Бар ин ҷой аз ин китоби сухани андари коркуну корпазир воҷиб омад гуфтан , аз баҳри онкии таркиб бар мураккаб аз мураккаб падед ояду мураккаб фоиласту мураккаб мунфаиласт . Ва ин ( аз китобҳои худоӣаст – субҳона - , аз баҳри онкӣ чу ҷавҳарии феълпазир зоҳираст , ин ҷавҳари ҳаме собит кунад сӯии мо мар ) ҷавҳариро ки фоиласт , аз баҳри онкии инфеъоли андар ӯ собитаст . Вази баҳри он гуфтем ки ин аз набиштаҳои худоӣаст ( ки набишта гуфторӣ бошад аз нависанда ) ки он гӯяндаи мари он гуфторро ҷуз бидон иборат нагӯяд , чунин ки сонеъи ҳаким бидонча ҷавҳарии мунфаил падед овардааст мари онро набишта ( кардааст ки бидон ) набишта ҳаме гуяд ки фоилӣ ҳаст ки феъли ҳақи мар ӯ рост , то чу хирадмандони андари ҷавҳар мунфаил нигаранд , ғарази нависанда ӯро ба исбот ( фоил аз ) ӯ бар хонанд , ва мо ба ҷои хеш ( аз ин китоб ) андари китоби худоӣ ( таъолӣ ) сухан дар ( шарҳ ) гӯйем .

بر این جای از این کتاب سخن اندر کارکن و کارپذیر واجب آمد گفتن، از بهر آنکه ترکیب بر مرکَّب از مرکِب پدید آید و مرکِّب فاعل است و مرکَّب منفعل است. و این (از کتاب های خدای است – سبحانه - ، از بهر آنکه چو جوهری فعل پذیر ظاهر است، این جوهر همی ثابت کند سوی ما مر) جوهری را که فاعل است، از بهر آنکه انفعال اندر او ثابت است. وز بهر آن گفتیم که این از نبشته های خدای است (که نبشته گفتاری باشد از نویسنده) که آن گوینده مر آن گفتار را جز بدان عبارت نگوید، چنین که صانع حکیم بدانچه جوهری منفعل پدید آورده است مر آن را نبشته (کرده است که بدان) نبشته همی گوید که فاعلی هست که فعل حق مر او راست، تا چو خردمندان اندر جوهر منفعل نگرند، غرض نویسنده او را به اثبات (فاعل از) او بر خوانند، و ما به جای خویش (از این کتاب) اندر کتاب خدای (تعالی) سخن در (شرح) گوییم.

( ва акнӯн гӯйем ) ки феълпазир аввали ҳиўлӣ авваласт ва он чизеаст ки падед омадан ӯ ба сӯрат олам бӯдааст ,у фоили нахустин сонеъ ҳакимаст – аънии мураккаби ин ҷисм куллӣаст ки оламаст – ва ӯ ҷуфткунанда сӯратаст бо ҳиўлӣ ва пдидорндаҳаст мари ҳиўлиро ба сӯратҳои нахустин – ки он тӯлу арз ва умқаст ки ҷисм ҷисмӣ бидон ёфтааст –у сӯрати асар фоиласт андари мунфаил ки ба сӯрат падед ояд . Ва бурҳон бар дурустӣ ( ин ) қавл онаст ки зуҳӯри маснӯъот ба пазируфтан эшонаст мари сунъро аз сонеъи хеш , ва ҳар сонеъӣ бар маснӯъи хеш мақдамаст – ҳам тақаддуми замонӣ ва ҳам тақаддуми шарафӣ –у вуҷӯд ҳар маснӯъӣ бидон сӯратаст ки он асар сонеъ ӯст андар ӯ . Ва чу ҳол инаст , пайдо омад ки вуҷӯд ҳиўлӣ бидон сӯратаст ки ӯ асараст аз сонеъи ҷисм ва он азм ӯсту сонеъи ҷисм мақдамаст бар ҳиўлӣу сӯрат , ҳам ба замон ва ҳам ба шараф .

(و اکنون گوییم) که فعل پذیر اول هیولی اول است و آن چیزی است که پدید آمدن او به صورت عالم بوده است، و فاعل نخستین صانع حکیم است – اعنی مرکب این جسم کلی است که عالم است – و او جفت کننده صورت است با هیولی و پدیدآرنده است مر هیولی را به صورت های نخستین – که آن طول و عرض و عمق است که جسم جسمی بدان یافته است – و صورت اثر فاعل است اندر منفعل که به صورت پدید آید. و برهان بر درستی (این) قول آن است که ظهور مصنوعات به پذیرفتن ایشان است مر صنع را از صانع خویش، و هر صانعی بر مصنوع خویش مقدم است – هم تقدم زمانی و هم تقدم شرفی – و وجود هر مصنوعی بدان صورت است که آن اثر صانع اوست اندر او. و چو حال این است، پیدا آمد که وجود هیولی بدان صورت است که او اثر است از صانع جسم و آن عظم اوست و صانع جسم مقدم است بر هیولی و صورت، هم به زمان و هم به شرف.

Пас ҳиўлӣ ки он Айнии феъл пазирасту зуҳӯр ӯ ба пазируфтан ӯст мари феълро , оғоз инфеъоласту сӯрат ки ӯ айн феъласту падеди оранда ҳиўлӣаст , оғоз феъласт аз фоил . Он гоҳи ҷисми мутлақи пас аз он мунфаил дувумаст бидонча сӯратҳои дувум – ва он панҷум сӯратаст аз фалакӣу оташӣу ҳавоӣу обӣу хокӣ – бар ӯ падед омадааст ки ҷисмаст . Ва бад-ӣни сӯратҳо ҷисм ба панҷ қисм шудааст ва ҳар яке аз он андари маконе ки он бидон махсӯсаст бад-ӣни сӯратҳои дувум истодааст .

پس هیولی که آن عینی فعل پذیر است و ظهور او به پذیرفتن اوست مر فعل را، آغاز انفعال است و صورت که او عین فعل است و پدید آرنده هیولی است، آغاز فعل است از فاعل. آن گاه جسم مطلق پس از آن منفعل دوم است بدانچه صورت های دوم – و آن پنجم صورت است از فلکی و آتشی و هوایی و آبی و خاکی – بر او پدید آمده است که جسم است. و بدین صورت ها جسم به پنج قسم شده است و هر یکی از آن اندر مکانی که آن بدان مخصوص است بدین صورت های دوم ایستاده است.

Ва мар ҳар панҷ қисмро такя бар марказаст бе ҳеҷ хилоф , на чунонкӣ табоиъён гуфтанд ки хоку обро майли сӯй марказасту мари боду оташро майли сӯии ҳошит оламаст . Ва бурҳон бар дурустии ин қавл онаст ки ҳам чунонкӣ агар мари ҷузвиро аз зери он ҷузви хок ё об ки бар рӯй заминаст берун кунем он ҷузви барин сӯии марказ фурӯ шавад , ( низ ) агар муштии хокро ё кӯзаи обро аз рӯй замин ё аз рӯй дарё баргирем , ҳаво низ бидон ҷой фурӯ шавад ва ба ҷои он хоку об ( баргирифта ) боистад , ва ин ҳол далеласт бар онкӣ агар ҳаворо аз зери оташ берун кунем , оташ низ фурӯд ояд . Пас пайдо шуд ки мар ( ҳама ) аҷсомро майли сӯии марказ оламаст . Ва ҳаракат оташ бидон вақт ки мо мар ӯро дар ҳизум ё дар чизеи хокӣу обӣ бар хок бабандем сӯии макони хеши бишитобад , ҳам чу ҳаракат сангаст ки мар ӯро ба қаҳри сӯии макон оташ барандозем то ба шитоб ( фурӯд ) ояд . Ва бар шудани ҳаво аз зери об то аз об фурӯ гузарад ва бар шудани оташ аз зери ҳаво то аз ҳаво бар гузарад , на бидонаст каз маркази олам ҳаме бигурезад , бал ки ( ҳаме ) хоҳанд ки бар марказ бидон тартиб истанд ки мураккаби эшон мари эшонро аз он тартиб додааст . Он гоҳи бсоити табоиъ сипас аз ин сӯратҳои дувум мунфаиласт бидонча мари сӯратҳои наботро пазирндааст ,у бози набот сипас ( аз он ) мари сӯратҳои ҳайвонро пазирндааст . Пас гӯйем ки сӯратҳои ашхоси маволеди мари ҳиўлиро сиўм сӯратаст , аз баҳри онкии ҳиўлӣ аз нахусти мари тӯлу арзу умқро пазируфт то ба сӯрати ҷисмӣ падед омад ( ва пас аз он мари сӯратҳои муфрадоти табоиъро пазируфт – аз гармӣу сардӣ ватарӣу хушкӣ – то табоиъи гашту андари ҷойҳои хеши боистод ва се дигари мари сӯратҳои шахсеро пазируфт . )

و مر هر پنج قسم را تکیه بر مرکز است بی هیچ خلاف، نه چنانکه طبایعیان گفتند که خاک و آب را میل سوی مرکز است و مر باد و آتش را میل سوی حاشیت عالم است. و برهان بر درستی این قول آن است که هم چنانکه اگر مر جزوی را از زیر آن جزو خاک یا آب که بر روی زمین است بیرون کنیم آن جزو برین سوی مرکز فرو شود، (نیز) اگر مشتی خاک را یا کوزه آب را از روی زمین یا از روی دریا برگیریم، هوا نیز بدان جای فرو شود و به جای آن خاک و آب (برگرفته) بایستد، و این حال دلیل است بر آنکه اگر هوا را از زیر آتش بیرون کنیم، آتش نیز فرود آید. پس پیدا شد که مر (همه) اجسام را میل سوی مرکز عالم است. و حرکت آتش بدان وقت که ما مر او را در هیزم یا در چیزی خاکی و آبی بر خاک ببندیم سوی مکان خویش بشتابد، هم چو حرکت سنگ است که مر او را به قهر سوی مکان آتش براندازیم تا به شتاب (فرود) آید. و بر شدن هوا از زیر آب تا از آب فرو گذرد و بر شدن آتش از زیر هوا تا از هوا بر گذرد، نه بدان است کز مرکز عالم همی بگریزد، بل که (همی) خواهند که بر مرکز بدان ترتیب ایستند که مرکِب ایشان مر ایشان را از آن ترتیب داده است. آن گاه بسایط طبایع سپس از این صورت های دوم منفعل است بدانچه مر صورت های نبات را پذیرنده است، و باز نبات سپس (از آن) مر صورت های حیوان را پذیرنده است. پس گوییم که صورت های اشخاص موالید مر هیولی را سیوم صورت است، از بهر آنکه هیولی از نخست مر طول و عرض و عمق را پذیرفت تا به صورت جسمی پدید آمد (و پس از آن مر صورت های مفردات طبایع را پذیرفت – از گرمی و سردی و تری و خشکی – تا طبایع گشت و اندر جای های خویش بایستاد و سه دیگر مر صورت های شخصی را پذیرفت.)

Пас гӯйем каз табоиъ ( ки он сиўми дараҷа мунфаиласт , ончӣ ба маркази наздик тараст инфеъол ӯ қавӣ тараст . Чунонкии мари хокро ҷуз аз инфеъол чизе несту ҳамаи феълҳо ) бар ӯ қарор гирад ва чизе нест маи хоки андар ӯ феъл кунад ,у об каз ӯ бартараст , инфеъол ӯ камтарасту мар ӯро андакӣ ( феъласт . Набинӣ ки мари хокро ) аз ҷое ба ҷое гардонандаасту мари хокро низ оби ҳаме ки он дил заминаст наботу ҳайвон ба ҳавои бирезад ба таркиб ба ёрии оташ ?у бози ҳаво каз об бартараст инфеъол ӯ камтарасту андар ӯ аз фоили нахустин қӯт бештараст аз онкии андар обаст . Набинӣ ки ӯ бо оташ ки мар ӯро феъл ( қавӣ тараст ) ва ба фоили нахустин наздик тараст омизндаҳасту мар ӯро бар феъли ёрӣ диҳандааст ? то чу ба фалак расем ҳаме байнем ки мар ӯро аз инфеъоли насибии сахт андакасту феъли доиму тамоми мар ӯро ҳаме байнем , чунонкии мари инфеъоли тамомро андари хок ҳаме ёбем , вази баҳри он чунинаст ки фалак ба сонеъи нахустин наздикаст вази макони ҷавҳарӣ ки мунфаил тамом ӯст ва он хокаст , ба ғоят давраст . Вази баҳр он гуфтанд пайғомбарон ( ъ ) ки худоӣ бар осмонаст , вази ҳакими оқили ҳам чунин воҷиб ояд гуфтан ва чунин шоисти ишорат кардани мари оммаро сӯии худои таъолӣ , ҳар чанд ки ӯ – ҷлти қудрата – офаридагори ҷавоҳир латифасту латоиф аз макон бе ниёзанд , аз баҳри онкии сунъ ба худои таъолӣ мансӯбасту таъсироти андари мутаассирот бар марказ аз ҳавошии олами пайваста шудааст . Ва ҳукамои дайни ҳақи мари фалаки алаъзамро курсӣ худоӣ гуфтанд бидонча осори илоҳӣ аз онҷо ба маркази олам ояндааст , бо онкии ҷумлагии ҷисми феъл пазирасту лекини инфеъоли андари баъзе аз аҷсом камтарасту андари баъзе бештараст .

پس گوییم کز طبایع (که آن سیوم درجه منفعل است، آنچه به مرکز نزدیک تر است انفعال او قوی تر است. چنانکه مر خاک را جز از انفعال چیزی نیست و همه فعل ها) بر او قرار گیرد و چیزی نیست مه خاک اندر او فعل کند، و آب کز او برتر است، انفعال او کمتر است و مر او را اندکی (فعل است. نبینی که مر خاک را) از جایی به جایی گرداننده است و مر خاک را نیز آب همی که آن دل زمین است نبات و حیوان به هوا بریزد به ترکیب به یاری آتش؟ و باز هوا کز آب برتر است انفعال او کمتر است و اندر او از فاعل نخستین قوت بیشتر است از آنکه اندر آب است. نبینی که او با آتش که مر او را فعل (قوی تر است) و به فاعل نخستین نزدیک تر است آمیزنده است و مر او را بر فعل یاری دهنده است؟ تا چو به فلک رسیم همی بینیم که مر او را از انفعال نصیبی سخت اندک است و فعل دایم و تمام مر او را همی بینیم، چنانکه مر انفعال تمام را اندر خاک همی یابیم، وز بهر آن چنین است که فلک به صانع نخستین نزدیک است وز مکان جوهری که منفعل تمام اوست و آن خاک است، به غایت دور است. وز بهر آن گفتند پیغامبران (ع)که خدای بر آسمان است، وز حکیم عاقل هم چنین واجب آید گفتن و چنین شایست اشارت کردن مر عامه را سوی خدای تعالی، هر چند که او – جلت قدرته – آفریدگار جواهر لطیف است و لطایف از مکان بی نیازند، از بهر آنکه صنع به خدای تعالی منسوب است و تاثیرات اندر متاثرات بر مرکز از حواشی عالم پیوسته شده است. و حکمای دین حق مر فلک الاعظم را کرسی خدای گفتند بدانچه آثار الهی از آنجا به مرکز عالم آینده است، با آنکه جملگی جسم فعل پذیر است و لیکن انفعال اندر بعضی از اجسام کمتر است و اندر بعضی بیشتر است.

Пас гӯйем ки ҳар ҷавҳарӣ ки андар ӯ инфеъол камтараст , бар андозаи он ки мар ӯро камии андар инфеъоласт , андар ӯ ( он ) феъл бештараст , чунонкӣ чу мари ҷавҳари обро инфеъоли камтар аз хокаст бидонча аз об ба танҳоӣ сӯратӣ наёяд чунонкӣ аз ҷавоҳири хокӣ ҳаме ояд , андари оби баъзе аз феъласт бидонча мари хокро андари сӯратҳои наботу ҳайвон ба ҷонибҳои мухталифи ҳамеи оби барад то мари хокро ки дурушт ва ризндаҳаст , ҳамеи нарм ва пайваста кунад . Ва ҳам инаст ҳоли дигари аҷсом , аз баҳри онкии мари оташро гармӣу хушкии сифоту сӯратҳои ҷавҳарӣанд ки тамомӣ ӯ бадишонаст , пас оташ бо онкии мар ӯро феъласт андари ашхоси ҷузвӣ , бо хоку об омизндаҳаст то ба гармии хеши мари хоку оби сардро ҳаме ба ҳаво баркашад ба ёрӣ додани ҳавои мар ӯроу хоку оби сарди мари қӯти оташи қавиро заъиф кунад то ӯ бадишон мунфаил шавад . Пас падед омад ки оташу ҳаво низ мунфаилонанду лекини инфеъоли эшон камтараст аз инфеъоли хоку об ,у феъли андари эшон бештараст . Ва қӯтҳои афлоку анҷум низ андари маволеди олам ояндаасту бад-ӣн рӯй афлоку анҷуми мари эшонро инфеъол бошад , ( аънӣ чу феъли эшон ба маволед расад , аз феъли фурӯ монанди ва он мари эшонро инфеъол бошад . )

پس گوییم که هر جوهری که اندر او انفعال کمتر است، بر اندازه آن که مر او را کمی اندر انفعال است، اندر او (آن) فعل بیشتر است، چنانکه چو مر جوهر آب را انفعال کمتر از خاک است بدانچه از آب به تنهایی صورتی نیاید چنانکه از جواهر خاکی همی آید، اندر آب بعضی از فعل است بدانچه مر خاک را اندر صورت های نبات و حیوان به جانب های مختلف همی آب برد تا مر خاک را که درشت و ریزنده است، همی نرم و پیوسته کند. و هم این است حال دیگر اجسام، از بهر آنکه مر آتش را گرمی و خشکی صفات و صورت های جوهری اند که تمامی او بدیشان است، پس آتش با آنکه مر او را فعل است اندر اشخاص جزوی، با خاک و آب آمیزنده است تا به گرمی خویش مر خاک و آب سرد را همی به هوا برکشد به یاری دادن هوا مر او را و خاک و آب سرد مر قوت آتش قوی را ضعیف کند تا او بدیشان منفعل شود. پس پدید آمد که آتش و هوا نیز منفعلان اند و لیکن انفعال ایشان کمتر است از انفعال خاک و آب، و فعل اندر ایشان بیشتر است. و قوت های افلاک و انجم نیز اندر موالید عالم آینده است و بدین روی افلاک و انجم مر ایشان را انفعال باشد، (اعنی چو فعل ایشان به موالید رسد، از فعل فرو مانند و آن مر ایشان را انفعال باشد.)

Ва низ афлоку анҷум ки имрӯзи мари эшонро инфеъол нест ва феъл ҳаст , бо ин бсоити табоиъ ки мари эшонро инфеъол ҳаст ва феъл нест , аз сонеъи ҳакими андари мартабати адли баробаранд , аз баҳри онкии афлоку анҷум сипас аз инфеъоли ҷисмӣ (у инфеъол пазируфтани муфрадоти табоиъ ) , инфеъоли ташкил ва тасвир ёфтаанд то мушкилу млўн ва муқаддаранд ба мқодирмтФоўт , чунонкии яке аз он ба миқдорӣ азимаст чу қурси хуршед ва яке ба миқдорӣ хирадаст чу нуқтаи сҳоу ҷузи он ,у табоиъи басит сипас аз инфеъоли ҷисмӣу инфеъол пазируфтани муфрадоти табоиъ , инфеъоли ташкилу тасвир (у тақдир ) наёфтаанд , лоҷарами имрӯзи ин Фрўдинон ки ( инфеъол сиўм наёфтаанд мунфаиланд ва он бринон ки сиўм инфеъол ёфта анд фоиланд то бар мартабати адл рост бошанд . )

و نیز افلاک و انجم که امروز مر ایشان را انفعال نیست و فعل هست، با این بسایط طبایع که مر ایشان را انفعال هست و فعل نیست، از صانع حکیم اندر مرتبت عدل برابرند، از بهر آنکه افلاک و انجم سپس از انفعال جسمی (و انفعال پذیرفتن مفردات طبایع)، انفعال تشکیل و تصویر یافته اند تا مشکل و ملون و مقدرند به مقادیرمتفاوت، چنانکه یکی از آن به مقداری عظیم است چو قرص خورشید و یکی به مقداری خرد است چو نقطه سها و جز آن، و طبایع بسیط سپس از انفعال جسمی و انفعال پذیرفتن مفردات طبایع، انفعال تشکیل و تصویر (و تقدیر) نیافته اند، لاجرم امروز این فرودینان که (انفعال سیوم نیافته اند منفعل اند و آن برینان که سیوم انفعال یافته اند فاعلند تا بر مرتبت عدل راست باشند.)

Ва чу зоҳир кардем ки ҷумлагии аҷсоми андари маротиби хеши феъли пзироннд , дуруст шуд ки фоилӣ мутлақ ҳаст бе ҳеҷ ( инфеъолӣ ва ӯ на ҷисмаст . ) ва баҳра ёфтан ин мунфаилоти барин – чу афлоку анҷуму оташи асир – аз феъл , далеласт бар наздикии эшон ба фоили мутлақ , чунонкӣ бенасибӣ ( ин мунфаил ) фурӯдин – ки хокаст – аз феъл , далеласт бар даврӣ ӯ аз фоили ҳақ . Ва низ ихтисос ҳар яке аз ин фоилони ҷисмӣ – ки андари мунфаилот ( ҷузвӣ ) бо фоил нахустин шариконанд – ба феълӣ ки он феъл мутаъаллиқаст ба ҳаракати қисирӣ ки онро ҳаме табиӣ гӯйанд , далеласт бар инфеъоли эшон ба ҷумлагӣ , аз баҳри онкӣ ҳар яке аз ин фоилон пазируфтаанд мари он тахсӣсро аз мхсси хеш ва бидон мунфаил гаштаанд . Пас гӯйем ки инфеъоли хоку об бидонча мари сӯратҳои шахсеро бпзирФтнд аз табоиъи мутлақ , ҳамон инфеъоласт ки боду оташ пазируфтаанд мари он феълро ки ёфтаанд аз фоили ҳақ ва ҳамон инфеъоласт ки афлок ва кавокиб бидон махсӯсанд аз асар кардан аз он қӯтҳо ки бадишон расидааст аз муассири нахустин бе ҳеҷ тафовутӣ , бал ( ки ) он инфеъол ки афлок ва анҷум бидон махсӯсаст қавитар аз онаст ки хоку об ҳаме бидон махсӯс шавад . Набинӣ ки он сӯратҳо поянда гаштааст ва ин сӯратҳо астҳолт ҳаме пазиранд ? вази баҳри он чунинаст ки он сӯратҳо андари он аҷсом бе миёнҷии ҳосил шудаасту андари ин аҷсом ба миёнҷӣон ( ба ) ҳосил шавад . Ва пас аз онкии инфеъоли фалаку кавокиби оташу бодро ёд кардем , гӯйем ки фурӯи мондани фоилони ҷисмӣ аз мунфаилоти хеш то мари куллияти онро сӯрат натавонад кард – аънии мари хоку обро пас аз онкии ҳамагии он оростааст мар пазируфтани феълро – далеласт бар таъсии ин мунфаилоти фурӯдин андари он фоилони барин , бар мисоли феъли чӯбтар андари корди тез ба кунад кардани мари онроу инфеъоли корд аз чӯби пас аз онкӣ фоил бошад андар ӯ . Ва фарқ ба миёни фоилу мунфаил онаст ки мунфаили мари сифоти фоилро бипазирад чу ба фоил пайваста шавад – ё ба зот ё ба миёнҷӣ - , чунонкии оҳани мари гармӣу равшаниро аз оташи бипазираду ҷисми мари ҳаракату иродатро аз нафаси бипазирад ,у фоили мари сифоти мунфаилро наҷуед ва нагирад . Пас гӯйем ки афлоку кавокиби мари сонеъи ҳакимро миёнҷӣон нахустинанд андари маснӯъоти ҷузвӣ , аз онаст ки мари сифати ҳамешагиро андари доимӣ бар феъл аз ӯ ёфтаанду дигари фоилон ки фурӯд аз онанд бар андозаи наздикии эшон бадви мари феълроу сифатро аз ӯ гирифтаанд ва ҳар яке бар андозаи хеши феъл ҳаме кунад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( қул кули иъмли алии шоклтаҳи Фрбкми аълами бмни ҳўи аҳдии сбило ) .

و چو ظاهر کردیم که جملگی اجسام اندر مراتب خویش فعل پذیرانند، درست شد که فاعلی مطلق هست بی هیچ (انفعالی و او نه جسم است.) و بهره یافتن این منفعلات برین – چو افلاک و انجم و آتش اثیر – از فعل، دلیل است بر نزدیکی ایشان به فاعل مطلق، چنانکه بی نصیبی (این منفعل) فرودین – که خاک است – از فعل، دلیل است بر دوری او از فاعل حق. و نیز اختصاص هر یکی از این فاعلان جسمی – که اندر منفعلات (جزوی) با فاعل نخستین شریکانند – به فعلی که آن فعل متعلق است به حرکت قسری که آن را همی طبیعی گویند، دلیل است بر انفعال ایشان به جملگی، از بهر آنکه هر یکی از این فاعلان پذیرفته اند مر آن تخصیص را از مخصص خویش و بدان منفعل گشته اند. پس گوییم که انفعال خاک و آب بدانچه مر صورت های شخصی را بپذیرفتند از طبایع مطلق، همان انفعال است که باد و آتش پذیرفته اند مر آن فعل را که یافته اند از فاعل حق و همان انفعال است که افلاک و کواکب بدان مخصوص اند از اثر کردن از آن قوت ها که بدیشان رسیده است از موثر نخستین بی هیچ تفاوتی، بل (که) آن انفعال که افلاک و انجم بدان مخصوص است قوی تر از آن است که خاک و آب همی بدان مخصوص شود. نبینی که آن صورت ها پاینده گشته است و این صورت ها استحالت همی پذیرند؟ وز بهر آن چنین است که آن صورت ها اندر آن اجسام بی میانجی حاصل شده است و اندر این اجسام به میانجیان (به) حاصل شود. و پس از آنکه انفعال فلک و کواکب آتش و باد را یاد کردیم، گوییم که فرو ماندن فاعلان جسمی از منفعلات خویش تا مر کلیت آن را صورت نتواند کرد – اعنی مر خاک و آب را پس از آنکه همگی آن آراسته است مر پذیرفتن فعل را – دلیل است بر تاثیر این منفعلات فرودین اندر آن فاعلان برین، بر مثال فعل چوب تر اندر کارد تیز به کند کردن مر آن را و انفعال کارد از چوب پس از آنکه فاعل باشد اندر او. و فرق به میان فاعل و منفعل آن است که منفعل مر صفات فاعل را بپذیرد چو به فاعل پیوسته شود – یا به ذات یا به میانجی - ، چنانکه آهن مر گرمی و روشنی را از آتش بپذیرد و جسم مر حرکت و ارادت را از نفس بپذیرد، و فاعل مر صفات منفعل را نجوید و نگیرد. پس گوییم که افلاک و کواکب مر صانع حکیم را میانجیان نخستین اند اندر مصنوعات جزوی، از آن است که مر صفت همیشگی را اندر دایمی بر فعل از او یافته اند و دیگر فاعلان که فرود از آنند بر اندازه نزدیکی ایشان بدو مر فعل را و صفت را از او گرفته اند و هر یکی بر اندازه خویش فعل همی کند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (قل کل یعمل علی شاکلته فربکم اعلم بمن هو اهدی سبیلا).

Пас гӯйем ки то сонеъи олам сонеъаст , афлок фасод напазирад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ончӣ аз матбӯоти ҳаме ба фоилони табиӣ наздик шаванд , сифот ӯро ҳаме бигиранд ва то бидон пайваста бошанд он сифот аз эшон ҷудо нашавад , чунонкии сангу оҳану ҳавоу ҷузи он то ба оташ ( наздик бошанд ки фоил табиӣаст равшан ва гарм бошанд ҳам чу оташ , ва агар аз оташи ҳаргиз ҷудо нашаванд ва аз ӯ давр намонанд раво набошад ки ҳаргизи сард ва торик шаванд , аммо агар сонеъи олам ) аз сунъи бози истад , воҷиб ояд ки мари фалакро феъл намонад ва чу феълаш намонад ҳастяш нест шавад , ( аз баҳри онкии пеш аз ин дуруст ) кардем ки мари вуҷӯд ӯро иллати ин феъласт каз ӯ ҳаме ояд ва бар ин сӯрати мавҷӯд шудаасту ончии мари вуҷӯд ( ӯро иллат ) феълӣ бошад каз ӯ ояд , агар феъл аз ӯ бишавад , вуҷӯд ӯ адам шавад , аз баҳри онкии феълу нофеъл мутақобилонанд чу вуҷӯду адам , ва агар сонеъи ҳаким аз сунъи бози истади он гоҳ ӯ на сонеъ бошад ва агар чунин ( бошад , ) мари фалакро ки бадв наздикасту вуҷӯд ба сунъ ӯ ёфтааст феъл намонад ва чу феълаш ки вуҷӯдаш бидон аст намонад , мари зот ӯро ҳастӣ намонад . Ва ин хостем ки бигӯем . Ва ллаҳи алҳмд .

پس گوییم که تا صانع عالم صانع است، افلاک فساد نپذیرد. و دلیل بر درستی این قول آن است که آنچه از مطبوعات همی به فاعلان طبیعی نزدیک شوند، صفات او را همی بگیرند و تا بدان پیوسته باشند آن صفات از ایشان جدا نشود، چنانکه سنگ و آهن و هوا و جز آن تا به آتش (نزدیک باشند که فاعل طبیعی است روشن و گرم باشند هم چو آتش، و اگر از آتش هرگز جدا نشوند و از او دور نمانند روا نباشد که هرگز سرد و تاریک شوند، اما اگر صانع عالم) از صنع باز ایستد، واجب آید که مر فلک را فعل نماند و چو فعلش نماند هستیش نیست شود، (از بهر آنکه پیش از این درست) کردیم که مر وجود او را علت این فعل است کز او همی آید و بر این صورت موجود شده است و آنچه مر وجود (او را علت) فعلی باشد کز او آید، اگر فعل از او بشود، وجود او عدم شود، از بهر آنکه فعل و نافعل متقابلان اند چو وجود و عدم، و اگر صانع حکیم از صنع باز ایستد آن گاه او نه صانع باشد و اگر چنین (باشد،) مر فلک را که بدو نزدیک است و وجود به صنع او یافته است فعل نماند و چو فعلش که وجودش بدان است نماند، مر ذات او را هستی نماند. و این خواستیم که بگوییم. و لله الحمد.