Аз ҳукамои он гуруҳ ки гуфтанд : ҳиўлӣу макон қадямонанд , мари замонро ҷавҳар ниҳоданд ва гуфтанд ( ки ) замон ҷавҳарӣаст дарозу қадим , ва рад карданд қавли он ҳукаморо ки мари замонро адади ҳаракот ҷисм гуфтанд , ва гуфтанд ки агар замони адади ҳаракоти ҷисм будӣ , раво набӯдӣ ки ду мутаҳаррики андари як замон ба ду адади мутафовит ҳаракат кардандӣ . Ва ҳакими Эрон шаҳрӣ гуфтааст ки замону даҳру муддат , ном ҳоӣаст ки маънӣ ( он ) аз як ҷавҳараст ,у замони далели илм худоӣаст , чунонкии макони далели қудрат худоӣасту ҳаракати далели феъл худоӣасту ҷисми далели қӯт худоӣаст , ва ҳар яке аз ин чаҳор бениҳоят ва қадимасту замони ҷавҳарӣ равандааст ва беқарор . ( ва ) қавли Муҳамади закариё ки ( бар асар ) Эрони шаҳрӣ рафтааст , ҳам инаст ( ки гуяд : замони ҷавҳарӣ гузарандааст . ) ва мо гӯйем ки замон чизе нест магари гаштани ҳолҳои ҷисми пас якдигар то чу ҷисм аз ҳоле ба ҳоле шавад , ончӣ ба миёни ин ду ҳол бошад , мари онро ( ҳаме ) замон гӯйанд . Ва ончии мар ӯро ҳол гузаранда нест , ( мар ӯро ) замон гузаранда нест , бал ки ҳол ӯ якеасту мари як ҳолро дарозӣ набошад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ( ончии ҳол ӯ гардандааст ҷисмасту замон онаст ки ) андар ӯ ҷисм аз ҳоле ба ҳоле дигар шавад , чунонкӣ аз равшаноӣ ба торикӣ расаду мари он муддатро рӯз гӯйанд , ё аз торикӣ ба равшаноӣ расаду мари он муддатро шаб гӯйанд , ё ҷисми наботу ҳайвон аз хурдӣ бузург шавад ( ва ) мари он муддатро умр гӯйанду ҷузи он . Ва чу мар ҳар ҳоли гарданда ӣиро гаштани ҳол ӯ андар замонасту ҳол ӯ ҷуз ба замон гарданда несту ончии ҳол ӯ гардандааст ҷисмасту гаштани ҳоли ҷисм ҳаракатаст , пайдо омад ки замони ҷузи ҳаракат ( ҷисм ) чизе нест ва низ пайдо омад ки ончӣ ӯ на ҷисмаст , ҳол ӯ гарданда нест . Ва ончии ҳол ӯ гарданда нест , замон бар ӯ гузаранда нест , чаҳ агар замон бар ӯ гузаранда будӣ ҳол ӯ низ бгштӣ , чунонкии ҳоли ҷисми гашт ки замон бар ӯ гузаранда буд .

از حکما آن گروه که گفتند: هیولی و مکان قدیمان اند، مر زمان را جوهر نهادند و گفتند (که) زمان جوهری است دراز و قدیم، و رد کردند قول آن حکما را که مر زمان را عدد حرکات جسم گفتند، و گفتند که اگر زمان عدد حرکات جسم بودی، روا نبودی که دو متحرک اندر یک زمان به دو عدد متفاوت حرکت کردندی. و حکیم ایران شهری گفته است که زمان و دهر و مدت، نام هایی است که معنی (آن) از یک جوهر است، و زمان دلیل علم خدای است، چنانکه مکان دلیل قدرت خدای است و حرکت دلیل فعل خدای است و جسم دلیل قوت خدای است ، و هر یکی از این چهار بی نهایت و قدیم است و زمان جوهری رونده است و بی قرار. (و) قول محمد زکریا که (بر اثر) ایران شهری رفته است، هم این است (که گوید: زمان جوهری گذرنده است.) و ما گوییم که زمان چیزی نیست مگر گشتن حال های جسم پس یکدیگر تا چو جسم از حالی به حالی شود، آنچه به میان این دو حال باشد، مر آن را (همی) زمان گویند. و آنچه مر او را حال گذرنده نیست، (مر او را) زمان گذرنده نیست، بل که حال او یکی است و مر یک حال را درازی نباشد. و دلیل بر درستی این قول آن است که (آنچه حال او گردنده است جسم است و زمان آن است که) اندر او جسم از حالی به حالی دیگر شود، چنانکه از روشنایی به تاریکی رسد و مر آن مدت را روز گویند، یا از تاریکی به روشنایی رسد و مر آن مدت را شب گویند، یا جسم نبات و حیوان از خردی بزرگ شود (و) مر آن مدت را عمر گویند و جز آن. و چو مر هر حال گردنده یی را گشتن حال او اندر زمان است و حال او جز به زمان گردنده نیست و آنچه حال او گردنده است جسم است و گشتن حال جسم حرکت است، پیدا آمد که زمان جز حرکت (جسم) چیزی نیست و نیز پیدا آمد که آنچه او نه جسم است، حال او گردنده نیست. و آنچه حال او گردنده نیست، زمان بر او گذرنده نیست، چه اگر زمان بر او گذرنده بودی حال او نیز بگشتی، چنانکه حال جسم گشت که زمان بر او گذرنده بود.

Ва чу гаштани ҳоли чизеи мари гузаштани замонро бар ӯ воҷиб оранда бошаду ногаштани ҳоли чизи мари гузаштани замонро бар ӯ аз ӯ нафй кунанда бошад , пас пайдо омад ки ончии ҳол ӯ гарданда нест , мар ӯро замон нест ва чу ҳоли гарданда ҷисмаст , ҳоли ногарданда на ҷисмаст . Набинӣ ки ҳамаи уқало бидонча муттафиқанд бар онкии худоӣ ҷисм нест ( муттафиқанд бар онкӣ ) ӯ – субҳона – аз замон бартараст ? ва чу мар ҳар чизеи бўдширо оғозӣ ва анҷомӣаст , оғози кун ӯ низ роҳ ӯст ки ӯ андари он роҳи сӯии фасод равандааст . Ва мари он чизи бошидаро андари ин роҳи дарози ҳолҳои гардандааст пас якдигар то чунон ҳамеи намоядаш ки чизе бар ӯ ҳаме бугзарад . Ва он чиз на ҷавҳараст – чунонкии ин гуруҳ гуфтанд – бал ки он гаштани аҳвол ҷисм ӯст ба дигргўнаҳ шуданҳои гӯногӯн . Ва чу бӯда шуда аз аҷсом сӯй нобӯда шудан равандааст , мар ӯро андари ин роҳи ҳеҷ Бақоӣ нест . Ва бидонча ӯ аз ҳоле ба ҳоле ҳаме шавад , ҳамеи гумони барад ки бар ӯ чизе ҳаме гузарад ки ҷузвҳои он чизи пас якдигараст ( то онкӣ агар замони ҷавҳарӣ басит бошад , маҳол бошад ки мар ӯро ҷузвҳо бошад , аз баҳри онкии мтҷзӣ мураккаб бошад на басит , ва агар замон ҷавҳар бошад маҳол бошад ки ночиз ҳаме шавад чунонкӣ ) замони гузаштаи ночиз шудааст ,у ҷавҳар ночизшўндаҳ набошад . Ва касе ки некӯ бингарад , бибинад ин ( бӯда шударо ки ӯ андари ҳол ) вуҷӯди хеш бар як ҳоласт вази вуҷӯди вази сабот ӯ чизе нагузаштааст аз оғози вуҷӯд ӯ то ба охир ( каз ин олами мтлўн ) берун шавад , бал ( ки ) аҳволи ҷисм ӯ гӯногӯн гаштааст ( ва ) ба сабаби гаштани ҳолҳои ҷисми хештану гаштани ҳолҳои олами ҷисмии мари чизе бо ҷузвҳои бисёр (ро ) ҳаме бар хештани гузарандаи пиндорад . Ва чу ҳоли чизҳои бўдшӣ инасту ончӣ ба зер будаш андар наёяд аз чизе ( дигар ) ӯ сӯии фасод ба бозгаштан бидон чиз каз ӯ падед омада бошад наравад , пас ӯ андари як ҳоли хос хеш бошаду ҳоле аз ӯ нагузашта ( бошад , ) лоҷарами замон бар ӯ гузаранда набошад , аз баҳри онкӣ дуруст кардем ки замони ҷузи гаштани ҳолҳои ҷисм чизе несту гаштани ҳоли ҷузи мари чизи ҷисмониро набошад ба ҳаракат ӯу ончӣ ӯ ҷисмонӣ набошад ҳол ӯ нагардад , чунонкии гуфтем .

و چو گشتن حال چیزی مر گذشتن زمان را بر او واجب آرنده باشد و ناگشتن حال چیز مر گذشتن زمان را بر او از او نفی کننده باشد، پس پیدا آمد که آنچه حال او گردنده نیست، مر او را زمان نیست و چو حال گردنده جسم است، حال ناگردنده نه جسم است. نبینی که همه عقلا بدانچه متفق اند بر آنکه خدای جسم نیست (متفق اند بر آنکه) او – سبحانه – از زمان برتر است؟ و چو مر هر چیزی بودشی را آغازی و انجامی است، آغاز کون او نیز راه اوست که او اندر آن راه سوی فساد رونده است. و مر آن چیز باشیده را اندر این راه دراز حال های گردنده است پس یکدیگر تا چنان همی نمایدش که چیزی بر او همی بگذرد. و آن چیز نه جوهر است – چنانکه این گروه گفتند – بل که آن گشتن احوال جسم اوست به دیگرگونه شدن های گوناگون. و چو بوده شده از اجسام سوی نابوده شدن رونده است، مر او را اندر این راه هیچ بقایی نیست. و بدانچه او از حالی به حالی همی شود، همی گمان برد که بر او چیزی همی گذرد که جزوهای آن چیز پس یکدیگر است (تا آنکه اگر زمان جوهری بسیط باشد، محال باشد که مر او را جزوها باشد، از بهر آنکه متجزی مرکب باشد نه بسیط، و اگر زمان جوهر باشد محال باشد که ناچیز همی شود چنانکه) زمان گذشته ناچیز شده است، و جوهر ناچیزشونده نباشد. و کسی که نیکو بنگرد، ببیند این (بوده شده را که او اندر حال) وجود خویش بر یک حال است وز وجود وز ثبات او چیزی نگذشته است از آغاز وجود او تا به آخر (کز این عالم متلون) بیرون شود، بل (که) احوال جسم او گوناگون گشته است (و) به سبب گشتن حال های جسم خویشتن و گشتن حال های عالم جسمی مر چیزی با جزوهای بسیار (را) همی بر خویشتن گذرنده پندارد. و چو حال چیزهای بودشی این است و آنچه به زیر بودش اندر نیاید از چیزی (دیگر) او سوی فساد به بازگشتن بدان چیز کز او پدید آمده باشد نرود، پس او اندر یک حال خاص خویش باشد و حالی از او نگذشته (باشد،) لاجرم زمان بر او گذرنده نباشد، از بهر آنکه درست کردیم که زمان جز گشتن حال های جسم چیزی نیست و گشتن حال جز مر چیز جسمانی را نباشد به حرکت او و آنچه او جسمانی نباشد حال او نگردد، چنانکه گفتیم.

фасл

فصل

( гӯйем ки андари ин тасаввур кардани мари замонро ҷавҳарии қадими гузаранда , ҷузи тасаввурии маҳолу хатоеи азиму зӣоне бузург нест . Аммо ин тасаввур маҳол бидон рӯйаст ки агар замон ҷавҳарӣасту ончӣ аз ӯ гузаштааст ночиз шудааст ва ончӣ наёмадааст мавҷӯд нест , пас аз ӯ ҷузи он як ҷузв ки мар ӯро акнӯн гӯйанд ва он пдидоиндаҳасту ночизи шаванда , чизе зоҳир несту падеди оянда муҳаддис бошаду муҳаддис қадим набошаду ончӣ аз ӯ ҳеҷ ҷузвии собиту қоим ба зот набошаду адам пазир бошад , ӯ ҷавҳар набошад . Аммо хатоеи азиму зӣонеи бузурги андари ин тасаввур бидон рӯйаст ки ҳар ки мари замонро надонад ки чист , ба ҳақиқати он каси тасаввури кндкаҳи худои таъолиро ҳад ва замонасту замон бар ӯ гузарандааст . Ва бад-ӣни тасаввури он каси мари худоиро муҳаддис тасаввур карда бошад , аз баҳри онкӣ маълумаст ҳам мари ҳукамои дайнро ва ҳам мари ҳукамои илми илоҳиро ба бурҳонҳои ақлӣ , ки олами ҷисмӣ муҳаддисаст ва чу замони ҷавҳар гузаранда бошад он замон ки пеш аз он бӯдааст ки худои таъолии мари ин оламро бёФрид гузашта бошад ,у охири он замон ки худои таъолии андар ӯ беолам буд он соъат бӯда бошад ки худои таъолии мари ин оламро андар ӯ бёФрид , ва чу мари он замонро охир буд , лозим ояд ки мари замони худои таъолиро аввалӣ бошад то ба охир расаду ончии мари замон ӯро аввал ва охир бошад , ӯ муҳаддис бошад . Пас дуруст кардем ки он кас ки мари замонро ҷавҳар гуяд , мари худоиро муҳаддис гуфта бошад . Ва ҳамаи таҳайюри мари Муҳамади закариёро ки чандон сухан мулҳидона гуфтааст ва ба охири мазҳаби таваққуфро ихтиёр кардааст ва гуфтааст : андари ончӣ ҳаме надонам аз корҳо таваққуф кардаму худои марои бад-ӣни таваққуф уқубат накунад , бад-ӣн сабаб бӯдааст ки замонро ҷавҳарии қадим тасаввур кардаасту гузаранда . )

(گوییم که اندر این تصور کردن مر زمان را جوهری قدیم گذرنده، جز تصوری محال و خطایی عظیم و زیانی بزرگ نیست. اما این تصور محال بدان روی است که اگر زمان جوهری است و آنچه از او گذشته است ناچیز شده است و آنچه نیامده است موجود نیست، پس از او جز آن یک جزو که مر او را اکنون گویند و آن پدیدآینده است و ناچیز شونده، چیزی ظاهر نیست و پدید آینده محدث باشد و محدث قدیم نباشد و آنچه از او هیچ جزوی ثابت و قایم به ذات نباشد و عدم پذیر باشد، او جوهر نباشد. اما خطایی عظیم و زیانی بزرگ اندر این تصور بدان روی است که هر که مر زمان را نداند که چیست، به حقیقت آن کس تصور کندکه خدای تعالی را حد و زمان است و زمان بر او گذرنده است. و بدین تصور آن کس مر خدای را محدث تصور کرده باشد، از بهر آنکه معلوم است هم مر حکمای دین را و هم مر حکمای علم الهی را به برهان های عقلی، که عالم جسمی محدث است و چو زمان جوهر گذرنده باشد آن زمان که پیش از آن بوده است که خدای تعالی مر این عالم را بیافرید گذشته باشد، و آخر آن زمان که خدای تعالی اندر او بی عالم بود آن ساعت بوده باشد که خدای تعالی مر این عالم را اندر او بیافرید، و چو مر آن زمان را آخر بود، لازم آید که مر زمان خدای تعالی را اولی باشد تا به آخر رسد و آنچه مر زمان او را اول و آخر باشد، او محدث باشد. پس درست کردیم که آن کس که مر زمان را جوهر گوید، مر خدای را محدث گفته باشد. و همه تحیر مر محمد زکریا را که چندان سخن ملحدانه گفته است و به آخر مذهب توقف را اختیار کرده است و گفته است: اندر آنچه همی ندانم از کارها توقف کردم و خدای مرا بدین توقف عقوبت نکند، بدین سبب بوده است که زمان را جوهری قدیم تصور کرده است و گذرنده.)

( ва он гоҳ гуфтааст : будаш олам аз сонеъи ҳаким аз ду рӯй берун нест : ё олам аз ӯ ба табъ бӯда шудаасту матбӯъ муҳаддисаст , пас лозим ояд ки сонеъ низ муҳаддис бошад , аз баҳри онкии табъ аз феъли фурӯи ноистду ончӣ будаш ӯ аз бошонндаҳ ӯ ба табъ бошонндаҳ бошад , миёни бошонндаҳ ва бӯда шуда аз ӯ ба табъи муддатӣ мутаноҳӣ бошад , чунонкии андари он муддат мумкин бошад ки он чиз бӯда шуда аз он чиз ки аз ӯ бӯда шавад ббошд , чунонкии миёни хостни моҳӣ аз обгир ба табъ ба муддатӣ мутаноҳӣ бошад , пас воҷиб ояд ки олам аз сонеъи хеш ба муддатии мутаноҳӣ сипастар мавҷӯд шуда бошаду ончӣ ӯ аз чизеи муҳаддис ба муддатии мутаноҳии қадим тар бошад ӯ низ муҳаддис бошад , пас воҷиб омад ки сонеъи олам ки олам аз ӯ ба табъ ӯ бӯда шавад , муҳаддис бошад . Ва агар олам аз сонеъ ба хост ӯ бӯда шудааст ва бо сонеъи андари азали чизеи дигар набӯдааст ки мар ӯро бад-ӣн хост овардааст то мари оламро бёФридаҳаст аз он хост ки ӯ андари азал бар он буд то аз ноофаридани олам , пас мари оламро чаро офарид ? он гоҳ гуфтааст ки чу ҳаме байнем ки худои таъолӣ аз хости но офаридани олам ба хост офаридан он омадааст , воҷиб ояд ки бо худои таъолӣ низ қадӣмӣ дигар бӯдааст ва он дигари қадими мар ӯро бад-ӣн феъл овардааст . )

(و آن گاه گفته است: بودش عالم از صانع حکیم از دو روی بیرون نیست: یا عالم از او به طبع بوده شده است و مطبوع محدث است، پس لازم آید که صانع نیز محدث باشد، از بهر آنکه طبع از فعل فرو نایستد و آنچه بودش او از باشاننده او به طبع باشاننده باشد، میان باشاننده و بوده شده از او به طبع مدتی متناهی باشد، چنانکه اندر آن مدت ممکن باشد که آن چیز بوده شده از آن چیز که از او بوده شود بباشد، چنانکه میان خاستن ماهی از آبگیر به طبع به مدتی متناهی باشد، پس واجب آید که عالم از صانع خویش به مدتی متناهی سپس تر موجود شده باشد و آنچه او از چیزی محدث به مدتی متناهی قدیم تر باشد او نیز محدث باشد، پس واجب آمد که صانع عالم که عالم از او به طبع او بوده شود، محدث باشد. و اگر عالم از صانع به خواست او بوده شده است و با صانع اندر ازل چیزی دیگر نبوده است که مر او را بدین خواست آورده است تا مر عالم را بیافریده است از آن خواست که او اندر ازل بر آن بود تا از ناآفریدن عالم، پس مر عالم را چرا آفرید؟ آن گاه گفته است که چو همی بینیم که خدای تعالی از خواست نا آفریدن عالم به خواست آفریدن آن آمده است، واجب آید که با خدای تعالی نیز قدیمی دیگر بوده است و آن دیگر قدیم مر او را بدین فعل آورده است.)

( он гоҳ гуфтааст ки он дигари қадим нафас бӯдааст ки зинда ва ҷоҳил бӯдааст . Ва гуфтааст ки ҳиўлӣ низ азалӣ бӯдааст то нафас ба нодонии хеш бар ҳиўлии фитна шудаасту андари ҳиўлӣ овехтааст ва аз ӯ сӯратҳо ҳаме кардааст аз баҳр ёфтан лаззоти ҷисмонӣ аз ӯ . Ва чу ҳиўлии мари сӯратро дасти боздоранда буд ва аз ин табъи гурезанда буд , бар худои қодиру раҳим воҷиб шуд мари нафасро фарёд расӣдан то аз ин балои барраад , ва он фарёд расӣдан аз ӯ – субҳона – мари нафасро он буд ки худои мари ин оламро бёФриду сӯратҳои қавӣу дарози зиндагонии андар ӯ падед оварад то нафаси андари ин сӯратҳо лаззоти ҷисмонӣ ҳаме ёбаду мардумро падед оварад . Ва мари ақлро аз ҷавҳари илоҳяти хеши сӯии мардуми андари ин олам фиристод то мари нафасро андари ҳайкали мардум бедор кунаду бнмоидш ба фармони борӣ – субҳона – ки ин олами ҷой ӯ несту мар ӯро хатое аўФтодаҳаст – бар ин гӯна ки ёд кардем – то ин олам карда шудааст ва бигӯед ақли мардумро ки чу нафас ба ҳиўлии андар овехтааст , ҳамеи пиндорад ки агар аз ӯ ҷудо шавад мар ӯро ҳастӣ намонад , то чу нафаси мардум аз ин ҳол ки ёд кардем хабар ёбад , мари олами алавиро бишносад ва аз ин олам ҳазар кунад то ба олами хеш ки он ҷои роҳат ва неъматаст боз расад . Ва гуфтааст ки мардуми бад-ӣн олам нарасад магар ба фалсафа , ва ҳар ки фалсафаи биомузаду олами хешро бишносад ва кам озор бошад ва дониш омӯзад , аз ин шиддати баррааду дигари нуфуси андари ин олами ҳаме монанди то он гоҳ ки ҳамаи нафасҳо андари ҳайкали мардумӣ ба илми фалсафа аз ин роз огоҳ шаванду қасди олам хеш кунанду ҳама ба куллияти онҷо боз расанд , он гоҳи ин олам бархезаду ҳиўлӣ аз ин банд кушода шавад , ҳам чунон ки андар азал бӯдааст . )

(آن گاه گفته است که آن دیگر قدیم نفس بوده است که زنده و جاهل بوده است. و گفته است که هیولی نیز ازلی بوده است تا نفس به نادانی خویش بر هیولی فتنه شده است و اندر هیولی آویخته است و از او صورت ها همی کرده است از بهر یافتن لذات جسمانی از او. و چو هیولی مر صورت را دست بازدارنده بود و از این طبع گریزنده بود، بر خدای قادر و رحیم واجب شد مر نفس را فریاد رسیدن تا از این بلا برهد، و آن فریاد رسیدن از او – سبحانه – مر نفس را آن بود که خدای مر این عالم را بیافرید و صورت های قوی و دراز زندگانی اندر او پدید آورد تا نفس اندر این صورت ها لذات جسمانی همی یابد و مردم را پدید آورد. و مر عقل را از جوهر الهیت خویش سوی مردم اندر این عالم فرستاد تا مر نفس را اندر هیکل مردم بیدار کند و بنمایدش به فرمان باری – سبحانه – که این عالم جای او نیست و مر او را خطایی اوفتاده است – بر این گونه که یاد کردیم – تا این عالم کرده شده است و بگوید عقل مردم را که چو نفس به هیولی اندر آویخته است، همی پندارد که اگر از او جدا شود مر او را هستی نماند، تا چو نفس مردم از این حال که یاد کردیم خبر یابد، مر عالم علوی را بشناسد و از این عالم حذر کند تا به عالم خویش که آن جای راحت و نعمت است باز رسد. و گفته است که مردم بدین عالم نرسد مگر به فلسفه، و هر که فلسفه بیاموزد و عالم خویش را بشناسد و کم آزار باشد و دانش آموزد، از این شدت برهد و دیگر نفوس اندر این عالم همی مانند تا آن گاه که همه نفس ها اندر هیکل مردمی به علم فلسفه از این راز آگاه شوند و قصد عالم خویش کنند و همه به کلیت آنجا باز رسند، آن گاه این عالم برخیزد و هیولی از این بند گشاده شود، هم چنان که اندر ازل بوده است.)

(у айби андари ин тариқат онаст ки гуфтааст : замони ҷавҳарӣ гузарандааст . Аз баҳри онкӣ агар чунин бошад – чунонкии гуфтем – он замон ки пеши азоФринш олам бӯдааст , бар олам гузашта бошаду охири он замон агар чаҳ дароз бӯдааст , аввал офаридан ин олам бошаду ончии мари баъзеро аз замон ӯ охир бошад , мари он баъзро аввал бошад ,у ончии мари баъзеро аз замон ӯ аввал ва охир бошад , ӯ муҳаддис бошад ва ин рой фасод бошад . Ва чу фасоди ин қавли бад-ӣн бузургӣасту ҳама ҳукамо мақаранд ба азаляти сонеъи олам , ин мавзӯ ки бар ӯ ҳамеи ҳдсро лозими орад , ботил бошад . Ва чу фасоди ин рой зоҳираст бад-ӣн рӯй ки ёд кардем , воҷибаст донистан ки замони гаштани ҳолҳои чизҳои ҳол гардандааст пас якдигар , ) ва чизҳои бўдшӣ бидонча аҳволи эшон гардандааст ( зер ) замонанд бидонча андари ҳаракот аз ҳол ба ҳол ҳаме шаванд ,у нафас ки ӯ чашма ҳаракатасту кули ҳаракат аз ӯст – чунонкии андари боби ҳаракати гуфтем – ( иллат ) замонасту замон бар ӯ гузаранда несту борӣ - субҳонау таъолӣ – падеди орандаи иллат замонаст на аз чизе .

(و عیب اندر این طریقت آن است که گفته است: زمان جوهری گذرنده است. از بهر آنکه اگر چنین باشد – چنانکه گفتیم – آن زمان که پیش ازآفرینش عالم بوده است، بر عالم گذشته باشد و آخر آن زمان اگر چه دراز بوده است، اول آفریدن این عالم باشد و آنچه مر بعضی را از زمان او آخر باشد، مر آن بعض را اول باشد، و آنچه مر بعضی را از زمان او اول و آخر باشد، او محدث باشد و این رای فساد باشد. و چو فساد این قول بدین بزرگی است و همه حکما مقرند به ازلیت صانع عالم، این موضوع که بر او همی حدث را لازم آرد، باطل باشد. و چو فساد این رای ظاهر است بدین روی که یاد کردیم، واجب است دانستن که زمان گشتن حال های چیزهای حال گردنده است پس یکدیگر،) و چیزهای بودشی بدانچه احوال ایشان گردنده است (زیر) زمان اند بدانچه اندر حرکات از حال به حال همی شوند، و نفس که او چشمه حرکت است و کل حرکت از اوست – چنانکه اندر باب حرکت گفتیم – (علت) زمان است و زمان بر او گذرنده نیست و باری - سبحانه و تعالی – پدید آرنده علت زمان است نه از چیزی.

Ва бибояд донистан ки чунонкии маҳсусот ( ба зер ) замонаст , маъқӯлот аз замон бартараст ,у чунонкии тақдиру тасвири андар замонаст , ибдоъ на андар замонаст . Аз баҳри онкии ончии муқаддар ва мусаввираст , тақдиру тасвир ӯ бар чизеаст ,у ончии муқаддар ва мусаввир ӯст на аз чизеаст ,у ончӣ будаш ӯ аз чизеаст , бозгашт ӯ бидон чизаст ( каз ӯ ) пайдо омадааст ,у ончӣ ба ибдоъ на аз чизеи пайдо омадааст , ӯ қадимасту мар ӯро ночиз шудан ва фасод нест , аз баҳри онкӣ на чизе Айнӣаст ки он чизи мубдиъ бадв бозгардад , бал ( ки ) абадӣ бошад . Ва худои таъолии абадӣ офарӣдаасту чизи абадии тақдиркунандау ҳоли гардонандаи чиз замонӣаст . Ва ин қавлӣ шоФӣаст .

و بباید دانستن که چنانکه محسوسات (به زیر) زمان است، معقولات از زمان برتر است، و چنانکه تقدیر و تصویر اندر زمان است، ابداع نه اندر زمان است. از بهر آنکه آنچه مقدر و مصور است، تقدیر و تصویر او بر چیزی است، و آنچه مقدر و مصور اوست نه از چیزی است، و آنچه بودش او از چیزی است، بازگشت او بدان چیز است (کز او) پیدا آمده است، و آنچه به ابداع نه از چیزی پیدا آمده است، او قدیم است و مر او را ناچیز شدن و فساد نیست، از بهر آنکه نه چیزی عینی است که آن چیز مبدع بدو بازگردد، بل (که) ابدی باشد. و خدای تعالی ابدی آفریده است و چیز ابدی تقدیر کننده و حال گرداننده چیز زمانی است. و این قولی شافی است.

Ва далел бар онкии кашидагии замони пас якдигар бӯдани ҳолҳои он ҷисмонӣаст ки ҳолаш гардандааст –у гуруҳеи мари онро ҳамеи ҷавҳарӣ гумон баранд – онаст ки чу ончии замон бар ӯ гузаранда аст бархезад , замон ӯ бо ӯ бархезад , чунонкӣ ҳар ки бимиради замон ӯ бархезад . Пас агар фалак ки ҳаракат ӯ бартар аз ҳама ҳаракот аст бархезад , замон ба ҷумлагӣ бархезад . Аммо даҳр на замонаст , бали зиндагии зиндаи доранда ӣ зот хешаст – чунонкии замони зиндагӣ чизеаст ки мар ӯро зиндаи дорандаи ҷуз зот ӯст –у мари даҳрро рафтан нест албата , бал ( ки ) он як ҳоласт , аз баҳри онкӣ ( ӯ ) зиндагӣу сабот чизеаст ки ҳол ӯ гарданда нест . Ва чу мари ин ҳақро тасаввур карда шавад , замонро бар рӯҳонӣот гуфта наёяду ҷӯянда мутаҳайир намонад . Ва ллаҳи алҳмд .

و دلیل بر آنکه کشیدگی زمان پس یکدیگر بودن حال های آن جسمانی است که حالش گردنده است – و گروهی مر آن را همی جوهری گمان برند – آن است که چو آنچه زمان بر او گذرنده است برخیزد، زمان او با او برخیزد، چنانکه هر که بمیرد زمان او برخیزد. پس اگر فلک که حرکت او برتر از همه حرکات است برخیزد، زمان به جملگی برخیزد. اما دهر نه زمان است، بل زندگی زنده دارنده ی ذات خویش است – چنانکه زمان زندگی چیزی است که مر او را زنده دارنده جز ذات اوست – و مر دهر را رفتن نیست البته، بل (که) آن یک حال است، از بهر آنکه (او) زندگی و ثبات چیزی است که حال او گردنده نیست. و چو مر این حق را تصور کرده شود، زمان را بر روحانیات گفته نیاید و جوینده متحیر نماند. و لله الحمد.