Чун боз намудем ки нахусти чизикаҳ падед омад амр бозӣаст ва далел фармудем бар дурустии ин қавл андар онаст ки чизҳо зер илмаст пас лозим ояд ки нахуст илм бӯда шудааст . Акнӯн гўӣим аз амри бории субҳонау таъолии нахусти олам рӯҳонӣ бӯда шудааст онгаҳ аз онъолми аинъолми падед омадаасту гўӣим онъолм доност ва тамомаст ва боқӣаст ва латифаст аънӣ ки ҳамаи ҷон ва донишасту далели ореми бдонкаҳи нахуст онъолм бӯда шудааст онгоҳи ин олами падед омадааст бидонча гўӣими аинъолми ҷисмонӣ гардандааст аз ҳол ба ҳолу бад-ӣни гаштани азуи чизҳо падед ҳаме ояд аз маодину наботу ҳайвон ки андрўи нишонеҳо ( ӣ ) қасд ( ва ) мурод пайдост бидонча наботи ҳамеи равед ки пойдорӣ ҳайвон бадвасту мардуми ҳаме падед ояд ки ҳар дуро нигоҳ медорад ва агар мардум набошад наботу ҳайвони ҳама ночиз шавад .

چون باز نمودیم که نخست چیزیکه پدید آمد امر بازیست و دلیل فرمودیم بر درستی این قول اندر آنست که چیزها زیر علم است پس لازم آید که نخست علم بوده شده است. اکنون گوئیم از امر باری سبحانه و تعالی نخست عالم روحانی بوده شده است آنگه از آنعالم اینعالم پدید آمده است و گوئیم آنعالم داناست و تمامست و باقی است و لطیف است اعنی که همه جان و دانش است و دلیل آریم بدانکه نخست آنعالم بوده شده است آنگاه این عالم پدید آمده است بدانچه گوئیم اینعالم جسمانی گردنده است از حال به حال و بدین گشتن ازو چیزها پدید همی آید از معادن و نبات و حیوان که اندرو نشانیها (ی) قصد(و) مراد پیداست بدانچه نبات همی روید که پایداری حیوان بدوست و مردم همی پدید آید که هر دو را نگاه میدارد و اگر مردم نباشد نبات و حیوان همه ناچیز شود.

Пас донистин ки қасд дар йени чизҳо на мари аинъолми рост агар касе гуяд ки он қасди ҳамин табоиъ мекунад гуфта бошад ки ҳамин олами худ қасдаст ва ҳам ӯ худ мақсӯд ва ин сухан мутаноқиз бошад ва чун дониста шуд ки қасди андарин олами мари он олами росту мари он қосидро низ олам гуфтем бидон рӯй ки қасди андари чизҳо чизе тавонад кардан ки ӯро бидонча андрў қасд кардааст монндгӣ бошад . Пас ончии мо гуфтем лозим ояд ки онъолм ки аинъолм феъл ӯст монандааст брўӣии бринъолм ва чун дринъолм аз илми шарифтар чизе набӯд гуфтем ки онъолми ҳам донишпазир ва ҳам дониш диҳандааст ва чун дар аинъолми нафас ( дониш )пазир буду ақли донишдиҳанда буд гуфтеми онъолм ақласту нафасу дигар чиз нест аз баҳри онкии андари олами ҷузи ҳамин ду чиз набӯд ё осмонҳо буд фоидадиҳандау табоиъ буд фоидаи пазирнда ё табоиъ буд фоидадиҳандау набот буд фоидаи пазирнда , ё набот ( буд ) фоидадиҳандау ҳайвон буд фоидаи пазирнда ё ҳайвон буд фоидадиҳандау мардум буд фоидаи пазирнда , ё устод буд фоидадиҳандау шогирд буд фоидаи пазирнда , ё пайғамбар буд фоидадиҳандау уммат буд фоидаи пазирнда ва аз ҳайвони нар буд фоидадиҳандау мода буд фоидаи пазирнда ё сонеъ буд фоидадиҳандау маснӯъ буд фоидаи пазирнда ва чун аз ҷумлагии аинъолми фоидаи пазирнда буд бидонча андрў ҳама ояд аз наботу ҳайвону гавҳарҳо як як андари асли ин табоиъ нест гуфтем ки онъолми ӣнҳама ӯ кунад ӯ фоида диҳанда бошад онгаҳ гуфтем ки онъолми андари зоти хеши бадв қисмаст яке фоидадиҳанда чун ақлу дигари фоидаи пазирнда чун нафас ва чун донистем ки аинъолми фоида пазираст дониста шуд ки онъолми фоида диҳандааст ва дониста шуд ки онъолми пеш аз ин олам бӯдааст ва инро тақаддуми шарафии гўӣим на тақаддуми замонии чунонкии мари устодро бар шогирди тақаддум шарафӣаст чунонкии андари икзмони номи устодии мари устодроу номи шогирдии мари шогирдро андари икҳол лозим ояд на пештар ва на пастар далели орем бар онкӣ онъолм доност бдончаҳи гўӣими осори санъат бар ҳикмати андринъолми андари таркиби афлоки бтмомтру росттар шаклӣ ки он шакл мудавварасту муносибати ин чаҳор табъ ( ки ) ҳар икиро бо дайгарии брўӣӣ мухолифатаст ва ҳамон табъро бо рӯй дигари муносибат то чун биравӣ муносибат бо якдигар биомезанд ва бо рӯй мухолифати ҳама яке нашаванд ки фоидаи азу падед бияёд ( пайдост ) мурод аз чҳо табъ оташасту боду обу хоку оташи гарм ва хушкасту хоки сард ва хушкаст ин ҳар ду дар хушкӣ мувофиқанд ва дар гармӣу сардии мухолифу ҳавои гарм ва тарасту оби сард ватар ва дартарӣ ҳар ду мувофиқанд ва дар гармӣу сардӣ мухолифанду шарҳи ин дар китоб дигар гуфтаем .

پس دانستین که قصد در ین چیزها نه مر اینعالم راست اگر کسی گوید که آن قصد همین طبایع میکند گفته باشد که همین عالم خود قصد است و هم او خود مقصود و این سخن متناقض باشد و چون دانسته شد که قصد اندرین عالم مر آن عالم راست و مر آن قاصد را نیز عالم گفتیم بدان روی که قصد اندر چیزها چیزی تواند کردن که او را بدانچه اندرو قصد کرده است مانندگی باشد. پس آنچه ما گفتیم لازم آید که آنعالم که اینعالم فعل اوست ماننده است بروئی برینعالم و چون درینعالم از علم شریفتر چیزی نبود گفتیم که آنعالم هم دانش پذیر و هم دانش دهنده است و چون در اینعالم نفس (دانش) پذیر بود و عقل دانش دهنده بود گفتیم آنعالم عقل است و نفس و دیگر چیز نیست از بهر آنکه اندر عالم جز همین دو چیز نبود یا آسمانها بود فایده دهنده و طبایع بود فایده پذیرنده یا طبایع بود فایده دهنده و نبات بود فایده پذیرنده، یا نبات (بود) فایده دهنده و حیوان بود فایده پذیرنده یا حیوان بود فایده دهنده و مردم بود فایده پذیرنده، یا استاد بود فایده دهنده و شاگرد بود فایده پذیرنده، یا پیغمبر بود فایده دهنده و امت بود فایده پذیرنده و از حیوان نر بود فایده دهنده و ماده بود فایده پذیرنده یا صانع بود فایده دهنده و مصنوع بود فایده پذیرنده و چون از جملگی اینعالم فایده پذیرنده بود بدانچه اندرو همه آید از نبات و حیوان و گوهر ها یک یک اندر اصل این طبایع نیست گفتیم که آنعالم اینهمه او کند او فایده دهنده باشد آنگه گفتیم که آنعالم اندر ذات خویش بدو قسم است یکی فایده دهنده چون عقل و دیگر فایده پذیرنده چون نفس و چون دانستیم که اینعالم فایده پذیر است دانسته شد که آنعالم فایده دهنده است و دانسته شد که آنعالم پیش از این عالم بوده است و این را تقدم شرفی گوئیم نه تقدم زمانی چنانکه مر استاد را بر شاگرد تقدم شرفی است چنانکه اندر یکزمان نام استادی مر استاد را و نام شاگردی مر شاگرد را اندر یکحال لازم آید نه پیشتر و نه پستر دلیل آریم بر آنکه آنعالم داناست بدآنچه گوئیم آثار صنعت بر حکمت اندرینعالم اندر ترکیب افلاک بتمامتر و راست تر شکلی که آن شکل مدور است و مناسبت این چهار طبع (که) هر یکیرا با دیگری بروئی مخالفت است و همان طبع را با روی دیگر مناسبت تا چون بروی مناسبت با یکدیگر بیامیزند و با روی مخالفت همه یکی نشوند که فایده ازو پدید بیاید (پیداست) مراد از چها طبع آتش است و باد و آب و خاک و آتش گرم و خشک است و خاک سرد و خشک است این هر دو در خشکی موافقند و در گرمی و سردی مخالف و هوا گرم و تر است و آب سرد و تر و در تری هر دو موافقند و در گرمی و سردی مخالف اند و شرح این در کتاب دیگر گفته ایم.

Ва чун ҳикмати андринъолм маснӯъ пайдост ( ва ) дуруст кардем ки сонеъаши онъолм нахустинаст дуруст шуд ки онъолм доност далели ореми бдонкаҳ онъолм тамомаст онгаҳ гўӣими мо мари бнъолмро нотамом байнем аз баҳри онкии андарин чизҳо падед меояд ки беҳтари азин олами чунонкии ҳайвон падед меояд ки беҳтар азинъолмаст аз баҳри онкии аинъолм аз чаҳор табъи назм гирифтааст на паҳлавии якдигар балки бо якдигар омехта бошанд ва агар ду чизи ҳам паҳлавиро манзум шояд гуфтану андари назми хайр ва салоҳаст мари ду чизро ( ки ) бо якдигар омехта бошанд манзумтар шояд гуфтану андрўи хайру салоҳ бештар бошад .

و چون حکمت اندرینعالم مصنوع پیداست (و) درست کردیم که صانعش آنعالم نخستین است درست شد که آنعالم داناست دلیل آریم بدانکه آنعالم تمامست آنگه گوئیم ما مر بنعالم را ناتمام بینیم از بهر آنکه اندرین چیزها پدید می آید که بهتر ازین عالم چنانکه حیوان پدید می آید که بهتر ازینعالم است از بهر آنکه اینعالم از چهار طبع نظم گرفته است نه پهلوی یکدیگر بلکه با یکدیگر آمیخته باشند و اگر دو چیز هم پهلوی را منظوم شاید گفتن و اندر نظم خیر و صلاح است مر دو چیز را (که) با یکدیگر آمیخته باشند منظوم تر شاید گفتن و اندرو خیر و صلاح بیشتر باشد.

Лоҷарами ҳайвони бҷсм монанди ин оламаст ки аз он табоиъаст ва барин олами брўҳи эҳсоси мунфасил фазл дорад ва бар олами табоиъи пас дуруст шуд ки ҳайвон тамомтараст аз олам ки мрўро рӯҳасту аинъолмро рӯҳ нест ва чун аз йени олами нотамоми чизеи тамомтар дидем донистем ки ар нотамоми ҷузи бғоити тамомии дигар падед наёяд ва чун дуруст карда будем ки сунъи андринъолми мари он олами рости гуфтем ки онъолм ки сунъ ӯ тамомаст лозим ояд ки тамомаст ва ҳар чаҳ тамом бошад боқӣ бошад .

لاجرم حیوان بجسم مانند این عالم است که از آن طبایع است و برین عالم بروح احساس منفصل فضل دارد و بر عالم طبایع پس درست شد که حیوان تمامتر است از عالم که مرورا روح است و اینعالم را روح نیست و چون از ین عالم ناتمام چیزی تمامتر دیدیم دانستیم که ار ناتمام جز بغایت تمامی دیگر پدید نیاید و چون درست کرده بودیم که صنع اندرینعالم مر آن عالم راست گفتیم که آنعالم که صنع او تمامست لازم آید که تمامست و هر چه تمام باشد باقی باشد.

Ва далели ореми бдонкаҳи онъолм боқӣаст гўӣим чун мринъолмро ҳаме байнем гардандааст аз ҳоли баҳолу ҳақиқати фанои гаштани ҳол мавҷӯдаст аз он маънӣ ки мрўро вуҷӯд хонанду чизикаҳи андари ҷзўёти хеши фанои пазирад лозим ояд ки рӯзии куллият ӯ фанои пазираду анвоъи фанои андарин олам бисёраст ва аз ҷои кӯл шудани аздод бар аздоди андрў чун мурда шудани зиндау равшан шудани торику ганда шудани хўшбўӣӣу ҷузи ону ӣнҳама далел фаност аз баҳри онкии фано зид бақост ҳамчинонкии торикии зид равшанӣасту адами зид вуҷӯдаст пас ин фаноҳои ҷузвии далели ҳмикнд бар фанои аинъолми бакулят ва чун ин маснӯъро фано дуруст шуд бақои онъолм ки ӯ сонеъаст дуруст шуд аз баҳри онкии сонеъро бар маснӯъ шарафаст чунонкии бқоро бар фано шарафасту санъати андарин олам арзӣасту бақои аинъолм низ арзӣасту гаштани ҳол ӯ гувоҳӣ ҳаме диҳад ки бақоаш арзӣасту маънии арзи андари чизе падед наёяд магар аз чизикаҳи он маънии андар ва ҷавҳарӣ бошад яъне зотӣу гармӣу равшании андари оҳан аз оташи арзӣ падед ояд ки гармӣу равшании андари оташ ҷавҳарӣаст яъне зотии пас дуруст кардем ки ин бақои арзии андарин олам аз онъолми падед омадаасту мари онъолмро лозим ояд ки бақоӣ ӯ ҷавҳарӣ бошад яъне зотӣ .

و دلیل آریم بدانکه آنعالم باقی است گوئیم چون مرینعالم را همی بینیم گردنده است از حال بحال و حقیقت فنا گشتن حال موجود است از آن معنی که مرورا وجود خوانند و چیزیکه اندر جزویات خویش فنا پذیرد لازم آید که روزی کلیت او فنا پذیرد و انواع فنا اندرین عالم بسیار است و از جا کول شدن اضداد بر اضداد اندرو چون مرده شدن زنده و روشن شدن تاریک و گنده شدن خوشبوئی و جز آن و اینهمه دلیل فناست از بهر آنکه فنا ضد بقاست همچنانکه تاریکی ضد روشنی است و عدم ضد وجود است پس این فناهای جزوی دلیل همیکند بر فنای اینعالم بکلیت و چون این مصنوع را فنا درست شد بقای آنعالم که او صانع است درست شد از بهر آنکه صانع را بر مصنوع شرفست چنانکه بقارا بر فنا شرفست و صنعت اندرین عالم عرضی است و بقای اینعالم نیز عرضی است و گشتن حال او گواهی همی دهد که بقاش عرضی است و معنی عرض اندر چیزی پدید نیاید مگر از چیزیکه آن معنی اندر و جوهری باشد یعنی ذاتی و گرمی و روشنی اندر آهن از آتش عرضی پدید آید که گرمی و روشنی اندر آتش جوهری است یعنی ذاتی پس درست کردیم که این بقای عرضی اندرین عالم از آنعالم پدید آمده است و مر آنعالم را لازم آید که بقای او جوهری باشد یعنی ذاتی.

Ва далели орем бар онкии онъолм латифаст бидонча гўӣими латиф он бошад ки андари ҷисми осор ӯ бугзараду ҷисми мрўрои ҳиҷоби натавонад кардан аз маҳсусоти далели барин қавл онаст ки андар оташ латофатасту ҷисми мари қӯт ӯро ҳиҷоби натавонад кардан на бинӣ ки агар чаҳ стбрӣу қавии оҳанӣ буд ва бо он сахтӣу қӯт ки андар оҳанаст чун оташи азу бар икрўӣ ҳамсоягӣ кунад қувваи оташи бадӣгар рӯй аз оҳан берун шавад . Ва чун дидем ки андари зери оби азими моҳёну дигари ҷонварони ҳаме падед омаданд андари шикаму пушти модагони ҳамеи ҳаёт роҳ ёфт то оби андари пушти нар ҷонвар гардад ва бҳркт ояду андари шиками модагони ҳамеи ҳайвон гашт донистем ки ин аз латофат онъолмаст ки ӯ сонеъ аинъолмаст .

و دلیل آریم بر آنکه آنعالم لطیف است بدانچه گوئیم لطیف آن باشد که اندر جسم آثار او بگذرد و جسم مرورا حجاب نتواند کردن از محسوسات دلیل برین قول آنست که اندر آتش لطافتست و جسم مر قوت او را حجاب نتواند کردن نه بینی که اگر چه سطبری و قوی آهنی بود و با آن سختی و قوت که اندر آهن است چون آتش ازو بر یکروی همسایگی کند قوه آتش بدیگر روی از آهن بیرون شود . و چون دیدیم که اندر زیر آب عظیم ماهیان و دیگر جانوران همی پدید آمدند اندر شکم و پشت مادگان همی حیات راه یافت تا آب اندر پشت نر جانور گردد و بحرکت آید و اندر شکم مادگان همی حیوان گشت دانستیم که این از لطافت آنعالم است که او صانع اینعالم است.

Ва далели ореми бронкаҳи онъолм зиндааст бар ончии гўӣими андари аинъолм ҳаме байнем ки ҳар чаҳ ҷонвараст шарифтараст аз ончии мрўро ҷон несту онъолм ки сонеъаст шарифтараст аз аинъолм ки ин маснӯъи биҷонст лозим ояд ки онъолм ки ӯ сонеъаст ҳама ҷонасту дониш ва низ чун беҳтарини чизеи андринъолми ҷонвари доно буд ки он мардумаст гуфтем ки чун сонеъи беҳтар аз маснӯъ бошаду беҳтарини чизе аз санъатҳои олам ҷонвар доност донистем ки ин ҷонвари доно наздиктараст бсонъи хеш аз баҳри онкӣ беҳтараст аз дигарон ва чун ҷонвари доно ки мардумаст беҳтар буд ва наздиктар маснӯъи бсонъи хеш он бошад ки беҳтар бошад . Пас дуруст шуд ки онъолм зиндааст ва доност вдрст кунад марин даъвиро қавли хдоитъолӣ ки қавлаи таъолӣ :у ани алдоролохраҳи ?лаии алҳиўони луи конўои иълмўн .

و دلیل آریم برآنکه آنعالم زنده است بر آنچه گوئیم اندر اینعالم همی بینیم که هر چه جانور است شریفتر است از آنچه مرورا جان نیست و آنعالم که صانع است شریفتر است از اینعالم که این مصنوع بیجانست لازم آید که آنعالم که او صانع است همه جانست و دانش و نیز چون بهترین چیزی اندرینعالم جانور دانا بود که آن مردمست گفتیم که چون صانع بهتر از مصنوع باشد و بهترین چیزی از صنعتهای عالم جانور داناست دانستیم که این جانور دانا نزدیکتر است بصانع خویش از بهر آنکه بهتر است از دیگران و چون جانور دانا که مردمست بهتر بود و نزدیکتر مصنوع بصانع خویش آن باشد که بهتر باشد . پس درست شد که آنعالم زنده است و داناست ودرست کند مرین دعوی را قول خدایتعالی که قوله تعالی: و ان الدارالاخره لهی الحیوان لو کانوا یعلمون.

Ҳмигўиди бдрстикаҳ ки сарои бози пасин зиндааст агар бдонндӣ .

همیگوید بدرستیکه که سرای باز پسین زنده است اگر بدانندی.

Пас далели ореми бдонкаҳи онъолми доноу биноу шунаво ва гуёст чун ин маънӣҳои сутӯда ки андари мардуми ҳаме падед ояд аз онъолмаст ҳаме ангехта шавад ва ин маънӣҳо ки ёд кардем андари арқони табоиъ аинъолм нест ва ин маснӯъаст ( пас ) чора нест ки ин маънӣҳо ки ёд карда шуд аз сонеъ аинъолмаст ва чун ин маънӣҳо андринъолми ҷузвӣ буд донистем ки онъолм куллӣаст тўоноӣӣу биноӣӣу шнўоӣӣу гўёӣии мронъолми росту ӣнҳамаи маънӣҳо мари нафаси кули рости бтоӣиди ақл ки аз амри бории субҳонау таъолӣ ки ӯ моя ҳар ду ҷаҳонаст . Ва гӯям ки онъолми латифу боқӣу тавоноу донои тамом ҷой несту андар ҷой нест ва аз ҷой берун несту офарӣдаи эзади биҳмтост воҷибаст бар муъмини мухлис ки мари онъолмро бишносаду бидонад ки биҳишти бҳқиқт онъолмаст ва ҳар ки онъолмро бҳқиқт бишнохт ҷон ӯ бдонъолм расед ҳам имрӯз ки андар колбудаст ва чун шариъатро низ корбндд бдонъолм расаду андари Наими ҷовидӣ мухиллад гардад эзади таъолии тавфиқи дҳоди мўмнонроу ассалом .

پس دلیل آریم بدانکه آنعالم دانا و بینا و شنوا و گویاست چون این معنیهای ستوده که اندر مردم همی پدید آید از آنعالم است همی انگیخته شود و این معنیها که یاد کردیم اندر ارکان طبایع اینعالم نیست و این مصنوع است (پس) چاره نیست که این معنیها که یاد کرده شد از صانع اینعالم است و چون این معنیها اندرینعالم جزوی بود دانستیم که آنعالم کلی است توانائی و بینائی و شنوائی و گویائی مرآنعالم راست و اینهمه معنیها مر نفس کل راست بتائید عقل که از امر باری سبحانه و تعالی که او مایه هر دو جهانست. و گویم که آنعالم لطیف و باقی و توانا و دانا تمام جای نیست و اندر جای نیست و از جای بیرون نیست و آفریده ایزد بیهمتاست واجب است بر مومن مخلص که مر آنعالم را بشناسد و بداند که بهشت بحقیقت آنعالم است و هر که آنعالم را بحقیقت بشناخت جان او بدانعالم رسید هم امروز که اندر کالبد است و چون شریعت را نیز کاربندد بدانعالم رسد و اندر نعیم جاویدی مخلد گردد ایزد تعالی توفیق دهاد مومنانرا و السلام.