Гўӣими бтўФиқи хдоитъолӣ ки ҳар чизикаҳ ӯ мавҷӯд шудааст ӯ нахусти андари ҳад қувва бӯдааст то бози бҳди феъл омадааст чунонкии мардуми имрӯзи мавҷӯд шудааст аз нахуст набот бӯдааст то падар ва модараш бихӯраданд ва аз он наботи андари эшон обӣ бҳосл омад казу фарзанд омад ва чун ӣнҳол маълум шуд гўӣим ки дӯзахи андари ҳади қувваи нодонисту биҳишти андари ҳади қувва илмаст аз баҳри онкии доно он кунад ки хушнӯдии худоу расӯли андар он бошад то бидон тоъат ба биҳишт ҷовдонӣ расаду нодон он накунад ончии растгорӣ ӯ андар он бошад то бидон сабаби бдўзх ҷовидӣ расад пас дуруст шуд ки биҳишти андрҳди қувва илмасту доноӣии бҳқиқт биҳиштасту дӯзахи андари ҳади қувва ҷаҳласту нодонии бҳқиқт дӯзахаст ки хдоитъолии мркоФронрои дӯзах ваъда кардааст чунонкӣ дар бисёре ҷой дар қуръон ёд кардааст қавлаи таъолӣ :у аллазӣнаи кФрўои ?лаами нори ҷаҳаннами лои иқзии алайҳими Фимўтўоу лоихФФи анҳуам ман азобҳо кзлки нҷзии кули кФўрҳмигўиди мари коФронрои азоб дӯзахаст бар эшон қазоӣ марг накунад то бимиранд ва сабк накунад аз эшон азоби чунин мукофот кунем ҳар носипосироу дигар ҷой мегуяд кофарони нодононнди бмънии ин ояти қавлаи таъолӣ : қул аФғири аллоҳи томрўнии аъбди аиҳо алҷоҳлўн ҳмигўид бигӯ эй Муҳамад ки шумо марои миФрмоӣид ки ҷузи хдоирои пурситам эй нодонон чун дӯзахёни коФроннду кофарони нодононнди пас дӯзахён нодонон бошанд ва ин аз шакл авваласт андари китоби мантиқи пас дуруст кардем ки дӯзахи андари ҳади қувва ҷаҳласт ва ҳар касе ки бнодонӣ боистад ё аз пас равад ва бо доноён душман кунад ӯ дӯзахӣ бошаду мардуми чунон бояд ки дӯсти дор доно бошанду доноӣ ба бҳқиқт расӯласт алайҳи ассаломи андари даври хешу васӣ ӯ эмом рӯзгораст ҳар як андари асри хеш ва ҳар ки бомоми рӯзгори хеш душманӣ кунаду итоат ӯ надорад итоати расӯл худоӣ надошта буд ва ҳар ки итоат расӯл надорад тоъат хдоитъолӣ надошта буд ( ӯ ) кофар буд ҳар ки итоати эмом ҳақ надорад илми наёбад ва ҳар ки илми наёбад ббҳшт нарасад андрдўзх бимонад пас гўӣим ки андар ҳар рӯзгории мтобъи эмоми ҳақ дар биҳиштаст аз баҳри онкии халқи азу бълм барисанд ва аз илм ббҳшт барисанду мухолифи эмоми ҳақ дар ҳар замонӣ дар дӯзахаст аз баҳри онкии мтобъони ноҳақи бгФтор ӯ аз эмоми ҳақ давр шаванд ва нодон бимонанд дӯзахӣ шаванду шаҳодат бо маърифати калид дар биҳиштаст ва бе маърифати калид дар дӯзахаст ва мислии бгўӣими бдинҷоӣ то муъминро сӯрат дуруст шавад ки нодон дӯзахӣасту доно биҳиштӣаст ва баён кунем ки дӯзахиро бар биҳиштӣ қӯтӣ нест гўӣим ки ҳеҷ чиз аз ҷонварони нафаси сухан гӯй надоранд ҷузи мардуму осори ақлро ҷузи нафаси сухан гӯй напазирад ва ҳар ки ақл надорад хдоитъолии сӯй ӯ пайғамбар нафиристодаасту далел бар дурустии ин қавл онаст ки бар кӯдакони бихрд ва бар девонагони намоз ва тоъат несту бмнзлти стўроннд ва ҳар ки бар ва тоъат нест бмнзлт сутурасту стўронро аз биҳишт насибӣ несту далели бронкаҳи стўронро аз биҳишт насиб нест онаст ки дасти мардум бар ҷумлагии сутурон кушодааст бкштну мрўро хӯрдан аз ончӣ хӯрдан ӯ ҳалоласту ночиз кардан аз ончӣ хӯрдан ӯ ҳалол нест аз ҷонварон аз баҳри онкии мардум биҳиштӣаст андари ҳади қуввау сутур на биҳиштӣасту биҳиштиро подшоҳӣаст бар дӯзахии лоҷарами ҷонварони андари подшоҳӣ ӯ омдстнди ҳам бдинҷҳону мардуми мари стўронро ҳаме ранҷоанду ҳамеи фурушад ва ҳаме кашад ва ҳаме хӯрд ва аз он биравӣ ҳеҷ маломатӣ нест ҳамчинонкӣ бдўзх баранду брнҷоннд ва ночиз кунанд мари дўзхёнро ва он аз дӯзахён тоъатаст мари хдоирои пас мардуми ҳамчинонкӣ бар нҷонидни мари стўронрои андари роҳи ҳаҷу ғзоу куштану пора кардани мари аишонрои бФрмон чун бхдои ҳаме тақарруб кунад бар вай аз он ҳараҷӣ нест ҳамчинонкии ҳмигўид ки рӯзи қиёмати расӯли слии аллоҳи алайҳ ва ?ала биёбаду бдўзхи брдмду дам ӯ мари дӯзахро сард кунад врдои хеш яъне кулем ботши фурӯи барад то осӣони умматро бар кашанду дӯзахро ҳеҷ қувва набошад бар дами врдоӣ ӯ ҳамчинонкии даст мардум кӯтоҳаст аз мардуми дигар ки ӯ зоҳири шариъат пазируфтаасту андари ҳади қувва биҳиштӣ гаштааст ва ин мисол дурустаст пас зоҳир кардем ки мардуми нодони андринҷҳон дӯзаханд мари стўронроу ддконро ки эшон дўрхённд бар ончӣ бар сутурону ддкон ҳаме расанд аз ончӣ бор кашӣдан ва сӯхтану куштан ва пухтан ва хӯрдану ҷуз он бошад ҳаме кунанду ҳамеи рнҷоннд ва ҳечкас бад-ӣни сутурон ки дўзхённд на бахшойади чунонкии хдоитъолии ҳмигўиди андари ҷавоби дӯзахён ки фарёд хоҳанд кард қавлаи таъолӣ : қоли ахсӣўои фӣҳоу лои тклмўни ҳмигўид чун эшон фарёд хоҳанд кард худоӣ гуяд давр бошед андари дӯзах ва бо ман мгўӣид ва низ гўӣим ки ҷонварон ки фурӯд аз мардманду дасти мардум бар эшон кушодааст ҳафт навъанд аз он ду навъ обӣанд яке онкӣ пой надорад ва чун мору моҳӣу ҷузи ону дигари онкӣ пой дорад чун наҳангу кашфу харчангу ҷузи он ва панҷ навъ азу хокӣаст икнўъ аз ӯ чаҳор поӣист ки гиёҳу дона хӯрдан чун гову гӯсфанду ҷузи ону дигари азуи чаҳор поӣист ки гӯшт хӯрдан чун шеру гургу ҷузи ону дигар парандааст ки гӯшт хӯрд чун бозу шоҳину ҷузи ону дигар парандааст ки гиёҳ ва дона хӯрд чун кабӯтару фохтау ҷузи он панҷум ҳашаротанд ки бпорсии онро хазндагон гӯйанду дасти мардум ки ӯ дӯзахи ин ддконсти барояшон кушодааст ҳамчинонкии ҳафт дар дӯзах бар дӯзахён кушодааст чунонкии хдоитъолии ҳмигўид : лҳои сабъаи абвоби лкл боб манеҳам ҷузи мақсуми ҳмигўиди мари дӯзахро ҳафт дараст мар ҳар дариро аз дӯзахён баҳрааст бахш карда ва чун андари ҷонварон ки дўзхённди ҳафт қисмат пайдо кардем гўӣим ки аз мардуми ҳам бад-ӣни қисматҳо грўҳоннд ки ҳар гуруҳе бар сират навъе азин ддконнду сутурони чунонкии хдоитъолии ҳмигўиди қавлаи таъолӣ : ва мо ман добаҳи фии аларзу лои тоӣри итири бҷнои ҳиаҳ алоамам амсолкм ҳмигўид нест аз ддкону чрндгони андари замин ва на паранда ки биппарад магари амтоннд монанди шумо пас ҳар ки ӯ бсирти ин сутурон ва ддкон нодонаст он дӯзахӣаст ҳамчинонкӣ пайдо кардем ки ддкони дарин ҷаҳони дўзхённди чунонкӣ ҳар ки дузду хиёнат кораст аз мардуми бмнзлаҳ мӯш аст

گوئیم بتوفیق خدایتعالی که هر چیزیکه او موجود شده است او نخست اندر حد قوه بوده است تا باز بحد فعل آمده است چنانکه مردم امروز موجود شده است از نخست نبات بوده است تا پدر و مادرش بخوردند و از آن نبات اندر ایشان آبی بحاصل آمد کزو فرزند آمد و چون اینحال معلوم شد گوئیم که دوزخ اندر حد قوه نادانیست و بهشت اندر حد قوه علم است از بهر آنکه دانا آن کند که خشنودی خدا و رسول اندر آن باشد تا بدان طاعت به بهشت جاودانی رسد و نادان آن نکند آنچه رستگاری او اندر آن باشد تا بدان سبب بدوزخ جاویدی رسد پس درست شد که بهشت اندرحد قوه علم است و دانائی بحقیقت بهشت است و دوزخ اندر حد قوه جهل است و نادانی بحقیقت دوزخ است که خدایتعالی مرکافرانرا دوزخ وعده کرده است چنانکه در بسیاری جای در قرآن یاد کرده است قوله تعالی:و الذین کفروا لهم نار جهنم لا یقضی علیهم فیموتوا و لایخفف عنهم من عذابها کذلک نجزی کل کفورهمیگوید مر کافرانرا عذاب دوزخ است بر ایشان قضای مرگ نکند تا بمیرند و سبک نکند از ایشان عذاب چنین مکافات کنیم هر ناسپاسی را و دیگر جای میگوید کافران نادانانند بمعنی این آیت قوله تعالی:قل افغیر الله تامرونی اعبد ایها الجاهلون همیگوید بگو ای محمد که شما مرا میفرمائید که جز خدایرا پرستم ای نادانان چون دوزخیان کافرانند و کافران نادانانند پس دوزخیان نادانان باشند و این از شکل اولست اندر کتاب منطق پس درست کردیم که دوزخ اندر حد قوه جهل است و هر کسی که بنادانی بایستد یا از پس رود و با دانایان دشمن کند او دوزخی باشد و مردم چنان باید که دوست دار دانا باشند و دانای به بحقیقت رسولست علیه السلام اندر دور خویش و وصی او امام روزگار است هر یک اندر عصر خویش و هر که بامام روزگار خویش دشمنی کند و اطاعت او ندارد اطاعت رسول خدای نداشته بود و هر که اطاعت رسول ندارد طاعت خدایتعالی نداشته بود (او) کافر بود هر که اطاعت امام حق ندارد علم نیابد و هر که علم نیابد ببهشت نرسد اندردوزخ بماند پس گوئیم که اندر هر روزگاری متابع امام حق در بهشت است از بهر آنکه خلق ازو بعلم برسند و از علم ببهشت برسند و مخالف امام حق در هر زمانی در دوزخ است از بهر آنکه متابعان ناحق بگفتار او از امام حق دور شوند و نادان بمانند دوزخی شوند و شهادت با معرفت کلید در بهشت است و بی معرفت کلید در دوزخ است و مثلی بگوئیم بدینجای تا مومن را صورت درست شود که نادان دوزخی است و دانا بهشتی است و بیان کنیم که دوزخی را بر بهشتی قوتی نیست گوئیم که هیچ چیز از جانوران نفس سخن گوی ندارند جز مردم و آثار عقل را جز نفس سخن گوی نپذیرد و هر که عقل ندارد خدایتعالی سوی او پیغمبر نفرستاده است و دلیل بر درستی این قول آنست که بر کودکان بیخرد و بر دیوانگان نماز و طاعت نیست و بمنزلت ستورانند و هر که بر و طاعت نیست بمنزلت ستور است و ستورانرا از بهشت نصیبی نیست و دلیل برآنکه ستورانرا از بهشت نصیب نیست آنست که دست مردم بر جملگی ستوران گشاده است بکشتن و مرورا خوردن از آنچه خوردن او حلالست و ناچیز کردن از آنچه خوردن او حلال نیست از جانوران از بهر آنکه مردم بهشتی است اندر حد قوه و ستور نه بهشتی است و بهشتی را پادشاهی است بر دوزخی لاجرم جانوران اندر پادشاهی او آمدستند هم بدینجهان و مردم مر ستورانرا همی رنجاند و همی فروشد و همی کشد و همی خورد و از آن بروی هیچ ملامتی نیست همچنانکه بدوزخ برند و برنجانند و ناچیز کنند مر دوزخیانرا و آن از دوزخیان طاعت است مر خدایرا پس مردم همچنانکه بر نجانیدن مر ستورانرا اندر راه حج و غزا و کشتن و پاره کردن مر ایشانرا بفرمان چون بخدا همی تقرب کند بر وی از آن حرجی نیست همچنانکه همیگوید که روز قیامت رسول صلی الله علیه و آله بیابد و بدوزخ بردمد و دم او مر دوزخ را سرد کند وردای خویش یعنی کلیم بآتش فرو برد تا عاصیان امت را بر کشند و دوزخ را هیچ قوه نباشد بر دم وردای او همچنانکه دست مردم کوتاهست از مردم دیگر که او ظاهر شریعت پذیرفته است و اندر حد قوه بهشتی گشته است و این مثال درست است پس ظاهر کردیم که مردم نادان اندرینجهان دوزخ اند مر ستورانرا و ددکانرا که ایشان دورخیانند بر آنچه بر ستوران و ددکان همی رسند از آنچه بار کشیدن و سوختن و کشتن و پختن و خوردن و جز آن باشد همی کنند و همی رنجانند و هیچکس بدین ستوران که دوزخیانند نه بخشاید چنانکه خدایتعالی همیگوید اندر جواب دوزخیان که فریاد خواهند کرد قوله تعالی :قال اخسئوا فیها و لا تکلمون همیگوید چون ایشان فریاد خواهند کرد خدای گوید دور باشید اندر دوزخ و با من مگوئید و نیز گوئیم که جانوران که فرود از مردمند و دست مردم بر ایشان گشاده است هفت نوع اند از آن دو نوع آبی اند یکی آنکه پای ندارد و چون مار و ماهی و جز آن و دیگر آنکه پای دارد چون نهنگ و کشف و خرچنگ و جز آن و پنج نوع ازو خاکیست یکنوع از او چهار پائیست که گیاه و دانه خوردن چون گاو و گوسفند و جز آن و دیگر ازو چهار پائیست که گوشت خوردن چون شیر و گرگ و جز آن و دیگر پرنده است که گوشت خورد چون باز و شاهین و جز آن و دیگر پرنده است که گیاه و دانه خورد چون کبوتر و فاخته و جز آن پنجم حشراتند که بپارسی آنرا خزندگان گویند و دست مردم که او دوزخ این ددکانست برایشان گشاده است همچنانکه هفت در دوزخ بر دوزخیان گشاده است چنانکه خدایتعالی همیگوید:لها سبعه ابواب لکل باب منهم جز مقسوم همیگوید مر دوزخ را هفت در است مر هر دری را از دوزخیان بهره است بخش کرده و چون اندر جانوران که دوزخیانند هفت قسمت پیدا کردیم گوئیم که از مردم هم بدین قسمتها گروهانند که هر گروهی بر سیرت نوعی ازین ددکانند و ستوران چنانکه خدایتعالی همیگوید قوله تعالی :و ما من دابه فی الارض و لا طائر یطیر بجنا حیه الا امم امثالکم همیگوید نیست از ددکان و چرندگان اندر زمین و نه پرنده که بپرد مگر امتانند مانند شما پس هر که او بسیرت این ستوران و ددکان نادانست آن دوزخی است همچنانکه پیدا کردیم که ددکان درین جهان دوزخیانند چنانکه هر که دزد و خیانت کار است از مردم بمنزله موش است و هر که مکابره و رباینده است بمنزله گرگ و شیر است و هر که بر حرام حریص است او بمنزله خوکست و مردم بحقیقت رسولست و وصی او امامان علیهم السلام و دست ایشان گشاده است و خدایتعالی گفت تا هر که فرمان ایشان نبرد مر آن کس را بکشند همچنانکه دست مردم گشاده است بر دیگر جانوران بکشتن مر ایشانرا و هر جانوریکه خوردن گوشت او حلال است چون گاو و گوسفند و شتر و جز آن دلیل است بر مردمانیکه ایشان بصلاح باشند و پارسا و فرمان بردار ولیکن علم ندانند پس گوشت ایشان خدایتعالی حلال کرد یعنی که ایشانرا علم بیاموزید و با خویشتن یکی کنید و هر جانوری که گوشت او حرامست چون خوک و شیر و جز آن ایشان دلیل اند بر مردمانیکه اندر ایشان فساد و شر باشد و پند نپذیرند همچنانکه این ددکان مردم را فرمان نبرند پس مر ایشانرا فرمود کشتن و نا خوردن یعنی که دین ایشانرا بر ایشان تباه باید کردن و دین حق ایشانرا نباید آموخت و اندرین معنی خود بجای خود سخن گفته شود پس اینجهان مر دانایانرا در بهشت است و مر نادانان بیفرمانرا در دوزخ است از بهر آنکه ببهشت و دوزخ آنکس رسد که او اندرینجهان آمده باشد و هر که خواهد که ازینجهان بهشت آبادان کند و هر که خواهد که دوزخ آبادان کند و ازین سرای خلق بدین دو جای همی روند چنانکه خدایتعالی همیگوید:فریق فی الجنه و فریق فی السعیر