Гуруҳе аз ҳукамои мари макон (ро ) қадим ниҳодаанд ва гуфтаанд ки макон бениҳоятаст ва ӯ далели қудрат худоӣаст ва чу худоӣ ҳамеша қодир буд , воҷиб ояд ки қудрат ӯ қадим бошад .

گروهی از حکما مر مکان (را) قدیم نهاده اند و گفته اند که مکان بی نهایت است و او دلیل قدرت خدای است و چو خدای همیشه قادر بود، واجب آید که قدرت او قدیم باشد.

Ва далел бар бе ниҳоятии макон ( ин ) овараданд ки гуфтанд : мутамаккин бемакон раво набошад ва раво бошад ки макон бошад ва мутамаккин набошад . Ва гуфтанд ки макони ҷуз ба мутамаккин бурӣда нашавад ва ҳар мутамаккинӣ ба зот мутаноҳӣасту андар маконаст , пас воҷиб омад ки мари маконро ниҳоятӣ набошад . ( ва гуфтанд ки анчаҳи берун аз ин ду оламаст аз ду берун нест : ё ҷисмаст ё на ҷисмаст . Агар ҷисмаст , андар маконасту бози берун аз он ҷисм ё маконаст ё на маконаст . Агар на маконаст , пас ҷисмаст ва мутаноҳӣаст ва агар на ҷисмаст , пас маконаст . Пас дуруст шуд ки ) гуфтанд ки макон бениҳоятаст . ( ва агар касе гуяд : мари он макони мутлақро ниҳоятаст , ) даъвӣ карда бошад ки ниҳоят ӯ ба ҷисмаст , ва чу ҳар ҷисмӣ мутаноҳӣаст , то ниҳоят ҳар ҷисмиро макон ( бошад ва ҳар ҷисмӣ низ андар ) макон бошад . Пас гФтндкаҳ ба ҳар рӯй мари маконро ниҳоят нест ва ҳар ончии мар ӯро ниҳоят набошад қадим бошад , пас ( макон қадимаст . ) ва гуфтанд ки мар ҳар мутамаккиниро ҷузвҳои ӯ андари макон ҷузвӣасту кул ӯ андари макони куллӣ гардандааст . Ва макон ( ҷузвии мари азми ҷисмро ) гуфтанд ки ҷузвҳои ӯ андар онасту макони куллӣ ҷисми мари сатҳи андарунии он ҷисмро гуфтанд ки бар гирди сатҳи берӯнии ҷисмии дигари андар омада бошад , чу сатҳи андарунӣ ки ҳавои басит ба гирди себӣ андар ояд чу мар ӯ ри аи андар ҳаво бидоранд . Ва гуфтанд ки раво бошад ки чизе аз чизе ( дигар ) давр шавад ё наздик шаваду лекини даврии ҳаргиз наздик нашаваду наздикии ҳаргизи даври нӯшад , яъне ки чу ду шахс аз якдигар ба даҳ араш давр бошанд , даврӣ ба миёни эшон даҳ араш бошад ва раво бошад ки он ду шахс ба якдигар наздик шаванд то миёни эшон ҳеҷ масофатӣ намонад ,у лекини он ду макон ки он ду шахси андар ӯ буданд бар сари даҳ араш , ҳаргиз ба ҳам фароз наёяд ва чу он шахсҳо аз ҷойҳои хеш ғоиб шаванд , ҳаво ё ҷисмии дигар ба ҷой эшон боистаду ҳаргизи он як масофат ба миёни он ду макон на бештар аз он шавад ки ҳаст ва на камтар аз он . Ва гуфтанд ки андари шишау хаму ҷузи он маконаст . Набинӣ ки гоҳе андар ӯ ҳавост ва гоҳе об ва гоҳе равғану ҷузи он ? ва агар андар ӯ макон набӯдӣ , ин чизҳо ба тъоқби андар ӯ ҷои нгрФтндӣ .

و دلیل بر بی نهایتی مکان (این) آوردند که گفتند: متمکن بی مکان روا نباشد و روا باشد که مکان باشد و متمکن نباشد. و گفتند که مکان جز به متمکن بریده نشود و هر متمکنی به ذات متناهی است و اندر مکان است، پس واجب آمد که مر مکان را نهایتی نباشد. (و گفتند که انچه بیرون از این دو عالم است از دو بیرون نیست: یا جسم است یا نه جسم است. اگر جسم است، اندر مکان است و باز بیرون از آن جسم یا مکان است یا نه مکان است. اگر نه مکان است، پس جسم است و متناهی است و اگر نه جسم است، پس مکان است. پس درست شد که) گفتند که مکان بی نهایت است. (و اگر کسی گوید: مر آن مکان مطلق را نهایت است،) دعوی کرده باشد که نهایت او به جسم است، و چو هر جسمی متناهی است، تا نهایت هر جسمی را مکان (باشد و هر جسمی نیز اندر) مکان باشد. پس گفتندکه به هر روی مر مکان را نهایت نیست و هر آنچه مر او را نهایت نباشد قدیم باشد، پس (مکان قدیم است.) و گفتند که مر هر متمکنی را جزوهای او اندر مکان جزوی است و کل او اندر مکان کلی گردنده است. و مکان (جزوی مر عظم جسم را) گفتند که جزوهای او اندر آن است و مکان کلی جسم مر سطح اندرونی آن جسم را گفتند که بر گرد سطح بیرونی جسمی دیگر اندر آمده باشد، چو سطح اندرونی که هوای بسیط به گرد سیبی اندر آید چو مر او ر ا اندر هوا بدارند. و گفتند که روا باشد که چیزی از چیزی (دیگر) دور شود یا نزدیک شود و لیکن دوری هرگز نزدیک نشود و نزدیکی هرگز دور نوشد، یعنی که چو دو شخص از یکدیگر به ده ارش دور باشند، دوری به میان ایشان ده ارش باشد و روا باشد که آن دو شخص به یکدیگر نزدیک شوند تا میان ایشان هیچ مسافتی نماند، و لیکن آن دو مکان که آن دو شخص اندر او بودند بر سر ده ارش، هرگز به هم فراز نیاید و چو آن شخص ها از جای های خویش غایب شوند، هوا یا جسمی دیگر به جای ایشان بایستد و هرگز آن یک مسافت به میان آن دو مکان نه بیشتر از آن شود که هست و نه کمتر از آن. و گفتند که اندر شیشه و خم و جز آن مکان است. نبینی که گاهی اندر او هواست و گاهی آب و گاهی روغن و جز آن؟ و اگر اندر او مکان نبودی، این چیزها به تعاقب اندر او جای نگرفتندی.

Ин ҷумла ки ёд кардем , қавли он гуруҳаст ки мари маконро қадим гуфтанд , чу ҳакими Эрони шаҳрӣ ки мари маъниҳои фалсафиро ба алфози динӣ иборат кардааст андари китоби ҷалилу китоби асиру ҷузи он ( ва ) мардумро бар дайни ҳақу шинохти тавҳид баъс кардааст ва пас аз ӯ ( чу ) Муҳамади закариёии розӣ ки мари қавлҳои Эрони шаҳрӣ (ро ) алфози зишти мулҳидона боз гуфтаасту маъниҳои устоду мақдами хешро андари ин маъонӣ ба иборатҳои хеши мувҳишу мстнкри бгзодраҳ (аст ) то касонеро ки кутуби ҳукамо (ро ) нахонда бошанд занни аўФтд ки ин маъонии худ ӯ истихроҷ кардааст . Вази он қавлҳои некӯ ки Эрон шаҳрӣ гуфтааст , яке андари боби қадӣмӣ маконаст ки гуфтааст : макони қудрати зоҳир худоӣаст ,у далел бар дурустии ин қавл он овардааст ки қудрати худоӣ он бошад ки миқдорати андар ӯ бошаду миқдорати ин аҷсом мусаввираст ки андар маконаст ва чу аҷсоми мусаввир ки Муқаддаротаст аз макон берун нестанд , дуруст шуд ки хало - яъне макони мутлақ - қудрат худоӣаст , қудратии зоҳир ки ҳамаи миқдорати андар ӯ ӣанд . Ва зишт кардани Муҳамади закариёи мари ин қавли некӯро на чунонаст ки гуфтааст : қадим панҷаст ки ҳамеша бӯдаанд ва ҳамеша бошанд : яке худоӣу дигари нафас ва се дигари ҳиўлӣу чаҳоруми макону панҷуми замон . Ва зишти гӯйтар аз он ( ки ) бошад ки мари холиқро бо махлуқи андари як ҷинси шимурд ? таъолии аллоҳи ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро .

این جمله که یاد کردیم، قول آن گروه است که مر مکان را قدیم گفتند، چو حکیم ایران شهری که مر معنی های فلسفی را به الفاظ دینی عبارت کرده است اندر کتاب جلیل و کتاب اثیر و جز آن (و) مردم را بر دین حق و شناخت توحید بعث کرده است و پس از او (چو) محمد زکریای رازی که مر قول های ایران شهری (را) الفاظ زشت ملحدانه باز گفته است و معنی های استاد و مقدم خویش را اندر این معانی به عبارت های خویش موحش و مستنکر بگزادره (است) تا کسانی را که کتب حکما (را) نخوانده باشند ظن اوفتد که این معانی خود او استخراج کرده است. وز آن قول های نیکو که ایران شهری گفته است، یکی اندر باب قدیمی مکان است که گفته است: مکان قدرت ظاهر خدای است، و دلیل بر درستی این قول آن آورده است که قدرت خدای آن باشد که مقدارت اندر او باشد و مقدارت این اجسام مصور است که اندر مکان است و چو اجسام مصور که مقدرات است از مکان بیرون نیستند، درست شد که خلا- یعنی مکان مطلق- قدرت خدای است، قدرتی ظاهر که همه مقدارت اندر او یند. و زشت کردن محمد زکریا مر این قول نیکو را نه چنان است که گفته است: قدیم پنج است که همیشه بوده اند و همیشه باشند: یکی خدای و دیگر نفس و سه دیگر هیولی و چهارم مکان و پنجم زمان. و زشت گوی تر از آن (که) باشد که مر خالق را با مخلوق اندر یک جنس شمرد؟ تعالی الله عما یقول الظالمون علوا کبیرا.

Ва қавли мо андари ин маънӣ онаст ки ( гӯйем : равонӣаст ки ончии ҳол ӯ гарданда бошад қадим бошад , ва агар макони мутлақи қадим будӣ - чунонкии ин гуруҳ ҳаме гӯйанд - бар ҳолеи ногарданда ) будӣ ва чу ҳол ӯ гарданда (аст ҳам ба қавли эшон , лозим ояд ки қадим нест . Ва далел бар онкии ҳоли макон гардандааст онаст ки ӯ ) гоҳе аз шахси касифи торик тараст ва гоҳе аз шахси латифи равшан тараст , ва ба даъвии эшон ( баъзе аз ӯ пар ҷисмаст ва баъзе ) тиҳӣаст . Ва мо ҳаме гӯйем ки ончии ҳол ӯ гарданда бошад қадим набошад , пас агар ин қавл дуруст нест , ба хилоф ( ин қавл гӯйем то дуруст ) бошад . Пас гӯйем ки ончии ҳол ӯ гардандааст ва гоҳе хирад ва заъифаст ва гоҳе бузург ва қавӣаст - чу набот (у ҳайвон - қадимаст , ) ва маълумаст ки ин қавл маҳоласт ва чу ин маҳоласт , онкӣ ба хилоф инаст дурустаст ва он онаст ки гуфтем : ( ончии ҳол ӯ гардандааст ) муҳаддисаст . Пас макон муҳаддисаст .

و قول ما اندر این معنی آن است که (گوییم: روانیست که آنچه حال او گردنده باشد قدیم باشد، و اگر مکان مطلق قدیم بودی- چنانکه این گروه همی گویند- بر حالی ناگردنده) بودی و چو حال او گردنده ( است هم به قول ایشان، لازم آید که قدیم نیست. و دلیل بر آنکه حال مکان گردنده است آن است که او) گاهی از شخص کثیف تاریک تر است و گاهی از شخص لطیف روشن تر است، و به دعوی ایشان (بعضی از او پر جسم است و بعضی) تهی است. و ما همی گوییم که آنچه حال او گردنده باشد قدیم نباشد، پس اگر این قول درست نیست، به خلاف (این قول گوییم تا درست) باشد. پس گوییم که آنچه حال او گردنده است و گاهی خرد و ضعیف است و گاهی بزرگ و قوی است- چو نبات (و حیوان- قدیم است،) و معلوم است که این قول محال است و چو این محال است، آنکه به خلاف این است درست است و آن آن است که گفتیم: (آنچه حال او گردنده است) محدث است. پس مکان محدث است.

Ва низ гӯйем ки макон шоиста нест магари мари тамаккуни мутамаккинро андар ӯ ,у мутамаккин ҷисмаст ва ( ҷисми шоиста ) нест магари мар пазируфтани сӯратҳоро сипас якдигар . Ва ончии мари сӯратҳоро ба дафъот ( аз ) пас якдигар ( бипазирад , ) пазируфтан ӯ мари сӯратиро пас сӯратӣ далел бошад бар онкии мари инфеъол ӯро оғозӣ бӯдааст , аз баҳри онкӣ агар пазируфтани ҷисми мари сӯратиро пеш аз сӯратӣ ба дФъотӣ будӣ ки мари адади онро аввалӣ набӯдӣ , ба пазируфтан ин сӯрат ки имрӯз бар ӯст нараседӣу мари ин дафъатро навбат наомадӣ , ва чу имрӯз бар ҷисм сӯратӣаст ки он бозпасин он сӯратҳост ки бар ӯ пеш аз ин бӯдааст , ин ҳол далеласт бар онкӣ бар ӯ сӯратӣ нахустин бӯдааст ки пеш аз он баров сӯратӣ набӯдааст . Ва чу дуруст шуд ки ҷисми сӯрат пазираст ва пайдо омад ки пазируфтан ӯ мари сӯратҳоро оғозӣ бӯдааст ва ӯ чизеаст ки ҷузи мар пазируфтани сӯратҳоро пас якдигар шоиста нест , дуруст шуд ки вуҷӯд ӯ бо пазируфтан ӯ мари сӯрати нахустинро баробар бӯдааст . Ва чу падед омадани сӯрат бар ҷисм муҳаддис бошад - ва мо дуруст кардем ки падед омадани ҷисм бо пазируфтан ӯ мари сӯрати нахустинро ба ҳдс баробар бӯдаасту ончии пеш аз ҳдс набошад муҳаддис бошад - пас зоҳир шуд ки ҷисм муҳаддисаст . Ва чу дуруст шуд ки ҷисм ки мутамаккинаст муҳаддисаст , ончии андари вуҷӯд ӯ ҷузи мар пазируфтан он муҳаддисро маънӣ набошад ночора муҳаддис бошад ,у андари вуҷӯди макони ҷуз пазируфтан ӯ мари ҷисми муҳаддисро маънӣ нест , пас макон муҳаддисаст .

و نیز گوییم که مکان شایسته نیست مگر مر تمکن متمکن را اندر او، و متمکن جسم است و (جسم شایسته) نیست مگر مر پذیرفتن صورت ها را سپس یکدیگر. و آنچه مر صورت ها را به دفعات (از) پس یکدیگر (بپذیرد،) پذیرفتن او مر صورتی را پس صورتی دلیل باشد بر آنکه مر انفعال او را آغازی بوده است، از بهر آنکه اگر پذیرفتن جسم مر صورتی را پیش از صورتی به دفعاتی بودی که مر عدد آن را اولی نبودی، به پذیرفتن این صورت که امروز بر اوست نرسیدی و مر این دفعت را نوبت نیامدی، و چو امروز بر جسم صورتی است که آن بازپسین آن صورت هاست که بر او پیش از این بوده است، این حال دلیل است بر آنکه بر او صورتی نخستین بوده است که پیش از آن براو صورتی نبوده است. و چو درست شد که جسم صورت پذیر است و پیدا آمد که پذیرفتن او مر صورت ها را آغازی بوده است و او چیزی است که جز مر پذیرفتن صورت ها را پس یکدیگر شایسته نیست، درست شد که وجود او با پذیرفتن او مر صورت نخستین را برابر بوده است. و چو پدید آمدن صورت بر جسم محدث باشد- و ما درست کردیم که پدید آمدن جسم با پذیرفتن او مر صورت نخستین را به حدث برابر بوده است و آنچه پیش از حدث نباشد محدث باشد- پس ظاهر شد که جسم محدث است. و چو درست شد که جسم که متمکن است محدث است، آنچه اندر وجود او جز مر پذیرفتن آن محدث را معنی نباشد ناچاره محدث باشد، و اندر وجود مکان جز پذیرفتن او مر جسم محدث را معنی نیست، پس مکان محدث است.

Ва далел бар онкии ҷисми ҷуз ( мар ) пазируфтани сӯратро пас якдигар шоиста нест онаст ки яке аз аҷсоми олам оташаст ки мар ӯро қӯт феъласту сӯрат бар сӯратпазир ба феъл падед ояд ва низ мар ӯро қӯти намӯдан сӯратаст , аз баҳри онкии бинандаи мари сӯратро бар мусаввир ба миёнҷӣ нур бинад ки ӯ асараст аз оташ ,у дувум аз аҷсом олам ҳавост ки мар ӯро низ қӯт феъласт бидонча мари оташро феъли қавӣ кунанда ӯст ва низ мар ӯро қӯти намӯдан сӯратаст , аз баҳри онкии бинандаи мари сӯрати робри мусаввирот ба нури оташ ба миёнҷӣ ҳаво бинад ва низ ҷисми сӯратпазир ( мари сӯратро аз сӯраткунанда андари нармӣ ҳаво тавонад пазируфтан ё андари нармии об ва ин ду ҷавҳар - яъне оташу ҳаво ки ба феъл ёрон якдигаранд - бо якдигар омизндаҳанду ороста шудаанд мари феълро ,у сиўми азоҷсоми олам обаст ки феъл пазирасту лекини ҳам заъифаст , ҳам чунонкии ҳаво низ фоилӣ ) заъифасту фоили заъифи мари фоили қавиро ( аз заъфи хеши ёрӣ ҳаме диҳад бар феъл , ) ҳам чунон низ мафъӯли заъиф ки обаст мари мафъӯли қавиро ки хокаст аззъФи хеши ёрӣ ҳаме кунад бар пазируфтани феъл ,у чаҳорум ( аз аҷсом хокаст ки ) феълпазир қавӣасту оби мари хокро бар пазируфтани феъли ёрӣ диҳандааст , чунонкии ҳавои мари оташро бар кардани феъли ёрӣ диҳандааст ,у ёрӣ додан ( оби мари хокро дар ) пазируфтан феъл бидонаст ки бо хок биомезад ва ҷузвҳои ӯро ҷамъ кунад то нарм шавад ба миёнҷӣ ӯ ва бар муроди фоилу мусаввири хеши мари феълу сӯратро бипазирад (у ҳавои мар ) хмидни ҷисми нармро аз наботу ҳайвону мари хмонидни эшонро низ оростааст . Пас ороста бӯдан ин аҷсоми мар пазируфтан ин маъниҳоро ки ёд кардему мари ин ( сӯратҳоро ки ) бар эшонаст , далеласт бронкаҳи эшон ба қасди мудаббири ҳакиму сонеъи қадими падед омадаанд мари ин феълҳороу мари вуҷӯди эшонро иллати ҳосил омадан ин сӯрат ҳо бӯдааст ки ҳосиласт . Ва ончӣ аз ӯ мақсӯди қосидӣ ҳосил шавад қадим набошад , бал ки он қосид қадим бошад ва ӯ муҳаддис бошад , аз баҳри онкии қасд ҳдс бошад ва на қасд қадим бошад ,у падеди орандаи ҳдс ки он қасдаст қадим бошаду пазирндаи ҳдс муҳаддис бошад . Ва чу ҳдси аҷсом дуруст шуд , ҳдси макони кӯи ҷузи мар пазируфтани муҳаддисро нишоед , дуруст бошад . Ва низ гӯйем ки мари ин гуруҳро ки гуфтанд : макон қадимаст , бад-ӣни қавли даъвӣ эшон овараданд ки гуфтанд : ҳиўлӣ қадимаст , аз баҳри онкии мари ҳиўлиро ҷузвҳои номтҷзӣ ниҳоданд ки мар ҳар якеро аз он азмӣаст каз хурдӣ тҷзит напазирад , то чу мари чизе бо азмро ки мар ӯро аз макон чора нест қадим гуфтанд , ба зарурати мари маконро қадим боист гуфтан .

و دلیل بر آنکه جسم جز (مر) پذیرفتن صورت را پس یکدیگر شایسته نیست آن است که یکی از اجسام عالم آتش است که مر او را قوت فعل است و صورت بر صورت پذیر به فعل پدید آید و نیز مر او را قوت نمودن صورت است، از بهر آنکه بیننده مر صورت را بر مصور به میانجی نور بیند که او اثر است از آتش، و دوم از اجسام عالم هواست که مر او را نیز قوت فعل است بدانچه مر آتش را فعل قوی کننده اوست و نیز مر او را قوت نمودن صورت است، از بهر آنکه بیننده مر صورت رابر مصورات به نور آتش به میانجی هوا بیند و نیز جسم صورت پذیر (مر صورت را از صورت کننده اندر نرمی هوا تواند پذیرفتن یا اندر نرمی آب و این دو جوهر- یعنی آتش و هوا که به فعل یاران یکدیگرند- با یکدیگر آمیزنده اند و آراسته شده اند مر فعل را، و سیوم ازاجسام عالم آب است که فعل پذیر است و لیکن هم ضعیف است، هم چنانکه هوا نیز فاعلی) ضعیف است و فاعل ضعیف مر فاعل قوی را (از ضعف خویش یاری همی دهد بر فعل،) هم چنان نیز مفعول ضعیف که آب است مر مفعول قوی را که خاک است ازضعف خویش یاری همی کند بر پذیرفتن فعل، و چهارم (از اجسام خاک است که) فعل پذیر قوی است و آب مر خاک را بر پذیرفتن فعل یاری دهنده است، چنانکه هوا مر آتش را بر کردن فعل یاری دهنده است، و یاری دادن (آب مر خاک را در) پذیرفتن فعل بدان است که با خاک بیامیزد و جزوهای او را جمع کند تا نرم شود به میانجی او و بر مراد فاعل و مصور خویش مر فعل و صورت را بپذیرد (و هوا مر) خمیدن جسم نرم را از نبات و حیوان و مر خمانیدن ایشان را نیز آراسته است. پس آراسته بودن این اجسام مر پذیرفتن این معنی ها را که یاد کردیم و مر این (صورت ها را که) بر ایشان است، دلیل است برآنکه ایشان به قصد مدبر حکیم و صانع قدیم پدید آمده اند مر این فعل ها را و مر وجود ایشان را علت حاصل آمدن این صورت ها بوده است که حاصل است. و آنچه از او مقصود قاصدی حاصل شود قدیم نباشد، بل که آن قاصد قدیم باشد و او محدث باشد، از بهر آنکه قصد حدث باشد و نه قصد قدیم باشد، و پدید آرنده حدث که آن قصد است قدیم باشد و پذیرنده حدث محدث باشد. و چو حدث اجسام درست شد، حدث مکان کو جز مر پذیرفتن محدث را نشاید، درست باشد. و نیز گوییم که مر این گروه را که گفتند: مکان قدیم است، بدین قول دعوی ایشان آوردند که گفتند: هیولی قدیم است، از بهر آنکه مر هیولی را جزوهای نامتجزی نهادند که مر هر یکی را از آن عظمی است کز خردی تجزیت نپذیرد، تا چو مر چیزی با عظم را که مر او را از مکان چاره نیست قدیم گفتند، به ضرورت مر مکان را قدیم بایست گفتن.

Вази қавлҳои некӯ ки ҳакими Эрони шаҳрӣ ( андари қадӣмии ҳиўлӣ ва макон гуфтаасту Муҳамади закариёии розии мари онро зишт кардааст , онаст ки Эрони шаҳрӣ ) гуфт ки эзади таъолӣ ҳамеша сонеъ буд ва вақте набӯд ки мар ӯро сунъ набӯд то аз ҳол бесунъӣ ба ҳол сунъ омаду ҳолаши бгшт , ва чу воҷибаст ки ҳамеша сонеъ буд , воҷиб омад ки ончии сунъ ӯ бар он падед омад қадим бошаду сунъ ӯ бар ҳиўлии падед ояндааст , пас ҳиўлӣ қадимаст ,у ҳиўлии далели қӯти зоҳир худоӣаст ва чу мари ҳиўлиро аз макон чора несту ҳиўлӣ қадимаст , воҷиб ояд ки макон қадим бошад . Ва зишт кардани писари закариёи мари ин қавлро бидонаст ки гуфт : чу андари олами чизеи падед ҳаме наёяд магар аз чизе ( дигар , ) ин ҳол далеласт бронкаҳи ибдоъ маҳоласт ва мумкин нест ки худои чизе падед тавонад овардан на аз чизе . Ва чу ибдоъ маҳоласт , воҷиб ояд ки ҳиўлӣ қадим бошад , ва чу ( мар ) ҳиўлӣ (ро ки ) қадимаст аз макон чора нест , ( пас макон қадимаст . )у мари он сухани некӯу маънии латифро бад-ӣни иборат зишт бозгуфт то мтобъон ӯ аз бедайнону мудаббирони олам ҳаме пиндоранд ки ӯ аз зоти хеши илмӣ истихроҷ кардааст ки он илм илоҳӣаст ки ҷуз ӯ касе дигар ( мар ) он илмро надонист . Ва мо аз худои таъолии тавфиқи хоҳем бар таълифи китобии андари ради мазҳаби Муҳамади закариёу ҷумлагии ақвол ӯ андари он ҷамъ кунем - баъд аз онкии мрктб ӯро ки андари ин маънӣ кардааст чанд бора насахт кардаем ва тарҷума карда - ва ба тФориқи мари бунёдҳои мазҳаб ӯро ба радҳои ақлии вайрон ( ҳаме ) кунем андари мусаннафоти хеш . Ва аллоҳи хайри муваффақу муайян .

وز قول های نیکو که حکیم ایران شهری (اندر قدیمی هیولی و مکان گفته است و محمد زکریای رازی مر آن را زشت کرده است، آن است که ایران شهری) گفت که ایزد تعالی همیشه صانع بود و وقتی نبود که مر او را صنع نبود تا از حال بی صنعی به حال صنع آمد و حالش بگشت، و چو واجب است که همیشه صانع بود، واجب آمد که آنچه صنع او بر آن پدید آمد قدیم باشد و صنع او بر هیولی پدید آینده است، پس هیولی قدیم است، و هیولی دلیل قوت ظاهر خدای است و چو مر هیولی را از مکان چاره نیست و هیولی قدیم است، واجب آید که مکان قدیم باشد. و زشت کردن پسر زکریا مر این قول را بدان است که گفت: چو اندر عالم چیزی پدید همی نیاید مگر از چیزی (دیگر،) این حال دلیل است برآنکه ابداع محال است و ممکن نیست که خدای چیزی پدید تواند آوردن نه از چیزی. و چو ابداع محال است، واجب آید که هیولی قدیم باشد، و چو (مر) هیولی (را که) قدیم است از مکان چاره نیست، (پس مکان قدیم است.) و مر آن سخن نیکو و معنی لطیف را بدین عبارت زشت بازگفت تا متابعان او از بی دینان و مدبران عالم همی پندارند که او از ذات خویش علمی استخراج کرده است که آن علم الهی است که جز او کسی دیگر (مر) آن علم را ندانست. و ما از خدای تعالی توفیق خواهیم بر تالیف کتابی اندر رد مذهب محمد زکریا و جملگی اقوال او اندر آن جمع کنیم- بعد از آنکه مرکتب او را که اندر این معنی کرده است چند باره نسخت کرده ایم و ترجمه کرده- و به تفاریق مر بنیادهای مذهب او را به ردهای عقلی ویران (همی) کنیم اندر مصنفات خویش. و الله خیر موفق و معین.

Ва акнӯн гӯйем мари уқалоро андари маънии макон , ки шаккӣ нест андари онкӣ агар ҷузвии номтҷзӣ ( бошад , ) азм ӯ худ макони зот ӯ бошад ба қавли ин гуруҳ , аз баҳри онкӣ ӯ на чу себӣ бошад ки зот ӯ ҷузвҳои бисёр бошад то он ҳамаи ҷузвҳо андари азм себ бошаду мари себро бози андари макони куллӣ маконе бошад , бали азми он зоти номтҷзии худ макони он ҷузв бошад , на макони чизеи дигар . Ва чу азми он ҷузви макони зот хеш бошад , ӯ мутамаккин бошаду азмаши макон ӯ бошад . Ва ӯ худ ҷузи азми хеш чизе нест , пас ӯ макон бошад - макони ҷузвӣ - ва ҳам ӯ мутамаккин бошад . Ва маҳол бошад ки як чизи ҳам макон бошад ва ҳам мутамаккин , магари он гуҳ ки мақар оянд ки макони худ ҷузи азми мутамаккин чизе нест , аз баҳри онкии азми он ҷузви худ зот ӯст . Он гуҳ гӯйем ки ин гуруҳ ки мари маконро қадим гуфтанд , ҳаме гӯйанд : ғалат карданд касоне ки гуфтанд чу мутамаккин набошад . Ва гуфтанд : балӣ , агар мутамаккин набошад , макон ҷузвӣ набошад ,у лекини макони куллӣ ба бархестани мутамаккини брнхизд . Ва ба маънии ин қавл он хостанд ки себӣ ба мисли мутамаккинаст ва агар мо мари себро андар ҳаво бидорем , ҷузвҳои он себи андари азми он сабаб бошад ки он макон ҷузвӣаст мари он ҷузвҳоро ,у ҷумлагии себи андари сатҳ ( андўнӣ ҳаво бошад ки ба гирди себ гирифта бошад , ва агар худои таъолии мари он себро аз ин олам берун кунад , он макони ҷузвӣ ки ҷузвҳои ) себ бо сатҳи берӯнии хеши андар ӯ буд бархезад ,у лекини он макон аз ҳаво ки сабаби андари он буд бархезад , бал ки ( ҷузвҳои ҳаво бидон ҷой ки он себро ) мо бдоштаҳ будем боистад то онҷо тиҳӣ намонад беҷисмӣ . Пас гуфтанд : дуруст кардем ки ба бархестани мутамаккини макон ҷузвӣ бархезад (у лекини макони куллӣ брнхизд , чунонкӣ ) агар худои таъолии мар ( ин ) олам (ро ) аз ҷисмят ӯ нест кунад , ин ҷой ки амрўзклит ( ҷисми ин ) олам андар ӯст , тиҳӣ намонад .

و اکنون گوییم مر عقلا را اندر معنی مکان، که شکی نیست اندر آنکه اگر جزوی نامتجزی (باشد،) عظم او خود مکان ذات او باشد به قول این گروه، از بهر آنکه او نه چو سیبی باشد که ذات او جزوهای بسیار باشد تا آن همه جزوها اندر عظم سیب باشد و مر سیب را باز اندر مکان کلی مکانی باشد، بل عظم آن ذات نامتجزی خود مکان آن جزو باشد، نه مکان چیزی دیگر. و چو عظم آن جزو مکان ذات خویش باشد، او متمکن باشد و عظمش مکان او باشد. و او خود جز عظم خویش چیزی نیست، پس او مکان باشد- مکان جزوی- و هم او متمکن باشد. و محال باشد که یک چیز هم مکان باشد و هم متمکن، مگر آن گه که مقر آیند که مکان خود جز عظم متمکن چیزی نیست، از بهر آنکه عظم آن جزو خود ذات اوست. آن گه گوییم که این گروه که مر مکان را قدیم گفتند، همی گویند: غلط کردند کسانی که گفتند چو متمکن نباشد. و گفتند : بلی، اگر متمکن نباشد، مکان جزوی نباشد، و لیکن مکان کلی به برخاستن متمکن برنخیزد. و به معنی این قول آن خواستند که سیبی به مثل متمکن است و اگر ما مر سیب را اندر هوا بداریم، جزوهای آن سیب اندر عظم آن سبب باشد که آن مکان جزوی است مر آن جزوها را، و جملگی سیب اندر سطح (اندونی هوا باشد که به گرد سیب گرفته باشد، و اگر خدای تعالی مر آن سیب را از این عالم بیرون کند، آن مکان جزوی که جزوهای) سیب با سطح بیرونی خویش اندر او بود برخیزد، و لیکن آن مکان از هوا که سبب اندر آن بود برخیزد، بل که (جزوهای هوا بدان جای که آن سیب را) ما بداشته بودیم بایستد تا آنجا تهی نماند بی جسمی. پس گفتند: درست کردیم که به برخاستن متمکن مکان جزوی برخیزد (و لیکن مکان کلی برنخیزد، چنانکه) اگر خدای تعالی مر (این) عالم (را) از جسمیت او نیست کند، این جای که امروزکلیت (جسم این) عالم اندر اوست، تهی نماند.

Ва мо ин гиреҳро ки ( ин гуруҳи бастанд , ба тавфиқи худои таъолӣ ) бозгушоӣам то хирадмандони худои шиноси мари махлуқро ба сифати холиқи нгўинди пас аз онкӣ бар он воқиф набошад . Пас мо мари ин қавмро ( ки ин қавл гуфтанд ) гӯйем : ба иттифоқи мо ва шумо , ин олами ҷисм куллӣасту аҷзои аўондр азм ӯст ки он мари ҷузвҳои ӯро макон ҷузвӣаст ба қавли шумо ,у куллияти олам ( андари фазоӣ ) куллӣаст ки шумо ҳаме гӯйем : бениҳоятаст ва ба гирди олами андар гирифтааст ,у лекин ба хилоф онаст ки шумо ҳаме гуед : агар худои таъолии мари кӯҳиро аз ин олам берун кунад , макони ҷузвии он кӯҳ ки азм ӯст ва ҷузвҳои кӯҳ андар ӯст брхирд ( ва ) лекини ҷои ани кӯҳи андари ин олам тиҳӣ намонаду брнхирд . Ва мо гӯйем ки мари шуморо бар дурустии ин қавл бурҳонӣ нест , чу мари макони холиро андари ин олам вуҷӯд нест . Ва ҳар ки маконеро аз ҷисм холӣ кунад он макон номавҷӯд шавад , ва агар макон номавҷӯд шавад мутамаккин аз ӯ берун наёяд . Чунонкии шишаи пари об ба даъвии шумо маконаст мари обро ва агар мар ӯро срнгўнсор ( ба об ) фурӯи барӣ то ҳавои бадв пар нашавад ки маконро андар ( ӯ ) мавҷӯд бидорад , об аз ӯ фурӯ наёяд албата - ҳар чанд ки мари обро ар боло ба нишеб омадан табъаст -у оби бартар аз ҳаво боистад , ( ва ) андари он шиша ( маконе пайдо шавад ки он об бар сари ҳавои ҳаме аз он истад ки андари шишаи макон ) бемутамаккин мумкин нест ки мавҷӯд бошаду истодани об бар сари ҳаво мумкинаст . Ва агар ба ҷои он шиша мишкӣ бошад пари обу сар ӯ тангу мар ӯро срнгўнсор ба об фурӯ ниҳанду андари ҳавои нигунсори бдорндш - чунонкии мари он шишаро доштанд - дар вақти ҳамаи об аз ӯ фурӯд ояду маконро андари машк вуҷӯд намонад , бал ( ки ) нобӯда шавад ба зоҳир , ҳар чанд ки мари он маконро ки оби андар ӯ буд ҳавоӣ басит бигирифт бидонча азмшк фароз омад ( ва ) чу ҳавои ҷой об бигирифт , он оби ҷой ҳаво бигирифт ба мубодила , ва чу шиша фароз наомад то ҳавои ҷои он ( об кандар ӯ буд ) бигирифтӣ маконро вуҷӯд набӯд . Пас пайдо шуд ки вуҷӯди макон ба вуҷӯд мутамаккинаст ва бе мутамаккини мари маконро вуҷӯд нест .

و ما این گره را که (این گروه بستند، به توفیق خدای تعالی) بازگشاییم تا خردمندان خدای شناس مر مخلوق را به صفت خالق نگویند پس از آنکه بر آن واقف نباشد. پس ما مر این قوم را (که این قول گفتند) گوییم: به اتفاق ما و شما، این عالم جسم کلی است و اجزای اواندر عظم اوست که آن مر جزوهای او را مکان جزوی است به قول شما، و کلیت عالم (اندر فضای) کلی است که شما همی گوییم: بی نهایت است و به گرد عالم اندر گرفته است، و لیکن به خلاف آن است که شما همی گویید: اگر خدای تعالی مر کوهی را از این عالم بیرون کند، مکان جزوی آن کوه که عظم اوست و جزوهای کوه اندر اوست برخیرد (و) لیکن جای ان کوه اندر این عالم تهی نماند و برنخیرد. و ما گوییم که مر شما را بر درستی این قول برهانی نیست، چو مر مکان خالی را اندر این عالم وجود نیست. و هر که مکانی را از جسم خالی کند آن مکان ناموجود شود، و اگر مکان ناموجود شود متمکن از او بیرون نیاید. چنانکه شیشه پر آب به دعوی شما مکان است مر آب را و اگر مر او را سرنگونسار (به آب) فرو بری تا هوا بدو پر نشود که مکان را اندر(او) موجود بدارد، آب از او فرو نیاید البته- هر چند که مر آب را ار بالا به نشیب آمدن طبع است-و آب برتر از هوا بایستد، (و)اندر آن شیشه (مکانی پیدا شود که آن آب بر سر هوا همی از آن ایستد که اندر شیشه مکان) بی متمکن ممکن نیست که موجود باشد و ایستادن آب بر سر هوا ممکن است. و اگر به جای آن شیشه مشکی باشد پر آب و سر او تنگ و مر او را سرنگونسار به آب فرو نهند و اندر هوا نگونسار بدارندش- چنانکه مر آن شیشه را داشتند- در وقت همه آب از او فرود آید و مکان را اندر مشک وجود نماند، بل (که) نابوده شود به ظاهر، هر چند که مر آن مکان را که آب اندر او بود هوای بسیط بگرفت بدانچه ازمشک فراز آمد (و) چو هوا جای آب بگرفت، آن آب جای هوا بگرفت به مبادله، و چو شیشه فراز نیامد تا هوا جای آن (آب کاندر او بود) بگرفتی مکان را وجود نبود. پس پیدا شد که وجود مکان به وجود متمکن است و بی متمکن مر مکان را وجود نیست.

Ва гӯйем ки агар он ҷисм кӯҳӣаст ё ба мисли себӣаст , ба қавли шумо мураккабаст аз ҷузвҳои номтҷзӣ , пас он ҷузви миёнагӣ ( себ ) мутамаккинасту азм ӯ макон ҷузвӣаст мар ӯро , он гоҳи шаш ҷузви номтҷзӣ ба гирди он ҷузви миёнагии андар омадаанд ки рӯйҳои берӯнии он шаш ҷузви макон куллӣ гаштаанд мари он ҷузви миёнагиро ва рӯйҳои берӯнии он шаш ҷузв ба дигари ҷаҳоти боз маконанд мари он азм (ро ) каз он ҳафт ҷузви номтҷзии ҳосил шудааст . Ва ҳам чунин ( бар ин ) тартиб ҳар сатҳӣ ки ҷузвҳои номтҷзӣ ба гирд ӯ андар ҳаме ояд , рӯй андарунии он сатҳ макон бошад мари он азмро ки андар ӯст - макони куллӣ - ва он азм маконе бошад мари он ҷузвҳоро ки андар ӯст . Ва дурустаст ки ( чу ) он ҷузви андарунӣ ки номтҷзӣасту мутамаккин ба ҳақиқат ӯст бархезад , макони ҷузвии он ки он азм ӯст брнхизду макони куллӣ ӯ ҷузи сатҳҳои он шаш ҷузв ки ба гирд ӯ андар омадаанд чизе набӯд ва ҳар ҷузвӣ аз он ба азми хеши мутамаккин буду сатҳи хеши маконеи мари мутамаккинро , ва чу ҳама мутамаккинот бархезад , ҳам макон ҷузвӣ бархезад ва ҳам макони куллӣ . Ва чу андари себ ки ҳаме бархезад , ҳар ҷузвии номтҷзӣ ба азми хеши андари макони ҷузвӣ хешаст ва ба сатҳи хеши мари дигари ҷузвиро баъзе аз макон куллӣ ӯст то чу он баъзҳо фароз ҳам оянд маконе куллӣ шаванд ( мари дайгарироу себи ҳаме ба ҷумлагӣ хеш бархезад , пас ҳамаи зўоту сутӯҳи азмҳои он ҷузвҳо ба бархестан ӯ бархезад . Ва чу зоҳир кардем ки азмҳои он ҷузвҳо ) маконҳои ҷузвӣ буду сатҳҳои он ҷузвҳо маконҳои куллӣ буд мари он азмҳоро ки бадв андар буданд , пайдо шуд ( ки ба бархестани себ , на макон ) ҷузвӣ ӯ монад ва на макони куллӣ ӯ .

و گوییم که اگر آن جسم کوهی است یا به مثل سیبی است، به قول شما مرکب است از جزوهای نامتجزی، پس آن جزو میانگی (سیب) متمکن است و عظم او مکان جزوی است مر او را، آن گاه شش جزو نامتجزی به گرد آن جزو میانگی اندر آمده اند که روی های بیرونی آن شش جزو مکان کلی گشته اند مر آن جزو میانگی را و روی های بیرونی آن شش جزو به دیگر جهات باز مکان اند مر آن عظم (را) کز آن هفت جزو نامتجزی حاصل شده است. و هم چنین (بر این) ترتیب هر سطحی که جزوهای نامتجزی به گرد او اندر همی آید، روی اندرونی آن سطح مکان باشد مر آن عظم را که اندر اوست- مکان کلی- و آن عظم مکانی باشد مر آن جزوها را که اندر اوست. و درست است که (چو) آن جزو اندرونی که نامتجزی است و متمکن به حقیقت اوست برخیزد، مکان جزوی آن که آن عظم اوست برنخیزد و مکان کلی او جز سطح های آن شش جزو که به گرد او اندر آمده اند چیزی نبود و هر جزوی از آن به عظم خویش متمکن بود و سطح خویش مکانی مر متمکن را، و چو همه متمکنات برخیزد، هم مکان جزوی برخیزد و هم مکان کلی. و چو اندر سیب که همی برخیزد، هر جزوی نامتجزی به عظم خویش اندر مکان جزوی خویش است و به سطح خویش مر دیگر جزوی را بعضی از مکان کلی اوست تا چو آن بعض ها فراز هم آیند مکانی کلی شوند (مر دیگری را و سیب همی به جملگی خویش برخیزد، پس همه ذوات و سطوح عظم های آن جزوها به برخاستن او برخیزد. و چو ظاهر کردیم که عظم های آن جزوها) مکان های جزوی بود و سطح های آن جزوها مکان های کلی بود مر آن عظم ها را که بدو اندر بودند، پیدا شد (که به برخاستن سیب، نه مکان) جزوی او ماند و نه مکان کلی او.

Ва низ гӯйем ки он занн ки мари ин ҳукаморо аўФтод ки гуфтанд : андари шиша маконаст ( мари ҳавороу мари обро ба тъоқб ) якдигар , хатост . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки сатҳи андарунии мари сатҳиро аз ҳаво ё аз об беш гирд нагирифтаасту сатҳи ҷисм ( нест , бал ки ) миёнҷӣаст ба миёни ду ҷисм , ва ҳам чунин ҳар сатҳӣ маконаст мари сатҳиро ки андар ӯст . Ва чу дурустаст ки сатҳи ҷисм на ҷисмаст , пас макони ҷисм ( сатҳ ) ӯст ва ҳар чизи андари сатҳ хешаст аз аҷсом ва воҷиб нест ки берун аз сатҳи берӯнии ҷисм чизе бошад ба гирди сатҳи ҷисми андари омада , ки агар чунин бошад , он гоҳи ҷисм бениҳоят лозим ояд ва ин маҳоласт ,у лекин чу мардуми аҷсоми хокӣу обӣу оташии андари миёни ҳаво ҳаме бинаду мари ҳаворо ба гирди ин аҷсоми андари омада ҳаме ёбад , то нафас ӯ ба илми риёзӣ муҳаззаб шавад , ҳаме гумон оядаш ки ҳаво ҷисм нест , бали маконе тиҳӣаст . Пас нафас ӯ ба ваҳм ( ҳаме ) ҳукм кунад ки бар ҳар ҷисмӣ ё азмӣ чора нест аз кушодагӣ ки ба гирд ӯ гирифта бошад ки агар ӯ бархезад он кушодагӣ бар ҳол худ бимонад , чунонкӣ ҳаме бинад ки чу мардум аз хона берун шавад ҷой ӯ тиҳӣ бимонад .

و نیز گوییم که آن ظن که مر این حکما را اوفتاد که گفتند: اندر شیشه مکان است (مر هوا را و مر آب را به تعاقب) یکدیگر، خطاست. و دلیل بر درستی این قول آن است که سطح اندرونی مر سطحی را از هوا یا از آب بیش گرد نگرفته است و سطح جسم (نیست، بل که) میانجی است به میان دو جسم، و هم چنین هر سطحی مکان است مر سطحی را که اندر اوست. و چو درست است که سطح جسم نه جسم است، پس مکان جسم (سطح) اوست و هر چیز اندر سطح خویش است از اجسام و واجب نیست که بیرون از سطح بیرونی جسم چیزی باشد به گرد سطح جسم اندر آمده، که اگر چنین باشد، آن گاه جسم بی نهایت لازم آید و این محال است، و لیکن چو مردم اجسام خاکی و آبی و آتشی اندر میان هوا همی بیند و مر هوا را به گرد این اجسام اندر آمده همی یابد، تا نفس او به علم ریاضی مهذب شود، همی گمان آیدش که هوا جسم نیست، بل مکانی تهی است . پس نفس او به وهم (همی) حکم کند که بر هر جسمی یا عظمی چاره نیست از گشادگی که به گرد او گرفته باشد که اگر او برخیزد آن گشادگی بر حال خود بماند، چنانکه همی بیند که چو مردم از خانه بیرون شود جای او تهی بماند.

Ва Муҳамади закариё чу ( андар ) исботи макону замон аз ҳуҷҷати ақли оҷиз омадааст , андари кутуби хеш ҷое гуфтааст ки гувоҳии андари исботи замону макон аз мардуми оммаи ҷӯянд , хирадманди он ки нафаси эшонро бдиҳт бошад ва ба лҷоҷ ва барои мутакаллимони парварда нашуда бошад ва мнозът наҷӯянд . ( ва ) гуфтааст ки ( ман ) аз чунин мардумони пурсидам ва гуфтанд ки ақлҳои мо гувоҳӣ ҳаме диҳад ки берун аз ин олам кушодагӣаст ки гирди олам гирифтааст ва ҳаме донем ки агар фалак бархезад ва гардиш набошад , чизе ҳаст ки он ҳамвора бар мо ҳаме гардад ва он замонаст . Ва мо гӯйем ( ки ) ин суханӣ ( бас ) ракикасту гувоҳии бас нопазируфтанӣаст , аз баҳри онкии нафаси омма чу мари аҷсомро чунон бинад ки ҳаво ба гирди он андар омадаасту заннаш чунонаст ки ҳавои маконе тиҳӣаст , гумони барад ки берун аз фалак низ ҳавост , аз баҳри онкӣ ҳаме надонад ки ҳавои ҷисмии ҷой гираст чу дигари ақсоми ҷисм . Ва агар на чунинаст , чаро заннаш науфтад ки берун аз ин олам обаст ё хокаст ба гирди он гирифта ? пас зоҳир шуд ки ваҳми оммаро ин тасаввур бидон ҳамеи аўФтд ки мар ( ин ) аҷсоми фурӯдинро ( - ба хоссаи шахси хешро - ) андари миён ҳаво бинад ва чунон тасаввур кардааст ки ҳавои кушодагӣ тиҳӣаст на ҷисмӣ . Ва агар андари шишаи мари ҷисмро ки мар ӯро се баъдаст аз тӯлу арзу умқи макон будӣ , он макон низ дароз ва ( фарох )у жарф будӣ , он гоҳ чу бад-ӣни сифат будӣ , макон низ ҷисм будӣу ҷисми андари ҷисми нгнҷидӣ . Ва агар шишаи макон будӣ , мар ӯро аз ҷисми фориғ кардани мумкин будӣ , он гуҳи шиша низ андари маконеи дигар будӣ ва он гоҳи макони андари макон будӣу макони ҷои гир будӣ ва ин маҳол будӣ . Ва мо ба ваҳми мари шишаро аз ҳавоу об тиҳӣ кунем , он гоҳ гӯйем : андари шишаи маконе фориғаст ва он макони фориғи андари макон куллӣаст ки ба гирди шиша гирифтааст , пас он гоҳи он макон ки андар шишааст мари он макони куллиро пар карда бошаду андар ӯ ҷой гирифта бошад . Ва чу ҳол ин бошаду ончӣ ӯ мари маконро машғӯл кунад ҷисм бошад , ( пас воҷиб ояд ки андар шиша бошад ҷисм бошад ) на макон . Вази баҳри он чунин маҳол воҷиб ояд ки ончии мар ӯро дарозу паҳно ва боло набошад ҷисм бошад на макон ,у макон чизе нест магари азми ҷисм . Набинӣ ки ҳар чаҳ мар ӯро азм нест , мар ӯро ба макон ҳоҷат нест , бал ( ки ) мар ӯро макон нест ? пас бибояд ( донистан ки ҳар ҷисмӣ ба ҷумлагии хеш - хирад ё бузург - андари сатҳи берӯнӣ хешаст . Ва лозим нест ки ончии мар ӯро сатҳ бошад ) сатҳии дигар ба сатҳ ӯ пайваста бошад , ки агар чунин бошад , чунонкии гуфтем лозим ояд ки аҷсом номутаноҳӣ бошад , аз ( баҳри онкии сатҳи ҷузи мари ҷисмро набошад . Ва чу ) ( ҷисм мутаноҳӣаст ба сатҳи хешу ниҳоят ӯ сатҳ ҳои ӯст на чизеи дигар , сатҳ ӯ макон куллӣ ӯст . Ва чу ) ҷисм мутаноҳӣаст ба сатҳи хешу берун аз ҷисми куллӣ ҷисмӣ раво нест ки бошад ва чу берун аз ӯ ҷисм набошад сатҳ набошад , (у берун аз ) ҷисми куллӣ сатҳӣ набошад , пас ( ба ) сатҳи ин ҷисми куллӣ раво нест ки чизе пайваста бошад , аз баҳри онкии сатҳи берӯнии ҷисми ҷузи сатҳӣ пайваста набошад , ( агар чизеи бадв ) пайваста бошад . Ва чу зоҳир кардем ки берун аз ин олам сатҳӣ нест , аз баҳри онкии онҷо ҷисмӣ нест то мар ӯро сатҳ бошад , дуруст шуд ( ки ба сатҳи ин олам ) чизе пайваста нест албата . Ин сухан маъқӯласт банно карда бар муқаддамотии бурҳонӣ . Мари ин (ро ) тасаввури натавонад кардан касе ки ҳуҷҷат аз ваҳми омма халқ ҷӯяд .

و محمد زکریا چو (اندر) اثبات مکان و زمان از حجت عقل عاجز آمده است، اندر کتب خویش جایی گفته است که گواهی اندر اثبات زمان و مکان از مردم عامه جویند، خردمند آن که نفس ایشان را بدیهت باشد و به لجاج و برای متکلمان پرورده نشده باشد و منازعت نجویند. (و) گفته است که (من) از چنین مردمان پرسیدم و گفتند که عقل های ما گواهی همی دهد که بیرون از این عالم گشادگی است که گرد عالم گرفته است و همی دانیم که اگر فلک برخیزد و گردش نباشد، چیزی هست که آن همواره بر ما همی گردد و آن زمان است. و ما گوییم (که) این سخنی (بس) رکیک است و گواهی بس ناپذیرفتنی است، از بهر آنکه نفس عامه چو مر اجسام را چنان بیند که هوا به گرد آن اندر آمده است و ظنش چنان است که هوا مکانی تهی است، گمان برد که بیرون از فلک نیز هواست، از بهر آنکه همی نداند که هوا جسمی جای گیر است چو دیگر اقسام جسم. و اگر نه چنین است، چرا ظنش نیفتد که بیرون از این عالم آب است یا خاک است به گرد آن گرفته؟ پس ظاهر شد که وهم عامه را این تصور بدان همی اوفتد که مر (این) اجسام فرودین را (-به خاصه شخص خویش را-) اندر میان هوا بیند و چنان تصور کرده است که هوا گشادگی تهی است نه جسمی. و اگر اندر شیشه مر جسم را که مر او را سه بعد است از طول و عرض و عمق مکان بودی، آن مکان نیز دراز و (فراخ) و ژرف بودی، آن گاه چو بدین صفت بودی، مکان نیز جسم بودی و جسم اندر جسم نگنجیدی. و اگر شیشه مکان بودی، مر او را از جسم فارغ کردن ممکن بودی، آن گه شیشه نیز اندر مکانی دیگر بودی و آن گاه مکان اندر مکان بودی و مکان جای گیر بودی و این محال بودی. و ما به وهم مر شیشه را از هوا و آب تهی کنیم، آن گاه گوییم: اندر شیشه مکانی فارغ است و آن مکان فارغ اندر مکان کلی است که به گرد شیشه گرفته است، پس آن گاه آن مکان که اندر شیشه است مر آن مکان کلی را پر کرده باشد و اندر او جای گرفته باشد. و چو حال این باشد و آنچه او مر مکان را مشغول کند جسم باشد، (پس واجب آید که اندر شیشه باشد جسم باشد) نه مکان. وز بهر آن چنین محال واجب آید که آنچه مر او را دراز و پهنا و بالا نباشد جسم باشد نه مکان، و مکان چیزی نیست مگر عظم جسم. نبینی که هر چه مر او را عظم نیست، مر او را به مکان حاجت نیست، بل (که) مر او را مکان نیست؟ پس بباید (دانستن که هر جسمی به جملگی خویش- خرد یا بزرگ- اندر سطح بیرونی خویش است. و لازم نیست که آنچه مر او را سطح باشد) سطحی دیگر به سطح او پیوسته باشد، که اگر چنین باشد، چنانکه گفتیم لازم آید که اجسام نامتناهی باشد، از (بهر آنکه سطح جز مر جسم را نباشد. و چو) (جسم متناهی است به سطح خویش و نهایت او سطح های اوست نه چیزی دیگر، سطح او مکان کلی اوست. و چو) جسم متناهی است به سطح خویش و بیرون از جسم کلی جسمی روا نیست که باشد و چو بیرون از او جسم نباشد سطح نباشد، (و بیرون از) جسم کلی سطحی نباشد، پس (به) سطح این جسم کلی روا نیست که چیزی پیوسته باشد، از بهر آنکه سطح بیرونی جسم جز سطحی پیوسته نباشد، (اگر چیزی بدو) پیوسته باشد. و چو ظاهر کردیم که بیرون از این عالم سطحی نیست، از بهر آنکه آنجا جسمی نیست تا مر او را سطح باشد، درست شد (که به سطح این عالم) چیزی پیوسته نیست البته. این سخن معقول است بنا کرده بر مقدماتی برهانی. مر این (را) تصور نتواند کردن کسی که حجت از وهم عامه خلق جوید.