Сифати шаҳри Маккаи шарафҳо аллоҳи таъолӣ : шаҳри Маккаи андари миёни кӯҳҳо ниҳодааст баланд ва ҳар ҷониб ки ба шаҳри раванд то ба Макка барисанд натавон диду баландтарӣни кӯҳӣ ки ба Макка наздикаст кӯҳ АбуҚайсаст ва он чун гунбадӣ гирдаст чунон ки агар аз пои он тирӣ баёндозанд бар сар расад ва дар машриқии шаҳр афтодааст чунон ки чун дар масҷид ҳаром бошанд ба даии моҳи офтоб аз сари он бар ояд ва бар сари он майлӣаст аз санг бароварда гӯйанд иброҳӣми алайҳи ассалом баровардааст . Ва ин арса ки дар миён кӯҳаст шаҳраст ду тири партоб дар ду беш нест ,у масҷиди ҳаром ба миёнаи ин Фрохноӣ андарасту гирд бар гирди масҷиди ҳаром шаҳрасту кӯчаҳо ва бозорҳо ,у ҳркҷои рахнае ба миёни кӯҳ дараст девори бора сохтаанд ва дарвоза барниҳода ,у андари шаҳри ҳеҷ дарахт нест магар бар дар масҷиди ҳаром ки сӯй мағрибаст ки онро боб иброҳӣм хонанд . Бар сари чоҳии дарахтӣ чанд баландасту бузург шуда , ва аз масҷиди ҳаром бар ҷониби машриқи бозорӣ бузург кашидааст аз ҷануби сӯии шимол ва бар сари бозор аз ҷониби ҷануби кӯҳ абўқбисасту домани кӯҳ абўқбис сафост ва он чунонаст ки домани кӯҳро ҳамчун дараҷот бузург кардаанду сангҳо ба тартиби ронда ки бар он остонҳо раванди халқ ва дуо кунанд ва ончӣ мегӯйанд : сафо ва Марва кунанд , онаст . Ва ба охири бозор аз ҷониби шимоли кӯҳ Марвааст ва он андак болойаст ва бар ӯ хонаҳои бисёр сохтаанд ва дар миён шаҳраст . Ва дар ин бозор бадванд аз ин сар то бидон сар , ва чун касе умра хоҳад кард агар аз ҷой давр ояд ба ним фарсангии Макка ҳар ҷои майл ҳо кардаанду масҷидҳо сохтаанд ки умраро аз он ҷо эҳром гиранд ,у эҳром гирифтан он бошад ки ҷомаи дӯхта аз тан берун кунанду азорӣ бар миён банданду азории дигар ё чодар бар хештан дар печанд ва ба овозӣ баланд мегӯйанд ки лаббайки аллоҳами лаббайку сӯй Макка меоянд . Ва агар касе ба Макка бошад ва хоҳад ки умра кунад то бидон майл ҳо баравад ва аз он ҷо эҳром гирад ва лаббайк мезанад ва ба Маккаи даройад ба нияти умра , ва чун ба шаҳр ояд ба масҷиди ҳароми даройад ва ба наздик хона равад ва бар дасти рости бигардади чунон ки хона бар дасти чап ӯ бошад ва бидон рукн шавад ки ЊАЉАРУЛАСВАД дар ӯсту ҳаҷарро бӯса диҳад ва аз ҳаҷар бугзарад ва бар ҳамон влои бигардаду боз ба ҳаҷар расад ва бӯса диҳад як тўФ бошад ва бар ин влои ҳафт тўФ кунад се бор ба таъҷили бадвад ва чаҳор бор оҳиста баравад ва чун тавоф тамом шуд ба мақоми иброҳӣми алайҳ ассалом равад ки баробар хонааст ва аз пас мақом боистад чунон ки мақоми мобайн ӯ ва хона бошад ва он ҷои ду ракаати намози бикунади онро намоз тавоф гӯйанд . Пас аз он дар хона замзам шавад ва аз об бихӯрад ё ба рӯй бимолад ва аз масҷиди ҳаром ба боби алсФо берун шавад ва он дарӣаст аз дарҳои масҷид ки чун аз он ҷо берун шаванд кӯҳ сафост , бар он остонаҳои кӯҳ сафо шавад , ва рӯй ба хона кунад ва дуо кунад ,у дуо маълумаст , чун хонда бошад фурӯд ояд ва дар ин бозори сӯй Марва баравад ва он чунон бошад ки аз ҷануби сӯй шимол равад . Ва дар ин бозор ки меравад бар дарҳои масҷид ҳаром мегардад ,у андари ин бозори он ҷо ки расӯли алайҳи алслўаҳу ассалом саъй кардаасту шитофта ва дигаронро шитоби фармӯдаи гомӣ панҷоҳ бошад , бар ду тарафи ин мавзеи чаҳор минорааст аз ду ҷониб ки мардуми Макка аз кӯҳи сафо ба миёни он ду минора расанд аз он ҷо башитобанд то миёни ду минораи дигар ки аз он тараф бозор бошаду баъд аз он ду минора расанд аз он ҷо башитобанд то миёни ду минораи дигар ки аз он тараф бозор бошаду баъд аз он оҳистаи раванд то ба кӯҳи Марва ва чун ба остона ҳо расанд бар онҷои раванд ва он дуо ки маълум аст бихонанд ва бозгарданду дигари бор дар ҳамин рӯз даройанд чунон ки чаҳор бор аз сафо ба Марва шаванд ва се бор аз Марва ба сафои чунон ки ҳафт бор аз он бозор гузашта бошанд . Чун аз кӯҳи Марва фурӯд оянд ҳамон ҷо бозорӣаст бист дукон рӯбарӯӣ бошанд ҳама ҳҷом нишаста мӯӣ сар тарошанд , чун умра тамом шуд ва аз ҳарам берун оянд , дар ин бозори бузург ки сӯй машриқаст ва онро сӯқ алъторин гӯйанд банноҳои некӯасту ҳама дорўФрўшон бошанд , ва дар Маккаи ду гармобааст фарши он санги сабз ки Фсон май созанд , ва чунон тақдир кардам ки дар Маккаи ду ҳазор марди шаҳрӣ беш набошад боқии қариби панҷсад марди ғрбо ва муҷовирон бошанд . Дар он вақти худ қаҳт буду шонздаҳи ман гандум ба як динори мағрибӣ буд ,у маблағӣ аз он ҷо рафта буданд .

صفت شهر مکه شرفها الله تعالی : شهر مکه اندر میان کوه‌ها نهاده است بلند و هر جانب که به شهر روند تا به مکه برسند نتوان دید و بلندترین کوهی که به مکه نزدیک است کوه ابوقیس است و آن چون گنبدی گرد است چنان که اگر از پای آن تیری بیاندازند بر سر رسد و در مشرقی شهر افتاده است چنان که چون در مسجد حرام باشند به دی ماه آفتاب از سر آن بر آید و بر سر آن میلی است از سنگ برآورده گویند ابراهیم علیه السلام برآورده است. و این عرصه که در میان کوه است شهر است دو تیر پرتاب در دو بیش نیست، و مسجد حرام به میانه این فراخنای اندر است و گرد بر گرد مسجد حرام شهر است و کوچه‌ها و بازارها، و هرکجا رخنه‌ای به میان کوه در است دیوار‌باره ساخته‌اند و دروازه برنهاده، و اندر شهر هیچ درخت نیست مگر بر در مسجد حرام که سوی مغرب است که آن را باب ابراهیم خوانند. بر سر چاهی درختی چند بلند است و بزرگ شده، و از مسجد حرام بر جانب مشرق بازاری بزرگ کشیده است از جنوب سوی شمال و بر سر بازار از جانب جنوب کوه ابوقبیس است و دامن کوه ابوقبیس صفاست و آن چنان است که دامن کوه را همچون درجات بزرگ کرده‌اند و سنگ‌ها به ترتیب رانده که بر آن آستان‌ها روند خلق و دعا کنند و آنچه می‌گویند: صفا و مروه کنند، آن است. و به آخر بازار از جانب شمال کوه مروه است و آن اندک بالای است و بر او خانه‌های بسیار ساخته‌اند و در میان شهر است. و در این بازار بدوند از این سر تا بدان سر، و چون کسی عمره خواهد کرد اگر از جای دور آید به نیم فرسنگی مکه هر جا میل‌ها کرده‌اند و مسجد‌ها ساخته‌اند که عمره را از آن جا احرام گیرند، و احرام گرفتن آن باشد که جامه دوخته از تن بیرون کنند و ازاری بر میان بندند و ازاری دیگر یا چادری بر خویشتن در پیچند و به آوازی بلند می‌گویند که لبیک اللهم لبیک و سوی مکه می‌آیند. و اگر کسی به مکه باشد و خواهد که عمره کند تا بدان میل‌ها برود و از آن جا احرام گیرد و لبیک می‌زند و به مکه درآید به نیت عمره، و چون به شهر آید به مسجد حرام درآید و به نزدیک خانه رود و بر دست راست بگردد چنان که خانه بر دست چپ او باشد و بدان رکن شود که حجرالاسود در اوست و حجر را بوسه دهد و از حجر بگذرد و بر همان ولا بگردد و باز به حجر رسد و بوسه دهد یک طوف باشد و بر این ولا هفت طوف کند سه بار به تعجیل بدود و چهار بار آهسته برود و چون طواف تمام شد به مقام ابراهیم علیه السلام رود که برابر خانه است و از پس مقام بایستد چنان که مقام مابین او و خانه باشد و آن جا دو رکعت نماز بکند آن را نماز طواف گویند. پس از آن در خانه زمزم شود و از آب بخورد یا به روی بمالد و از مسجد حرام به باب الصفا بیرون شود و آن دری است از درهای مسجد که چون از آن جا بیرون شوند کوه صفاست، بر آن آستانه‌های کوه صفا شود، و روی به خانه کند و دعا کند، و دعا معلوم است، چون خوانده باشد فرود آید و در این بازار سوی مروه برود و آن چنان باشد که از جنوب سوی شمال رود. و در این بازار که می‌رود بر درهای مسجد حرام می‌گردد، و اندر این بازار آن جا که رسول علیه الصلوة و السلام سعی کرده است و شتافته و دیگران را شتاب فرموده گامی پنجاه باشد، بر دو طرف این موضع چهار مناره است از دو جانب که مردم مکه از کوه صفا به میان آن دو مناره رسند از آن جا بشتابند تا میان دو مناره دیگر که از آن طرف بازار باشد و بعد از آن دو مناره رسند از آن جا بشتابند تا میان دو مناره دیگر که از آن طرف بازار باشد و بعد از آن آهسته روند تا به کوه مروه و چون به آستانه‌ها رسند بر آنجا روند و آن دعا که معلوم است بخوانند و بازگردند و دیگر بار در همین روز درآیند چنان که چهار بار از صفا به مروه شوند و سه بار از مروه به صفا چنان که هفت بار از آن بازار گذشته باشند. چون از کوه مروه فرود آیند همان جا بازاری است بیست دکان روبروی باشند همه حجام نشسته موی سر تراشند، چون عمره تمام شد و از حرم بیرون آیند، در این بازار بزرگ که سوی مشرق است و آن را سوق العطّارین گویند بناهای نیکوست و همه داروفروشان باشند، و در مکه دو گرمابه است فرش آن سنگ سبز که فسان می‌سازند، و چنان تقدیر کردم که در مکه دو هزار مرد شهری بیش نباشد باقی قریب پانصد مرد غربا و مجاوران باشند. در آن وقت خود قحط بود و شانزده من گندم به یک دینار مغربی بود، و مبلغی از آن جا رفته بودند.

Ва андари шаҳри Маккаи аҳл ҳар шаҳриро аз билоди хуросону мовароуннаҳру Ироқу ғайра сароҳо бӯда аммо аксари он хароб буду вайрон ,у хулафои Бағдоди иморатҳои бисёр ва банноҳои некӯ кардаанд он ҷо ва дар он вақт ки мо раседем баъзе аз он хароб шуда буд ва баъзе малик сохта буданд . Оби чоҳҳои Маккаи ҳамаи шӯр ва талх бошад чунон ки натавон хӯрд аммо ҳавзҳоу мсонъи бузург бисёр кардаанд ки ҳар як аз он ба миқдори даҳ ҳазор динор баромада бошад ва он вақт ба оби борон ки аз дарраҳо фурӯ меояд пар мекардаанд ва дар он таърих ки мо он ҷо будем тиҳӣ буданд , ва яке ки амири адан буд ва ӯро писари шод дил мегуфтанд обӣ дар зери замин ба Макка оварда буду амвол бисёр бар он сарф карда ва дар Арафот бар он кишт ва заръ карда буданд ва он обро бар он ҷо баста буданд ва полезҳо сохтау алои андакӣ ба Макка меомад ва ба шаҳр намераседу ҳавзӣ сохтаанд ки он об дар он ҷо ҷамъ мешаваду саққоёни онро баргиранд ва ба шаҳр оваранд ва фурушанд , ва ба роҳи рафта ба ним фарсангӣ чоҳӣаст ки онро бӣролзоҳд гӯйанд ва он ҷо масҷидӣ некӯаст оби он чоҳ хушасту саққоён аз он ҷо низ биоваранд ва ба шаҳр бифурӯшанд .

و اندر شهر مکه اهل هر شهری را از بلاد خراسان و ماوراءالنهر و عراق و غیره سراها بوده اما اکثر آن خراب بود و ویران، و خلفای بغداد عمارت‌های بسیار و بناهای نیکو کرده‌اند آن جا و در آن وقت که ما رسیدیم بعضی از آن خراب شده بود و بعضی ملک ساخته بودند. آب چاه‌های مکه همه شور و تلخ باشد چنان که نتوان خورد اما حوض‌ها و مصانع بزرگ بسیار کرده‌اند که هر یک از آن به مقدار ده هزار دینار برآمده باشد و آن وقت به آب باران که از دره‌ها فرو می‌آید پر می‌کرده‌اند و در آن تاریخ که ما آن جا بودیم تهی بودند، و یکی که امیر عدن بود و او را پسر شاد دل می‌گفتند آبی در زیر زمین به مکه آورده بود و اموال بسیار بر آن صرف کرده و در عرفات بر آن کشت و زرع کرده بودند و آن آب را بر آن جا بسته بودند و پالیزها ساخته و الا اندکی به مکه می‌آمد و به شهر نمی‌رسید و حوضی ساخته‌اند که آن آب در آن جا جمع می‌شود و سقایان آن را برگیرند و به شهر آورند و فروشند، و به راه رفته به نیم فرسنگی چاهی است که آن را بئرالزّاهد گویند و آن جا مسجدی نیکوست آب آن چاه خوش است و سقّایان از آن جا نیز بیاورند و به شهر بفروشند.

Ҳавои Маккаи азим гарм бошаду охири баҳмани моҳи қадими хиёру бодирангу бодинҷон тоза дидам он ҷо , ва ин навбати чаҳорум ки ба Маккаи расидами ғарраи раҷаби санаи аснӣу арбаъӣну арбъмоиаҳ то бистуми зии алҳҷаҳ ба Макка муҷовир будам . Понздаҳуми фарвардини қадими ангури расида буд ва аз рсто ба шаҳр оварда буданд ва дар бозор мефурухтанду аввали Урдӣбиҳишти харбузаи фаровони расида буд ва худ ҳамаи миваҳо ба зимистони он ҷо ёфт шаваду ҳаргиз холӣ набошад .

هوای مکه عظیم گرم باشد و آخر بهمن ماه قدیم خیار و بادرنگ و بادنجان تازه دیدم آن جا، و این نوبت چهارم که به مکه رسیدم غره رجب سنه اثنی و اربعین و اربعمایه تا بیستم ذی الحجه به مکه مجاور بودم. پانزدهم فروردین قدیم انگور رسیده بود و از رستا به شهر آورده بودند و در بازار می‌فروختند و اول اردیبهشت خربزه فراوان رسیده بود و خود همه میوه‌ها به زمستان آن جا یافت شود و هرگز خالی نباشد.