Гӯям бтўФиқи хдоитъолии климаҳи ихлос ки лои илоҳи ало аллоҳаст калид дар дайн мусулмонӣаст ва ҳар ки ӯро бигирад бсрои байти ислом андар ояду мрўрои климаҳи ихлос аз баҳр он гуфтаанд ки ихлоси бзбони тозии покиза кардан бошаду гӯяндаи ин қавл бояд ки по кизаҳ кунад мари дайни хешро бгФтори ин климаҳ аз олоиши бути парастӣу палидии гуфтори ношнўёну торикии мазҳаби даҳрёну ҷузи он ва чун эътиқоди гӯяндаи ин қавл бо гуфтораш баробар шавад бадӯр кардани сифоти ду махлуқ аз латифу касиф аз тавҳид онгаҳ бқўлу эътиқод дуруст бошад ва пас аз он марин эътиқоду қавлро амалӣ дар хӯрд бояд кард то мари гуфтор ӯро кирдор ӯ бардораду бъолми алавии баради чунонкӣ хдоитъолӣ гуфт қавлаи таъолӣ : илайҳи исъди алкулами алтибу алъамали алсолҳи ирФъаҳу ҳамчинонкии климаҳи ихлоси оғоз дайнаст сӯраи ихлоси анҷом дайнасту оғозу анҷоми бФрмони сонеъи ҳаким лозим ояд ки дар хӯрд якдигар бошанд .

گویم بتوفیق خدایتعالی کلیمه اخلاص که لا اله الا الله است کلید در دین مسلمانیست و هر که او را بگیرد بسرای بیت اسلام اندر آید و مرورا کلیمه اخلاص از بهر آن گفته اند که اخلاص بزبان تازی پاکیزه کردن باشد و گوینده این قول باید که پا کیزه کند مر دین خویش را بگفتار این کلیمه از آلایش بت پرستی و پلیدی گفتار ناشنویان و تاریکی مذهب دهریان و جز آن و چون اعتقاد گوینده این قول با گفتارش برابر شود بدور کردن صفات دو مخلوق از لطیف و کثیف از توحید آنگه بقول و اعتقاد درست باشد و پس از آن مرین اعتقاد و قول را عملی در خورد باید کرد تا مر گفتار او را کردار او بردارد و بعالم علوی برد چنانکه خدایتعالی گفت قوله تعالی:الیه یصعد الکلم الطیب و العمل الصالح یرفعه و همچنانکه کلیمه اخلاص آغاز دین است سوره اخلاص انجام دین است و آغاز و انجام بفرمان صانع حکیم لازم آید که در خورد یکدیگر باشند.

Ва гўӣим ки сӯраи ихлоси бози пасини ҳама қуръонаст ки фурӯд омадааст то кушодан дар дайн ва бастан он ҳар ду аз покизагӣ бошаду лекини корҳо ва чизҳо боғози андари ҳад қувва бошанду ончии андари ҳад қувва бошад заъиф бошаду бохри андари ҳад феъл ояд ва қавӣ шавад пас ҳамчунин климаҳи ихлоси андари шҳодаҳ бҳд қӯтасту андари сӯраи самади бҳд феъласт пас гўӣим ки хдоитъолии ҳмигўид : қул ҳўи аллоҳ аҳад бигӯ эй Муҳамад ӯ хдоисти яке тоўилш чунонаст ки бидонча ҳмигўиди ҳўи мари климаҳро мехоҳад ки ӯ ҳувият маҳзасту ҳувиятро гзир нест аз ҳақиқату бад-ӣни чаҳор ҳарфи аллоҳи мари чаҳор аслро мехоҳад ки эшон баргузӣдаи осори климаҳ борӣанд дўозў рӯҳонӣанд ва ду азуи ҷисмонӣ ҳар яке бар андозаи мартабати хеш ва бо аҳади он ҳмихўоҳд ки чун аинчҳори асл ҳар яке насиби хеши ончӣ аз климаҳи бории бёФтнд ягона карданд тавҳидро аз сифоту ончии мрўро ҷуфтаст чаҳ аз латиф ва чаҳ аз касиф ва ҷудо карданд мари субҳонаро аз номзад кардани андари он сифот ки андари гуфтору андари кирдори нафасӣу табиӣ бо якдигар рӯй борӯй шаванд аз ҳаст ва нест ҷойгиру ноҷойгири сутӯдау носутӯдау ҷузи он ва эшон бад-ӣни бузургворӣ махсӯс шуданд берун аз ҳамаи хилоиқи рӯҳонӣу ҷисмонӣ ва бидон ягонаи гаштанд пас гуфт қавлаи таъолӣ : аллоҳ алсмд гуфт худоӣ самадасту самад Сайид бошад яъне ки ӯро миёна набошад яъне коўокӣ дарав набошад тоўили ин оят онаст ки ҳмигўид ки чаҳор ҳдикаҳи аинчҳори ҳарфи далел бар эшонаст чун ягонагии хдоиро бҳқиқт бишнохтанд ӯро покиза карданд аз анвоъи олоиш ва эшон ҳар яке Сайиду рӯҳонӣони гаштанду ҳамаи рӯҳонӣону ҷисмонӣони қасд бар эшон карданд бФоидаҳ гирифтан ва эшон бе ниёзанду зери дстонро аз рӯҳонӣу ҷисмонии андари эшон роҳ намонад бибоз ҷустан аз ҳоли эшон бар мисоли чизикаҳ ӯро андарун роҳ набошад касе бирав матлаъи натавонад шудани бчгўнгии ончии андрў пӯшида бошад пас гуфт қавлаи таъолӣ : лами яладу лам иўлд гуфт назоду нзодндш тоўилш онаст ки бории субҳона ки падеди орандаи чизҳост на аз чизеу мари чизи нахустинро иллати чизҳои дигар гардонид ва ӯ худ бартар аз онаст ки иллат чизе бошад чунонкӣ касе гуяд ки чизҳо азуи падед омадааст ки агар чунин будӣ ӯ худ иллат будӣ мари чизҳороу иллати мари чизҳоро чун падар бошаду падар чун зоянда бошаду фарзанди зода ӯ ва ӯ ҷлти қудрата иллат нест мари чизҳоро ва ин тоўили лам яладасту тоўили велами иўлдонст ки ӯ ҷлти азиматаи падед омада нест аз чизе то ончизи иллат ӯ бошад ва ӯ ҷли ҷалола маълул бошад чунонкии фарзанди маълул падар бошаду мар ҳар чизиро ки иллат бошад ӯ зода бошад аз иллати хеши пас хдоитъолии ҳамчинонкии иллати чиз ҳо нест маълул низ нест ва ҳар ки хдоитъолиро олам гуяд ва ё ҳаким ё қодир гуяд мари илмроу қудрату ҳикматро иллат ӯ гуфта бошад аз баҳри онкии оламро иллат илм ӯсту қодирро иллат қудрат ӯсту ҳакимро иллат ҳикмат ӯст пас онкас гуфта бошад ки хдоиро бзодаҳанд пас гуфту лами икни ?лаи кФўои аҳад ҳмигўид набӯд мрўро дар хурии яке тоўилш онаст ки аҳадят ки ӯ ибдоъаст иллати ақл куласту ақли кул бо ҳамаи латофату ҷалолати хеш дар хурии мубдиъ ҳақ нест ва ибдоъ онаст ки авҳомро андари исбот ӯ бмҷрд роҳ нест аз баҳри он ӯро нест гуфтанд ҳукамои донои бдонрўӣ ки нахуст ҳастӣ ки ҳастӣҳо аз ва падед омад ақл будӣу ақл аз аҳадят падед омад ва аз қзити ақли чунон лозим ояд ки ҳаст аз нест падед ояд ва чун аҳадятро исбот набӯд мрўро нест гуфтанд ва нест мари ҳеҷ ва ҳамро тоқати он кзмоиаҳ ваҳамҳо ки он ақл аст бугзарад то ба падеди оранда ақл бирасад агар касе ту ҳам кунад маҳол ҷуста бошаду чизҳо бмшоҳдаҳи маҳсуси мари онро бидонад бидон гувоҳӣ бидиҳад ки покаст худоӣ аз монндгӣ кардани монндгон .

و گوئیم که سوره اخلاص باز پسین همه قرآن است که فرود آمده است تا گشادن در دین و بستن آن هر دو از پاکیزگی باشد و لیکن کارها و چیزها بآغاز اندر حد قوه باشند و آنچه اندر حد قوه باشد ضعیف باشد و بآخر اندر حد فعل آید و قوی شود پس همچنین کلیمه اخلاص اندر شهاده بحد قوتست و اندر سوره صمد بحد فعل است پس گوئیم که خدایتعالی همیگوید:قل هو الله احد بگو ای محمد او خدایست یکی تاویلش چنانست که بدانچه همیگوید هو مر کلیمه را میخواهد که او هویت محض است و هویت را گزیر نیست از حقیقت و بدین چهار حرف الله مر چهار اصل را میخواهد که ایشان برگزیده آثار کلیمه باری اند دوازو روحانی اند و دو ازو جسمانی هر یکی بر اندازه مرتبت خویش و با احد آن همیخواهد که چون اینچهار اصل هر یکی نصیب خویش آنچه از کلیمه باری بیافتند یگانه کردند توحید را از صفات و آنچه مرورا جفت است چه از لطیف و چه از کثیف و جدا کردند مر سبحانه را از نامزد کردن اندر آن صفات که اندر گفتار و اندر کردار نفسی و طبیعی با یکدیگر روی باروی شوند از هست و نیست جایگیر و ناجایگیر ستوده و ناستوده و جز آن و ایشان بدین بزرگواری مخصوص شدند بیرون از همه خلایق روحانی و جسمانی و بدان یگانه گشتند پس گفت قوله تعالی:الله الصمد گفت خدای صمد است و صمد سید باشد یعنی که او را میانه نباشد یعنی کاواکی درو نباشد تاویل این آیت آنست که همیگوید که چهار حدیکه اینچهار حرف دلیل بر ایشانست چون یگانگی خدایرا بحقیقت بشناختند او را پاکیزه کردند از انواع آلایش و ایشان هر یکی سید و روحانیان گشتند و همه روحانیان و جسمانیان قصد بر ایشان کردند بفایده گرفتن و ایشان بی نیازند و زیر دستانرا از روحانی و جسمانی اندر ایشان راه نماند بباز جستن از حال ایشان بر مثال چیزیکه او را اندرون راه نباشد کسی برو مطلع نتواند شدن بچگونگی آنچه اندرو پوشیده باشد پس گفت قوله تعالی:لم یلد و لم یولد گفت نزاد و نزادندش تاویلش آنست که باری سبحانه که پدید آرنده چیزهاست نه از چیزی و مر چیز نخستین را علت چیز های دیگر گردانید و او خود برتر از آنست که علت چیزی باشد چنانکه کسی گوید که چیزها ازو پدید آمده است که اگر چنین بودی او خود علت بودی مر چیز ها را و علت مر چیز ها را چون پدر باشد و پدر چون زاینده باشد و فرزند زاده او و او جلت قدرته علت نیست مر چیزها را و این تاویل لم یلد است و تاویل ولم یولدآنست که او جلت عظمته پدید آمده نیست از چیزی تا آنچیز علت او باشد و او جل جلاله معلول باشد چنانکه فرزند معلول پدر باشد و مر هر چیزیرا که علت باشد او زاده باشد از علت خویش پس خدایتعالی همچنانکه علت چیز ها نیست معلول نیز نیست و هر که خدایتعالی را عالم گوید و یا حکیم یا قادر گوید مر علم را و قدرت و حکمت را علت او گفته باشد از بهر آنکه عالم را علت علم اوست و قادر را علت قدرت اوست و حکیم را علت حکمت اوست پس آنکس گفته باشد که خدایرا بزاده اند پس گفت و لم یکن له کفوا احد همیگوید نبود مرورا در خوری یکی تاویلش آنست که احدیت که او ابداعست علت عقل کل است و عقل کل با همه لطافت و جلالت خویش در خوری مبدع حق نیست و ابداع آنست که اوهام را اندر اثبات او بمجرد راه نیست از بهر آن او را نیست گفتند حکما دانا بدانروی که نخست هستی که هستیها از و پدید آمد عقل بودی و عقل از احدیت پدید آمد و از قضیت عقل چنان لازم آید که هست از نیست پدید آید و چون احدیت را اثبات نبود مرورا نیست گفتند و نیست مر هیچ و هم را طاقت آن کزمایه و همها که آن عقل است بگذرد تا به پدید آرنده عقل برسد اگر کسی تو هم کند محال جسته باشد و چیز ها بمشاهده محسوس مر آنرا بداند بدان گواهی بدهد که پاکست خدای از مانندگی کردن مانندگان.

Гўӣим ки хдоитъолии ҳмигўид : алои ллаҳи аддӣни алхолси ҳмигўиди хдоирости дайни холис яъне покиза ва бе ҳеҷ омезишу нафйу исботи ҳам бгФтори андар ва ҳам бо ътқоди андар ва ҳам бФъли андар ва чун касе гуфтору эътиқоду кирдори хешро аз омезишҳо покиза кунад дайни холис ӯ дошта бошад ва ҳар ки збонро аз ногФтниҳо пок кунад гуфтор ӯ мари гуфтор хдоиро монад ва ӯ шоиста бошад мари хдоирои ҳамчинонкии хдоитъолии мари хокро покиза кард аз олоишҳо то шоиста шуд мари сӯрати одамро пас лозим омад ки бунёди дайни одаму фарзандон ӯ ( ки эшон )ро аз баҳри он офарӣдаанд аз суханӣ бошад кони мари нафйу исботро гирд гирифта бошад ва он климаҳ ихлосасту андари номи худоӣ аз нахуст бнкраҳаст яъне беалиф ва лоам муъаррифаст чун илоҳ ва пас аз он ин ном ном муъаррифаст чун аллоҳу алифу лоами он ном накарааст ки алифу лоам ( муъаррифа ) надорад чун илоҳу алифу лоами длилоннд бар танзилу тоўили бррсўл ва бар васӣ бар маҳсусу маъқӯл аз баҳри онкӣ шинохтан чизҳо бад-ӣн шаш рӯйаст ки ёд карда бошад ва ин чизҳоро басӯрат тавон шинохтан ва чун сӯрат набошад ношинохта бошад ки ин аз чаҳ сабабаст ва бача сӯратаст аммо бҳди худ бар шинохта бошад онҷаҳи ҳаюлоҳои сӯрат ёфтааст андринъолм ва пас аз сӯрат чун андари олами ин буду андари климаҳ ихлос накара пеш аз муъаррифаи омадау мункир илоҳаст вмърФ аллоҳасту нафй кардани номи худоӣ ба лоам ва алиф бошад ки бар якдигар уфтад чун ло ва пас азу накара бияёд чун лои илоҳу исбот кардан бо алиф ва лоам бошад ки ӯ бозгўнаҳи лоам ва алифаст ҳамчинонкӣ накара мухолиф муъаррифасту андари сӯраи ихлоси эзади таъолии ягонагиро ошкоро кард ва гуфт қавлаи таъолӣ : қул ҳўи аллоҳи аҳаду андари климаҳи ихлоси ин маънии брмз буд ки гуфт нест худои магари худоӣ яъне ягонааст аз баҳри он гуфтеми пеши азин ки тавҳиди андари сӯраи ихлос бФъласту андари климаҳи ихлоси бқўтсту климаҳи ихлоси пеш аз сӯра ихлосаст аз баҳри онкии чизҳо аз нахусти андари ҳад қӯт бошанд ва заъиф бошанд пас бҳд феъл расанд ва қавӣ шаванд . Пас гўӣим ки хдоитъолии мари худро аҳад гуфт яъне ягона ва ӯ таъолии ҷли зикра ягонааст андари зоти хеш чун офаринишу фармони хешу эмоми ҷаъфари содиқи алайҳи ассаломи чунин хондааст : қул ҳўи аллоҳи алоҳд ва ҳамчунин воҷиб ояд аз баҳри онкӣ аллоҳ муъаррифаст ва аҳад накарааст ва чун муъаррифро бмнкр сифат кунӣ он маънии он сифат бар он уфтад бо набозӣ шавад миёни муъаррифа ва миён накара чун муъаррифро бмърФ сифат кунӣ хосса шавад он сифати мари он муъаррифро бе ҳеҷ чизи дигару далели ҳмикнд ки асли нузули қул ҳўи аллоҳи ало ҳадаст аз баҳри онкии ҳмигўиди аллоҳи алсмди ҳамчинонкӣ ном муъаррифаст сифат низ муъаррифасту самад он бошад ки дигарон қасд бадв кунанд бҳоҷтҳои хеш ва низ самад он бошад ки тҷзит напазирад ва низ самад он бошад ки ӯро миён тиҳӣ набошад ва ин самади ҳаме устувор кунад маънии аҳадиро аз баҳри онкии ҷуфтҳо ҳама аз яке падед ояду ҳамкунони бикӣ ҳоҷатманд бошанд бидонча ҳастӣ азу доранд ин маънӣ самадаст ва чун ин сӯраи ихлоси бози гӯнаи климаҳ ихлосаст лозим ояд ки аввали ин сӯраи муъаррифу охираш мункир бошад бар акси ин муқаддамаи аввали климаҳи ихлоси нафй ва мункираст чун лои илоҳу охираши исбот ва муъаррифаст чун алои аллоҳ ва низ гўӣими маънии аҳадроу самадро ҳаме устувор кунад қавлаи таъолӣ : лами яладу лами иўлд аз баҳри онкии зойиши миёни ҷеффатон мавҷӯдасту ягонаро зойиш несту мари зодаро бо он ҷуфт казу зода бошад муносибат бошад бидонча ӯ сеюм он ду бошаду пайдо овардани бории субҳонау таъолии марин ҷуфтҳоро на ҷуфтӣаст то мари ин ҷуфтҳоро бадв муносибат бошад балки бӯда шудаанд аз яке ки ӯ қисмат ва тҷзит напазирад бҳич рӯйу зодаи онкии азу зода бошад монанди ( ӯ ) бошад чунонкии маълули баъиллатиу мари чизҳоро падед овардани эзади таъолӣ на чун падед овардан иллатаст маълули хешро набинӣ ки хдоитъолии ҳмигўид :у лами икни ?лаи кФўои аҳад яъне нест андар хӯрд мрўрои ҳечкас аз баҳри онкӣ ӯ ягонааст бзоту бФъл ки падед оварад чизиро на аз чизеи бомари хеш ва ин аҳади андари охири сӯра мункираст чунонкӣ бовел муъаррифаст аз баҳри онкӣ аҳадӣ ёфта нест андари махлуқот ва шинохта нест балки он мари хдоиросту форсӣ аҳдксӣасту бФорсӣ ва аҳад якеасту фарқ бисёраст миёни ин ду лафзи чунонкӣ агар гўӣим касе бозед писандида наёяд бузургтар аз он бошад ки гўӣим иктн бозед писандида наёяд пас ончии ҳмигўид ки мрўро кФўо нест он мехоҳад ки аҳади мари махлуқро нест . Ва ин фасл аз баҳри худовандони адаб набишта шуд ва касеро ки адаб нест ва надорад дарёфтани аинмънӣ душвораст магар ки ӯро озмоиш афтода бошад андари илми тоўилу ассалом .

گوئیم که خدایتعالی همیگوید:الا لله الدین الخالص همیگوید خدایراست دین خالص یعنی پاکیزه و بی هیچ آمیزش و نفی و اثبات هم بگفتار اندر و هم با عتقاد اندر و هم بفعل اندر و چون کسی گفتار و اعتقاد و کردار خویش را از آمیزشها پاکیزه کند دین خالص او داشته باشد و هر که زبانرا از ناگفتنیها پاک کند گفتار او مر گفتار خدایرا ماند و او شایسته باشد مر خدایرا همچنانکه خدایتعالی مر خاکرا پاکیزه کرد از آلایشها تا شایسته شد مر صورت آدم را پس لازم آمد که بنیاد دین آدم و فرزندان او (که ایشان) را از بهر آن آفریده اند از سخنی باشد کان مر نفی و اثبات را گرد گرفته باشد و آن کلیمه اخلاص است و اندر نام خدای از نخست بنکره است یعنی بی الف و لام معرفست چون اله و پس از آن این نام نام معرفست چون الله و الف و لام آن نام نکره است که الف و لام (معرفه) ندارد چون اله و الف و لام دلیلانند بر تنزیل و تاویل بررسول و بر وصی بر محسوس و معقول از بهر آنکه شناختن چیزها بدین شش رویست که یاد کرده باشد و این چیز ها را بصورت توان شناختن و چون صورت نباشد ناشناخته باشد که این از چه سبب است و بچه صورتست اما بحد خود بر شناخته باشد آنجه هیولاهای صورت یافته است اندرینعالم و پس از صورت چون اندر عالم این بود و اندر کلیمه اخلاص نکره پیش از معرفه آمده و منکر اله است ومعرف الله است و نفی کردن نام خدای به لام و الف باشد که بر یکدیگر افتد چون لا و پس ازو نکره بیاید چون لا اله و اثبات کردن با الف و لام باشد که او بازگونه لام و الف است همچنانکه نکره مخالف معرفست و اندر سوره اخلاص ایزد تعالی یگانگی را آشکارا کرد و گفت قوله تعالی:قل هو الله احد و اندر کلیمه اخلاص این معنی برمز بود که گفت نیست خدای مگر خدای یعنی یگانه است از بهر آن گفتیم پیش ازین که توحید اندر سوره اخلاص بفعل است و اندر کلیمه اخلاص بقوتست و کلیمه اخلاص پیش از سوره اخلاص است از بهر آنکه چیزها از نخست اندر حد قوت باشند و ضعیف باشند پس بحد فعل رسند و قوی شوند. پس گوئیم که خدایتعالی مر خود را احد گفت یعنی یگانه و او تعالی جل ذکره یگانه است اندر ذات خویش چون آفرینش و فرمان خویش و امام جعفر صادق علیه السلام چنین خوانده است :قل هو الله الاحد و همچنین واجب آید از بهر آنکه الله معرفست و احد نکره است و چون معرف را بمنکر صفت کنی آن معنی آن صفت بر آن افتد با نبازی شود میان معرفه و میان نکره چون معرف را بمعرف صفت کنی خاصه شود آن صفت مر آن معرف را بی هیچ چیز دیگر و دلیل همیکند که اصل نزول قل هو الله الا حد است از بهر آنکه همیگوید الله الصمد همچنانکه نام معرفست صفت نیز معرفست و صمد آن باشد که دیگران قصد بدو کنند بحاجتهای خویش و نیز صمد آن باشد که تجزیت نپذیرد و نیز صمد آن باشد که او را میان تهی نباشد و این صمد همی استوار کند معنی احدی را از بهر آنکه جفتها همه از یکی پدید آید و همکنان بیکی حاجتمند باشند بدانچه هستی ازو دارند این معنی صمد است و چون این سوره اخلاص باز گونه کلیمه اخلاص است لازم آید که اول این سوره معرف و آخرش منکر باشد بر عکس این مقدمه اول کلیمه اخلاص نفی و منکر است چون لا اله و آخرش اثبات و معرفست چون الا الله و نیز گوئیم معنی احد را و صمد را همی استوار کند قوله تعالی: لم یلد و لم یولد از بهر آنکه زایش میان جفتان موجود است و یگانه را زایش نیست و مر زاده را با آن جفت کزو زاده باشد مناسبت باشد بدانچه او سوم آن دو باشد و پیدا آوردن باری سبحانه و تعالی مرین جفتها را نه جفتی است تا مر این جفتها را بدو مناسبت باشد بلکه بوده شده اند از یکی که او قسمت و تجزیت نپذیرد بهیچ روی و زاده آنکه ازو زاده باشد مانند (او) باشد چنانکه معلول بعلت و مر چیزها را پدید آوردن ایزد تعالی نه چون پدید آوردن علت است معلول خویش را نبینی که خدایتعالی همیگوید: و لم یکن له کفوا احد یعنی نیست اندر خورد مرورا هیچکس از بهر آنکه او یگانه است بذات و بفعل که پدید آورد چیزیرا نه از چیزی بامر خویش و این احد اندر آخر سوره منکر است چنانکه باول معرفست از بهر آنکه احدی یافته نیست اندر مخلوقات و شناخته نیست بلکه آن مر خدایراست و فارسی احدکسی است و بفارسی و احد یکیست و فرق بسیار است میان این دو لفظ چنانکه اگر گوئیم کسی بازید پسندیده نیاید بزرگتر از آن باشد که گوئیم یکتن بازید پسندیده نیاید پس آنچه همیگوید که مرورا کفوا نیست آن میخواهد که احد مر مخلوق را نیست. و این فصل از بهر خداوندان ادب نبشته شد و کسی را که ادب نیست و ندارد دریافتن اینمعنی دشوار است مگر که او را آزمایش افتاده باشد اندر علم تاویل و السلام.