اوست بر دیوار جنوبی است و غربی. این پوشش را چهارصد و بیست ارش طول است در صد و پنجاه ارش عرض و دویست و هشتاد ستون رخامی است و بر سر اسطوانه‌ها طاقی از سنگ درزده و همه میآن دو ستون شش گز است همه فرش رخام ملون انداخته و درزها را به ارزیز گرفته و مقصوره بر وسط دیوار جنوبی است بسیار بزرگ چنان که شانزده ستون در آنجاست. و قبه‌ای نیز عظیم بزرگ منقش به مینا چنان که صفت کرده آمد و در آن جا حصیرهایی مغربی انداخته و قندیل‌ها و مسرج‌ها جداجدا به سلسله‌ها آویخته است. و محرابی بزرگ ساخته‌اند همه منقّش به مینا و دو جانب محراب دو عمود رخام است به رنگ عقیق سرخ، و تمامت ازاره مقصوره رخام‌های ملون و بر دست راست محراب معاویه است، و بر دست چپ محراب عمر است رضی الله عنه، و سقف این مسجد به چوب پوشیده است منقش و متکلف و بر دیوار مقصوره که با جانب ساحت است پانزده درگاه است، درهای به تکلف بر آنجا نهاده هر یک ده گز علو در شش گز عرض، ده از آن جمله بر آن دیوار که چهارصد و بیست گز است، و پنج بر آنکه صد و پنجاه گز است، و از جمله آن درها یکی برنجی بیش از حد به تکلف و نیکویی ساخته‌اند چنان که گویی زرین است به سیم سوخته نقش کرده و نام مأمون خلیفه بر آنجاست، گویند مأمون از بغداد فرستاده است و چون همه درها باز کنند اندرون مسجد چنان روشن شود که گویی ساحت بی‌سقف است اما وقتی که باد و باران باشد و درها باز نکنند روشنی از روزن‌ها باشد.

Ва бар чаҳор ҷониби ин пӯшиш аз он шаҳрӣ аз шаҳрҳои шому Ироқи сандӯқҳост ва муҷовирон нишаста чунон ки андари масҷид ҳаромаст ба Маккаи шрФҳооллаҳи таъолӣ . Ва аз беруни пӯшиш бар девори бузург ки зикр рафт равоқӣаст ба чиҳил ва ду тоқу ҳамаи сутунҳоаш аз рухоми млўн . Ва ин равоқ бо равоқи мағрибии пайваста ва дар андаруни пӯшиши ҳавзӣ дар заминаст ки чун сар ниҳода бошад замин мастурӣ бошад ҷиҳати об то чун борон ояд дар онҷо равад , ва бар девори чнўбӣ дарӣасту онҷои мтўзосту об ки агар касе муҳтоҷ вузӯ шавад дар он ҷо раваду таҷдид вузӯ кунад чаҳ агар аз масҷид берун шавад ба намоз нарасаду намоз фӯт шавад аз бузургии масҷид . Ва ҳамаи пушти бомҳо ба арзиз андӯда бошад , ва дар замини масҷиди ҳавзҳо ва обгирҳо бисёраст дар замини бурӣда чаҳ масҷид ба як бор бар сар сангаст чунон ки ҳар чанд борони баборади ҳеҷ об бидон фурӯд ояд , вау ҳавзҳои сангин дар зери новдонҳо ниҳодаи сӯрохӣ дар зери он ки об аз он сӯрох ба муҷрӣ равад ва ба ҳавз расад мулаввас ношудау осеб ба вай нарасида . Ва дар се фарсангии шаҳр обгирӣ дидам азим ки обҳо ки аз кӯҳ фурӯд ояд дар онҷо ҷамъ шавад ва онро роҳ сохтанд ки ба ҷомеъ шаҳр равад , ва дар ҳамаи шаҳри фарохии об дар ҷомеъ бошад , аммо дар ҳамаи сароҳо ҳавзҳои об бошад аз оби борон ки онҷои ҷуз борон несту ҳаркаси оби бом худ гирад . Ва гармобаҳо ва ҳар чаҳ бошад ҳамаи об борон бошад , ва ин ҳавзҳо ки дар ҷомеъаст ҳаргизи муҳтоҷ иморат набошад ки санг хорааст , ва агар шқӣ ё сӯрохӣ бӯда бошад чунон муҳкам кардаанд ки ҳаргиз хароб нашавад , ва чунин гуфтаанд ки инро сулаймони алайҳ ассалом кардааст ,у сари ҳавзҳо чунонаст ки чун танурӣу сари чоҳӣ сангинаст бар сар ҳар ҳавзӣ то ҳеҷ чиз дар он науфтад ,у об май дӯди чунон ки ҳаво софӣ шавад ва асар намонад ҳануз Қатароти борон ҳаме чакад .

و بر چهار جانب این پوشش از آن شهری از شهرهای شام و عراق صندوق‌هاست و مجاوران نشسته چنان که اندر مسجد حرام است به مکه شرفهاالله تعالی. و از بیرون پوشش بر دیوار بزرگ که ذکر رفت رواقی است به چهل و دو طاق و همه ستون‌هاش از رخام ملون. و این رواق با رواق مغربی پیوسته و در اندرون پوشش حوضی در زمین است که چون سر نهاده باشد زمین مستوری باشد جهت آب تا چون باران آید در آنجا رود، و بر دیوار چنوبی دری است و آنجا متوضاست و آب که اگر کسی محتاج وضو شود در آن جا رود و تجدید وضو کند چه اگر از مسجد بیرون شود به نماز نرسد و نماز فوت شود از بزرگی مسجد. و همه پشت بام‌ها به ارزیز اندوده باشد، و در زمین مسجد حوض‌ها و آبگیرها بسیار است در زمین بریده چه مسجد به یک بار بر سر سنگ است چنان که هر چند باران ببارد هیچ آب بدان فرود آید، و و حوض‌های سنگین در زیر ناودان‌ها نهاده سوراخی در زیر آن که آب از آن سوراخ به مجری رود و به حوض رسد ملوث ناشده و آسیب به وی نرسیده. و در سه فرسنگی شهر آبگیری دیدم عظیم که آب‌ها که از کوه فرود آید در آنجا جمع شود و آن را راه ساختند که به جامع شهر رود، و در همه شهر فراخی آب در جامع باشد، اما در همه سراها حوض‌های آب باشد از آب باران که آنجا جز باران نیست و هرکس آب بام خود گیرد. و گرمابه‌ها و هر چه باشد همه آب باران باشد، و این حوض‌ها که در جامع است هرگز محتاج عمارت نباشد که سنگ خاره است، و اگر شقی یا سوراخی بوده باشد چنان محکم کرده‌اند که هرگز خراب نشود، و چنین گفته‌اند که این را سلیمان علیه السلام کرده است، و سر حوض‌ها چنان است که چون تنوری و سر‌چاهی سنگین است بر سر هر حوضی تا هیچ چیز در آن نیفتد، و آب می‌دود چنان که هوا صافی شود و اثر نماند هنوز قطرات باران همی‌چکد.