Пас аз онкии сухани андар замон гуфта шуд , қавли андари таркиб воҷиб омад гуфтан , аз баҳри онкии таркиби маволеди андар замонасту гаштани аҳволи пас якдигар ки мари онро ҳаме замон гӯйанд , ҷуз бар мураккабот нест .

پس از آنکه سخن اندر زمان گفته شد، قول اندر ترکیب واجب آمد گفتن، از بهر آنکه ترکیب موالید اندر زمان است و گشتن احوال پس یکدیگر که مر آن را همی زمان گویند، جز بر مرکبات نیست.

Пас гӯйем ки мураккаб ба нахустин қисмат бар ду гӯнааст : яке онаст ки таркиб ӯ зоҳиртараст ва он чизе бошад каз ду гавҳар мураккаб бошад – чу таркиби ангуштарӣ аз сим ва аз нигин – ё бештар аз ду гавҳар – чу таркиби лагом аз дўолу симу оҳану ҷузи он - ,у дигар онаст ки таркиб ӯ ( пӯшидааст ва он чизе бошад ки аз як ҷавҳар бошад – чу замину обу ҷузи он – 0у далел бар онкии ончии таркиб ӯ ) аз ҷавоҳир мухталифаст мураккабаст , онаст ки ҷавоҳири мухталифи андари як сӯрат ё ба зот ояд хеш ояд ва он ба ҳаракат ( табиӣ бошад , ё ба хости дайгарӣ ) ояд ва он ба ҷабр ва қисир бошад ва ба ҳаракати ародӣ , ва он сӯрат ки саботу вуҷӯд ӯ ба ҷамъ шудани ҷавоҳир мухталиф бошад , чизе ( набошад ба айн ) хеш то ҷавоҳири мухталифи қасди он айн кунанду андар ӯ гирд оянд , ва низ ҷавоҳири мухталифи андари сӯратии ҷуз ба қасд ҷамъ нашавад (у қасд ба хост ) бошаду мари табъро иродат нест , чунонкии андари қавли ҳаракати гуфтем ки табъ қисирасту қисири хилоф иродатаст , пас бимонад онкии ҷамъ шудани ҷавоҳири мухталифи андари сӯратӣ ба ҳаракати ҷуз эшон бошаду ҷузи ҳаракати табиии ҳаракат ародӣаст , пас дуруст шуд ки ҳар сӯратӣ ки андар ӯ ҷавоҳир мухталифаст , ба ҷабру қисири мураккаб шудаасту мураккаб ӯ худованди ҳаракат ародӣаст . Ва он гоҳ гӯйем ки фалак бо ончӣ андар ӯст ( аз ) ҷавоҳири мухталиф ки мар ҳар якеро аз он табъӣу сӯратӣу феълӣу ҳоле дигараст , аз ани сӯратҳост ки ба хости худованди ҳаракати ародӣ ( ҷамъ ) шудааст ва таркиб ёфтааст , ва ин бурҳонӣ равшанаст . Ва далел бар онкии ончии таркиб ӯ аз як ҷавҳар (аст ) – чу замину обу ҷузи он – мураккабаст , ( онаст ) ки мари ҷумлагии ин аҷсомро таркибӣ куллӣаст бар муқтазои ҳикмату таҳсили ғаразӣ ки он ғарази ҷузи бад-ӣни таркиб ҳосил нашавад , ҳарчанд ( ки осор ) таркиби ҷузвии андар ҳар яке аз эшон зоҳираст бидонча аҷзоӣ ҳар ҷисмӣ аз ин аҷсоми чаҳоргонаи қасди сӯии маркази оламро доранд беонкӣ ( мари эшонро ) андари марказ ҷойаст ва бар якдигар аўФтодаҳанду мақҳури монда аз расӣдан бидон ҷой ки мари онро ба зоти хеши ҳеҷ азмӣ несту фарохӣ . ( пас ) осори қаҳр ки бар аҷсом пайдост далоил таркибаст , аз баҳри онкии таркиби ҷузи қаҳр чизе нест мари чизро ба хости қоҳир ӯ . Ва таркиби куллӣ ( мари аҷсомро ) бар муқтазои ҳикмату таҳсили ғараз ки он ғараз ҷуз бидон таркиб ҳосил нашавад онаст ки андари маркази олами ҷисмӣ сахтаст ки он хок (аст )у мари таркиби наботу ҳайвонро аз ӯ шоистааст аз баҳри дайри кушодани аҷзои ин ҷавҳар аз якдигар чу азоФти он ( ба ) хоҳарон ( ӯ ) карда шавад , ва низ то набот (ро ) сари андар ӯ сахт шавад ва науфтад ва ( ба ) бехҳои хеш ки он даҳон ҳои ӯст мари ғизои хешро ба омехтани он ба об ҳаме кашад ,у об ба замин такя кардааст ва бо ӯ ҳамеомезад мари сохта шудани мураккаботи ҷузвиро аз эшон то аз хок бо об чизе ояд нарм ки чу аз андарун ӯ чизе биафзояд бишкофад ва биҷунбад то ҳаракат тавонад кардан ва нашканад ,у ҳайвон низ бад-ӣни ҷисми сахт аз ҷой битавонад рафтан ба талаби ҳоҷатҳои хеш ,у бози ҳавои бартар аз ин ду гавҳар истодааст ки ҷавҳарӣаст нарму шаклпазир ба ҳамаи шаклӣ ки андар ӯ ояд аз ашкол ки бар гавҳар заминӣ бошад то ҳар чаҳ биҷунбад андари ин ҷавҳари нарм аз наботу ҳайвон аз ҷунбиши бознмонду мари обро ки ба бухор бадв шавад хуш кунад , пас аз анкаҳ аз пухтагии талх ва шӯр гашта бошад , чунонкӣ ( дрёҳост ,у бартар аз ҳаво атшаст ки шуъоъи офтобу дигари кавокиби мари қӯт ӯро ) ҳамеи сӯии маркази фурӯди оранди андар ( кушодагии ҷавҳари ҳаво то мар ) обро ба гармии сӯии ҳаво бар кашад то он ( об ) талх каз ӯ мари наботу ҳайвонро ғизо нест , ба миёнҷии ҳавои шоиста ( ғизои набот ва ) ҳайвон шавад ,у қӯти оташи мари пойҳои наботро сӯй хеш баркашад то ба ҳаво бар ояд ва ҳар чанд оташи мари наботро ( пой ) бартар кашад , наботи мари сари хеш аз баҳр кашӣдан ғизои вази бими ҷудои мондан аз ону ҳалок шудан фурӯтар кашад то ба сабаби ин ду кушандаи набот боло гираду бор ӯ андари ҳаво хуш гардад . Ва мақсӯди сонеъи ҳаким бар ин таркиби куллӣ ки ёд кардем ҳосил ҳаме ояд ва ҳар ки хоҳад ки мари ин ҳикматро ки андари таркиб куллӣаст бар аҷсом олимӣ бибинад , андеша кунад ки агар ҳавои андари маркази олам будӣу хок аз ӯ бартар будӣ чигуна будӣ , то бибинад каз ин фавойид ки ёд кардему ҳосил омадааст , ҳеҷ чиз ҳосил наомадӣ вази наботу ҳайвони чизе вуҷӯд наёфтӣ .

پس گوییم که مرکب به نخستین قسمت بر دو گونه است: یکی آن است که ترکیب او ظاهرتر است و آن چیزی باشد کز دو گوهر مرکب باشد – چو ترکیب انگشتری از سیم و از نگین – یا بیشتر از دو گوهر – چو ترکیب لگام از دوال و سیم و آهن و جز آن - ، و دیگر آن است که ترکیب او (پوشیده است و آن چیزی باشد که از یک جوهر باشد – چو زمین و آب و جز آن – 0 و دلیل بر آنکه آنچه ترکیب او) از جواهر مختلف است مرکب است، آن است که جواهر مختلف اندر یک صورت یا به ذات آید خویش آید و آن به حرکت (طبیعی باشد، یا به خواست دیگری) آید و آن به جبر و قسر باشد و به حرکت ارادی، و آن صورت که ثبات و وجود او به جمع شدن جواهر مختلف باشد، چیزی (نباشد به عین) خویش تا جواهر مختلف قصد آن عین کنند و اندر او گرد آیند، و نیز جواهر مختلف اندر صورتی جز به قصد جمع نشود (و قصد به خواست) باشد و مر طبع را ارادت نیست، چنانکه اندر قول حرکت گفتیم که طبع قسر است و قسر خلاف ارادت است، پس بماند آنکه جمع شدن جواهر مختلف اندر صورتی به حرکت جز ایشان باشد و جز حرکت طبیعی حرکت ارادی است، پس درست شد که هر صورتی که اندر او جواهر مختلف است، به جبر و قسر مرکب شده است و مرکب او خداوند حرکت ارادی است. و آن گاه گوییم که فلک با آنچه اندر اوست (از) جواهر مختلف که مر هر یکی را از آن طبعی و صورتی و فعلی و حالی دیگر است، از ان صورت هاست که به خواست خداوند حرکت ارادی (جمع) شده است و ترکیب یافته است، و این برهانی روشن است. و دلیل بر آنکه آنچه ترکیب او از یک جوهر (است) – چو زمین و آب و جز آن – مرکب است، (آن است) که مر جملگی این اجسام را ترکیبی کلی است بر مقتضای حکمت و تحصیل غرضی که آن غرض جز بدین ترکیب حاصل نشود، هرچند (که آثار) ترکیب جزوی اندر هر یکی از ایشان ظاهر است بدانچه اجزای هر جسمی از این اجسام چهارگانه قصد سوی مرکز عالم را دارند بی آنکه (مر ایشان را) اندر مرکز جای است و بر یکدیگر اوفتاده اند و مقهور مانده از رسیدن بدان جای که مر آن را به ذات خویش هیچ عظمی نیست و فراخی. (پس) آثار قهر که بر اجسام پیداست دلایل ترکیب است، از بهر آنکه ترکیب جز قهر چیزی نیست مر چیز را به خواست قاهر او. و ترکیب کلی (مر اجسام را) بر مقتضای حکمت و تحصیل غرض که آن غرض جز بدان ترکیب حاصل نشود آن است که اندر مرکز عالم جسمی سخت است که آن خاک (است) و مر ترکیب نبات و حیوان را از او شایسته است از بهر دیر گشادن اجزای این جوهر از یکدیگر چو اضافت آن (به) خواهران (او) کرده شود، و نیز تا نبات (را) سر اندر او سخت شود و نیفتد و (به) بیخ های خویش که آن دهان های اوست مر غذای خویش را به آمیختن آن به آب همی کشد، و آب به زمین تکیه کرده است و با او همی آمیزد مر ساخته شدن مرکبات جزوی را از ایشان تا از خاک با آب چیزی آید نرم که چو از اندرون او چیزی بیفزاید بشکافد و بجنبد تا حرکت تواند کردن و نشکند، و حیوان نیز بدین جسم سخت از جای بتواند رفتن به طلب حاجت های خویش، و باز هوا برتر از این دو گوهر ایستاده است که جوهری است نرم و شکل پذیر به همه شکلی که اندر او آید از اشکال که بر گوهر زمینی باشد تا هر چه بجنبد اندر این جوهر نرم از نبات و حیوان از جنبش بازنماند و مر آب را که به بخار بدو شود خوش کند، پس از انکه از پختگی تلخ و شور گشته باشد، چنانکه (دریاهاست، و برتر از هوا اتش است که شعاع آفتاب و دیگر کواکب مر قوت او را) همی سوی مرکز فرود آرند اندر (گشادگی جوهر هوا تا مر) آب را به گرمی سوی هوا بر کشد تا آن (آب) تلخ کز او مر نبات و حیوان را غذا نیست، به میانجی هوا شایسته (غذای نبات و) حیوان شود، و قوت آتش مر پای های نبات را سوی خویش برکشد تا به هوا بر آید و هر چند آتش مر نبات را (پای) برتر کشد، نبات مر سر خویش از بهر کشیدن غذا وز بیم جدا ماندن از آن و هلاک شدن فروتر کشد تا به سبب این دو کشنده نبات بالا گیرد و بار او اندر هوا خوش گردد. و مقصود صانع حکیم بر این ترکیب کلی که یاد کردیم حاصل همی آید و هر که خواهد که مر این حکمت را که اندر ترکیب کلی است بر اجسام عالمی ببیند، اندیشه کند که اگر هوا اندر مرکز عالم بودی و خاک از او برتر بودی چگونه بودی، تا ببیند کز این فواید که یاد کردیم و حاصل آمده است، هیچ چیز حاصل نیامدی وز نبات و حیوان چیزی وجود نیافتی.

Он гоҳ гӯйем ки ба дигари қисмати мураккабот бар ду рӯйаст : яке аз ӯ мураккабот куллӣаст чу афлоку кавокибу ИМАот ,у дигар аз ӯ ҷузвӣаст ва он таркиб маволедаст чу наботу ҳайвон ки будаш он ба замонаст . Яъне аз ҳол ба ҳоли гаштан ба миёнҷии коркунон аз тухмҳоу бехҳои набот ва ( аз ) нутфаҳои ҳайвонот ки андари он қӯтҳои сонеъааст вази қӯтҳои афлоку нуҷум ки сӯии маркази олам ояндааст аз баҳри расонӣдани мари ин бӯданиҳоро камоли он вази қӯтҳои тФъилӣу инфеъолӣ ки андари аҷсоми чаҳоргона оламаст то ин мураккаботи ҷузвӣ ба ёрии ин фоилон ( мари якдигарро андари ин таркиби ҳосил ҳаме ояд ва ҳар яке аз ин фоилон ) мари феълиро ки ӯ бидон махсӯсаст кори ҳамеи бандади андар ( ин ) трокибу муттафиқ шудани коркунон ки корҳои эшон мухталиф бошад андари як сунъ , ҷуз ба хости як сонеъ ки он корҳо аз он коркунон ба хост ӯ ояд набошад , чунонкии дасти афзорҳои дурудгарӣ бо тафовути ону даврии он аз якдигар то яке олат битарошаду дайгарии гирди бабрад ва се дигар сӯрох кунад ва чаҳорум барандад , андари сохтани тахт ( ҳаме ) ба хости дурудгар муттафиқ шаванд . Пас ҳам чунин гӯйем ки ихтисос ҳар фоилӣ аз фоилони андар ( ин ) трокиби ҷузвӣ ба феълӣ ки ӯро аз он гузаштан нест , далеласт бар онкӣ ӯ бидон феъл фармон бурдорасту мар ӯро бидон феъл ( хосса ) хоссакунандае хосса кардааст , аз баҳри онкӣ агар ӯ ба зоти хеши фоил будӣ , ҷузи он феъл низ феълӣ тавонистӣ кардан .

آن گاه گوییم که به دیگر قسمت مرکبات بر دو روی است: یکی از او مرکبات کلی است چو افلاک و کواکب و امهات، و دیگر از او جزوی است و آن ترکیب موالید است چو نبات و حیوان که بودش آن به زمان است. یعنی از حال به حال گشتن به میانجی کارکنان از تخم ها و بیخ های نبات و (از) نطفه های حیوانات که اندر آن قوت های صانعه است وز قوت های افلاک و نجوم که سوی مرکز عالم آینده است از بهر رسانیدن مر این بودنی ها را کمال آن وز قوت های تفعیلی و انفعالی که اندر اجسام چهارگانه عالم است تا این مرکبات جزوی به یاری این فاعلان ( مر یکدیگر را اندر این ترکیب حاصل همی آید و هر یکی از این فاعلان ) مر فعلی را که او بدان مخصوص است کار همی بندد اندر ( این ) تراکیب و متفق شدن کارکنان که کارهای ایشان مختلف باشد اندر یک صنع، جز به خواست یک صانع که آن کارها از آن کارکنان به خواست او آید نباشد، چنانکه دست افزارهای درودگری با تفاوت آن و دوری آن از یکدیگر تا یکی آلت بتراشد و دیگری گرد ببرد و سه دیگر سوراخ کند و چهارم برندد، اندر ساختن تخت (همی) به خواست درودگر متفق شوند. پس هم چنین گوییم که اختصاص هر فاعلی از فاعلان اندر (این) تراکیب جزوی به فعلی که او را از آن گذشتن نیست، دلیل است بر آنکه او بدان فعل فرمان بردار است و مر او را بدان فعل (خاصه) خاصه کننده ای خاصه کرده است، از بهر آنکه اگر او به ذات خویش فاعل بودی، جز آن فعل نیز فعلی توانستی کردن.

Ва чу ин трокиб ба миёнҷӣон бисёр ҳаме ҳосил ояд ва ҳар якеро аз эшон феълӣаст ва ин фоилон низ мркбоннд ба трокиби куллӣ – чунонкӣ ёд кардем - , ҳол аз ду берун набошад андари таркиби эшон : ё мари ин мураккаботро низ Фоълоннди бартар аз ин ки мо ҳаме байнем – яъне афлокӣу кавокибӣ ва амҳотӣаст ки ин афлоку нуҷуму ИМАоти таркиб аз он ёфтааст - , ё таркиб ( ин мураккаботи куллӣ бе ҳеҷ миёнҷӣ бӯдааст аз сонеъи ҳаким . Агар таркиби ин аҷсоми куллӣ низ ба аҷсомӣ ) дигараст , ҳамин қавли андари он аҷсому мураккабот воҷиб ояд , он гоҳи миёнҷӣону коркунон бениҳоят ( бошанд , аз баҳри онкӣ агар ) миёнҷӣон бениҳоят бошанд таркиби ҷузвии вуҷӯди наёбаду мураккаботи ҷузвӣ мавҷӯдаст , пас пайдо омад ки мураккабот бениҳоят несту таркиби ин афлоку анҷуму ИМАот ки ин маволед аз он ҳаме таркиб ёбад , бе миёнҷии афлокӣу кавокибӣу амҳотӣ дигар бӯдааст аз сонеъи ҳаким .

و چو این تراکیب به میانجیان بسیار همی حاصل آید و هر یکی را از ایشان فعلی است و این فاعلان نیز مرکبانند به تراکیب کلی – چنانکه یاد کردیم - ، حال از دو بیرون نباشد اندر ترکیب ایشان: یا مر این مرکبات را نیز فاعلانند برتر از این که ما همی بینیم – یعنی افلاکی و کواکبی و امهاتی است که این افلاک و نجوم و امهات ترکیب از آن یافته است - ، یا ترکیب (این مرکبات کلی بی هیچ میانجی بوده است از صانع حکیم. اگر ترکیب این اجسام کلی نیز به اجسامی) دیگر است، همین قول اندر آن اجسام و مرکبات واجب آید، آن گاه میانجیان و کارکنان بی نهایت (باشند، از بهر آنکه اگر) میانجیان بی نهایت باشند ترکیب جزوی وجود نیابد و مرکبات جزوی موجود است، پس پیدا آمد که مرکبات بی نهایت نیست و ترکیب این افلاک و انجم و امهات که این موالید از آن همی ترکیب یابد، بی میانجی افلاکی و کواکبی و امهاتی دیگر بوده است از صانع حکیم.

Он гоҳ гӯйем : чу мураккаботи ҷузвиро ҳосил шудан эшон бад-ӣни миёнҷӣон ва фоилонаст ки мар ҳар якеро аз эшон феълӣасту вуҷӯди он ба замонаст аз моя эй ки он мояи пеш аз он таркиб на бар он сӯрат ( буд , ) воҷиб ояд ки ( он ) мураккаботро ки таркиби эшон на аз моя Эй бошад ки он моя ( на ) барон сӯрат бӯда бошад ки андари он таркибаст , ҳосил шудан на ба замон бӯдааст , бал ( ки ) ҳаст кардан он моя бо он сӯрат ба як дафъат бӯдааст , яъне бар ин сӯрати ҳосил шудааст ки ин аҷсоми олами имрӯз бар онаст . Ва бурҳон бар дурустии ин қавл онаст ки таркиби чизҳои бўдшӣ бар ду рӯйаст : ё онаст каз сӯии маркази таркиби пазирад , чу таркиби набот ки он қӯти ибдоъӣ ки андари тухму бех наботаст ғизои хешро аз хоку оби ҳамеи пазираду мари наботро аз бар сӯии таркиб ҳаме кунад то аз маркази сӯии ҳошити ҳаме бар шавад , ё онаст ки таркиб аз андаруни хеши пазирад ба ғизо , чу таркиби ҳайвон ки он қӯти ибдоъӣ ки андар нутфааст чу ба мавзе хеш уфтад мари ғизои хешро андар кашад вази он нахуст олатӣ созад ки он олати мари ғизоро қисмат кунад бар ҷумлагии андомҳои хеш ва он ҷигараст ки аз ҳайвони нахусти он падед ояд то ҷасад (ро ) ба миёнҷии ин олат сохта кунад . ( ва ) трокиби табиӣ бар ( ин ) ду рӯйаст . Ва трокиби сниъии пас аз инаст аз санъати ҳайвон – мардуму ҷузи мардум – каз ҷавоҳири хокӣ аз хоку обу наботу пӯсту устихону ҷузи он ҷузвҳое (ро ) баргиранд ва бар якдигари созанди мари он во ба олатҳои ҷисмонӣ .

آن گاه گوییم: چو مرکبات جزوی را حاصل شدن ایشان بدین میانجیان و فاعلان است که مر هر یکی را از ایشان فعلی است و وجود آن به زمان است از مایه ای که آن مایه پیش از آن ترکیب نه بر آن صورت (بود،) واجب آید که (آن) مرکبات را که ترکیب ایشان نه از مایه ای باشد که آن مایه (نه) برآن صورت بوده باشد که اندر آن ترکیب است، حاصل شدن نه به زمان بوده است، بل (که) هست کردن آن مایه با آن صورت به یک دفعت بوده است، یعنی بر این صورت حاصل شده است که این اجسام عالم امروز بر آن است. و برهان بر درستی این قول آن است که ترکیب چیزهای بودشی بر دو روی است: یا آن است کز سوی مرکز ترکیب پذیرد، چو ترکیب نبات که آن قوت ابداعی که اندر تخم و بیخ نبات است غذای خویش را از خاک و آب همی پذیرد و مر نبات را از بر سوی ترکیب همی کند تا از مرکز سوی حاشیت همی بر شود، یا آن است که ترکیب از اندرون خویش پذیرد به غذا، چو ترکیب حیوان که آن قوت ابداعی که اندر نطفه است چو به موضع خویش افتد مر غذای خویش را اندر کشد وز آن نخست آلتی سازد که آن آلت مر غذا را قسمت کند بر جملگی اندام های خویش و آن جگر است که از حیوان نخست آن پدید آید تا جسد (را) به میانجی این آلت ساخته کند. (و) تراکیب طبیعی بر (این) دو روی است. و تراکیب صنیعی پس از این است از صنعت حیوان – مردم و جز مردم – کز جواهر خاکی از خاک و آب و نبات و پوست و استخوان و جز آن جزوهایی (را) برگیرند و بر یکدیگر سازند مر آن وا به آلت های جسمانی.

Пас гӯйем ки агар мари оламро ҳиўлӣ бӯдааст ки сонеъи ҳакими мари ҷисми куллиро аз он таркиб кардааст , он таркиб аз ин се рӯй берун нест ва набӯдааст : ё мари тухми ин оламро андари ҳиўлӣ афкандааст то он тухми ғизои хешро аз ӯ бкшидаҳасту мари ин оламро аз бар сӯй таркиб кардааст – бар мисоли тухми наботи мари наботро – ва ин олам бар мисоли дарахтӣ аз он тухми ҳосил шудааст ки андари ҳиўлӣ брстаҳаст . ё нутфа Эй бӯдааст ки андари ҳиўлӣ афтодаасту мари ҳиўлиро андари зот хеш кашидаасту олимии сахт аз он баста шудааст ( он гоҳ аз кашӣдан ғизоу дарозии рӯзгори ин олами хиради бузурги ҳаме шудааст – бар мисоли бузург шудани ҳайвон аз хурдӣ то бад-ӣни ҷой расидааст ки имрӯзаст – ва ин ҷисми куллӣ зиёдат аз андаруни хеш ) пазируфтаасту мари онро беруни сӯ ҷустааст . Агар мари ин оламро тухмӣ бӯдааст ва ин олам аз ӯ ба манзалат наботаст , бехи ин олами андар ( ҳиўлӣ бояд ки бошад ва аз ӯ ғизо ) ҳаме кашад то фасодро напазирад , ва моро маълумаст ки ин олам аз беруни хеш ба чизе пайваста несту мар ӯро аз беруни чизе ( нест каз он ) ҳамеи зиёдати пазираду мари ин оламро зер ва зибр нест , бали зеру зибри ном ҳоӣаст ки бар марказ ( ва ) ҳавошӣ олам уфтад . Ва агар ин олам аз нутфае мавҷӯд шудааст ( вози хурдӣ ) бузург шудааст ба манзалати ҳайвонӣ каз нутфа падед ояд , боистӣ ки он олат ки мари ғизои оламро ба атроф ӯ фиристодӣ замин будӣ , ва агар чунин будӣ роҳӣ боистӣ ки ғизои олам аз он роҳ аз беруни олам ба андарун ӯ омадӣ ва он роҳи даҳони олам будӣ , ва моро зоҳираст ки мари оламро даҳон несту мари заминро ғизоӣ пазируфтанӣ нест вази беруни чизеи андари ин олам оянда нест , пас зоҳир шуд ки олам аз хурдии бузург нашудааст . Ва чу ин ду рӯй таркиб аз олам нафй шуд , бимонад онкӣ гӯйем : сонеъи олами мари ин оламро аз аҷзои ҳиўлӣ ҷамъ кардааст , чунонкии ҷузвӣ нахуст биниҳодаасту дигар ва се дигари ҷузв ба тартиби ҳаме ниҳодааст бар якдигар ба рӯзгор то ин олам карда шудааст . Ва ин рӯй таркиб аз он ду рӯй маҳол тараст , аз баҳри онкӣ агар доира фалак набӯдӣ , ки нахусти мари заминро таркиб кард ?у аҷзои заминро ҷамъ шудан бар маркази доира фалакаст , чу доира набӯд раво набӯд ки он аҷзо фароз омадӣ албата , аз баҳри онкии мари ин ҷисми хокиро доираи фалак дафъ кардааст аз ҳар ҷонибӣ то чунин андари маркази сахти фарози фишурда шудааст . Ва низ гӯйем ки фароз овардан ҷузвҳои мухталифи андари як сӯрати таркиб сунъӣаст – яъне аз коркарди сонеъ ҷисмаст – пас воҷиб ояд ки сонеъи ин олам ки мари ҷавоҳири мухталифро андар ӯ ҷузви ҷузв фароз овардааст ҷисмаст . Ва агар чунин бошад , мар ӯро сонеъии дигар бояд ва ин маҳол бошад , аз баҳри онкии сонеъон бисёр ( шаванд ва чу сонеъон бениҳоят ) бошанд маснӯъ падед наёяд . Ва чу сонеъи олам ҷисм нест то мари ҷузвҳоро ҷамъ кунад ваз ӯ таркиб сунъӣ созад ба рӯзгор – чунонкии мардуми созанд – ва низ қӯтӣ нест ки андар нутфа бошад ё андари тухмӣ ки ғизоӣ ( он ) ҷисмро ки таркиби хосташ кардан аз ҳиўлӣ , аз ҳиўлии бастад то мари ин оламро фароз оварад ба рӯзгор , ва чора нест аз онкии олам маснӯъ аст бидон далел ки ҳосил шудани ғараз аз ин сӯрат куллӣ пайдосту ғараз аз сӯратии ҷуз ба қасди созандаи он сӯрат ҳосил нашавад , пас пайдо омад ки мари ин олам (ро ) мураккаб на аз чизе таркиб кардааст ки он чизи пеш аз ин сӯрат ба сӯратии дигари ҳосил буд чунонкии асҳоб ҳиўлӣ гуфтанд . Ва пайдо омад ки тҷзити ҷисм ба ҷузвҳои номтҷзӣ на бидонаст ки ( таркиб ) аз он ёфтааст , бал ( ки ) мари ҷисмро сонеъи ҳакими чунин падед овардааст аз баҳри онкӣ то ҳар сӯратӣ ки хоҳад аз ин сӯрат мтҷзӣ битавонад сохтан - хираду бузург - ва чу таркиб бар ин се рӯйаст ки ёд кардем ва ин се рӯй таркиб аз чизе ба ҳосил ( шавад ) ки ӯ бар сӯратӣ бошад пеш аз онкии ин мураккабот аз ӯ мураккаб шаванд ва ин таркибҳо ба замон бошад , ва дуруст кардем ки таркиби олам бар ин рӯйҳо маҳоласт , дуруст шуд ки таркиби олам аз чизе бӯдааст ки он чизи пеш аз таркиби ин олам бесӯратӣ бӯдааст . Ва чу чизе набӯдааст ки мар ӯро аз он бе сӯрати гардонида шудааст то бад-ӣни сӯрат омадааст ки ҳаст , мари сонеъ ӯро ( бар ) эҷод ӯ ба замони ҳоҷат набӯдааст , бал ( ки ) падед овардани сонеъи мар ӯро ба як дафъат бӯдааст на аз чизеи дигар ва на ба замон ,у падед омадан ин ҷавоҳир бар ин сӯрат бӯдааст ба фармон на ба феъл , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : ( анмои амраи азои ?ераади шёи ани иқўл ?ла кун Фикўн ) . Андари ин қавли ҳам шарҳ трокибаст ва ҳам нафй қадамаст аз ҳиўлӣ , ва ин хостем ки ёд кунем . Ва ллаҳи алҳмд .

پس گوییم که اگر مر عالم را هیولی بوده است که صانع حکیم مر جسم کلی را از آن ترکیب کرده است، آن ترکیب از این سه روی بیرون نیست و نبوده است: یا مر تخم این عالم را اندر هیولی افکنده است تا آن تخم غذای خویش را از او بکشیده است و مر این عالم را از بر سوی ترکیب کرده است – بر مثال تخم نبات مر نبات را – و این عالم بر مثال درختی از آن تخم حاصل شده است که اندر هیولی بَرُسته است. یا نطفه ای بوده است که اندر هیولی افتاده است و مر هیولی را اندر ذات خویش کشیده است و عالمی سخت از آن بسته شده است (آن گاه از کشیدن غذا و درازی روزگار این عالم خرد بزرگ همی شده است – بر مثال بزرگ شدن حیوان از خردی تا بدین جای رسیده است که امروز است – و این جسم کلی زیادت از اندرون خویش) پذیرفته است و مر آن را بیرون سو جسته است. اگر مر این عالم را تخمی بوده است و این عالم از او به منزلت نبات است، بیخ این عالم اندر (هیولی باید که باشد و از او غذا) همی کشد تا فساد را نپذیرد، و ما را معلوم است که این عالم از بیرون خویش به چیزی پیوسته نیست و مر او را از بیرون چیزی (نیست کز آن) همی زیادت پذیرد و مر این عالم را زیر و زبر نیست، بل زیر و زبر نام هایی است که بر مرکز (و) حواشی عالم افتد. و اگر این عالم از نطفه ای موجود شده است (واز خردی) بزرگ شده است به منزلت حیوانی کز نطفه پدید آید، بایستی که آن آلت که مر غذای عالم را به اطراف او فرستادی زمین بودی، و اگر چنین بودی راهی بایستی که غذای عالم از آن راه از بیرون عالم به اندرون او آمدی و آن راه دهان عالم بودی، و ما را ظاهر است که مر عالم را دهان نیست و مر زمین را غذای پذیرفتنی نیست وز بیرون چیزی اندر این عالم آینده نیست، پس ظاهر شد که عالم از خردی بزرگ نشده است. و چو این دو روی ترکیب از عالم نفی شد، بماند آنکه گوییم: صانع عالم مر این عالم را از اجزای هیولی جمع کرده است، چنانکه جزوی نخست بنهاده است و دیگر و سه دیگر جزو به ترتیب همی نهاده است بر یکدیگر به روزگار تا این عالم کرده شده است. و این روی ترکیب از آن دو روی محال تر است، از بهر آنکه اگر دایره فلک نبودی، که نخست مر زمین را ترکیب کرد؟ و اجزای زمین را جمع شدن بر مرکز دایره فلک است، چو دایره نبود روا نبود که آن اجزا فراز آمدی البته، از بهر آنکه مر این جسم خاکی را دایره فلک دفع کرده است از هر جانبی تا چنین اندر مرکز سخت فراز فشرده شده است. و نیز گوییم که فراز آوردن جزوهای مختلف اندر یک صورت ترکیب صنعی است – یعنی از کارکرد صانع جسم است – پس واجب آید که صانع این عالم که مر جواهر مختلف را اندر او جزو جزو فراز آورده است جسم است. و اگر چنین باشد، مر او را صانعی دیگر باید و این محال باشد، از بهر آنکه صانعان بسیار (شوند و چو صانعان بی نهایت) باشند مصنوع پدید نیاید. و چو صانع عالم جسم نیست تا مر جزوها را جمع کند وز او ترکیب صنعی سازد به روزگار – چنانکه مردم سازند – و نیز قوتی نیست که اندر نطفه باشد یا اندر تخمی که غذای (آن) جسم را که ترکیب خواستش کردن از هیولی، از هیولی بستد تا مر این عالم را فراز آورد به روزگار، و چاره نیست از آنکه عالم مصنوع است بدان دلیل که حاصل شدن غرض از این صورت کلی پیداست و غرض از صورتی جز به قصد سازنده آن صورت حاصل نشود، پس پیدا آمد که مر این عالم (را) مرکب نه از چیزی ترکیب کرده است که آن چیز پیش از این صورت به صورتی دیگر حاصل بود چنانکه اصحاب هیولی گفتند. و پیدا آمد که تجزیت جسم به جزوهای نامتجزی نه بدان است که (ترکیب) از آن یافته است، بل (که) مر جسم را صانع حکیم چنین پدید آورده است از بهر آنکه تا هر صورتی که خواهد از این صورت متجزی بتواند ساختن - خرد و بزرگ - و چو ترکیب بر این سه روی است که یاد کردیم و این سه روی ترکیب از چیزی به حاصل (شود) که او بر صورتی باشد پیش از آنکه این مرکبات از او مرکب شوند و این ترکیب ها به زمان باشد، و درست کردیم که ترکیب عالم بر این روی ها محال است، درست شد که ترکیب عالم از چیزی بوده است که آن چیز پیش از ترکیب این عالم بی صورتی بوده است. و چو چیزی نبوده است که مر او را از آن بی صورت گردانیده شده است تا بدین صورت آمده است که هست، مر صانع او را (بر) ایجاد او به زمان حاجت نبوده است، بل (که) پدید آوردن صانع مر او را به یک دفعت بوده است نه از چیزی دیگر و نه به زمان، و پدید آمدن این جواهر بر این صورت بوده است به فرمان نه به فعل، چنانکه خدای تعالی همی گوید: (انما امره اذا اراد شیا ان یقول له کن فیکون). اندر این قول هم شرح تراکیب است و هم نفی قدم است از هیولی، و این خواستیم که یاد کنیم. و لله الحمد.