Ҳар чанд ки андари дуруст кардани инфеъоли ҷисми исботи ҳдси олам ҷисмӣ кардем , хоҳем ки қавлии тамоми муфради андари ҳдс ( олам ) бигӯем то нуфуси роҳи ҷӯёнро сӯии илми ҳақиқат далелӣ бошаду тавфиқ бар он аз худои таъолии хоҳем – ҷлу ъло - .

هر چند که اندر درست کردن انفعال جسم اثبات حدث عالم جسمی کردیم، خواهیم که قولی تمام مفرد اندر حدث (عالم) بگوییم تا نفوس راه جویان را سوی علم حقیقت دلیلی باشد و توفیق بر آن از خدای تعالی خواهیم – جل و علا - .

Пас гӯйем ки ихтилоф ( андар ) миёни мардумони андари қадӣмӣу муҳаддисии олам равандааст ( ва ) чу ду тани як чизро ба ду сифат мутазод бигӯянд ночораи яке аз эшон дурӯғи зан ( бошад . )у ҳади рости гуфтан онаст ки мари чизро ба сифат ӯ гӯйӣу ҳади дурӯғи гуфтан бар акс онаст , чунонкии мари чизро ҷуз ба сифат ӯ гӯйӣ . (у ҳақ ) эътиқодӣаст ки чу мар ӯро ба қавл бигзорӣ , он қавл рост бошаду ботил бар акс анаст ва он эътиқодӣ бошад ки чу мар ӯро ба қавл ( бигзорӣ , ) он қавл дурӯғ бошад . Ва халқ ба ҷумлагии андари қавлу эътиқод ба миён ( рост )у ҳақу дурӯғу ботил ( ба ду ) фурқат шудаанду рости гӯйону муҳаққиқонро ном муъминонасту дурӯғи занону мбтлонро ном кофаронаст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( злки бони аллоҳи ҳў алҳақу ани мо идъўни ман дунаи ҳўи албтл ) ,у дигари ҷой ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( злки бони аллазӣнаи кФрўои атбъўои албтлу ани аллазӣнаи амнўои атбъўо алҳақ ман рбҳми кзлки исрби аллоҳи ллноси амслҳм ) . Ва андари салби сифатӣ ( аз чизе ) ки эҷоб ҳдс бошад мар ӯро , чунонкӣ дуруст кунем ки олам қадим нест собит шавад ки муҳаддисаст . Ва андари салби қадим аз ӯ эҷоб ҳдс бошад мар ӯро , ва чу дуруст кунем ки муҳаддисаст қадӣмиро аз ӯ нафй карда бошем . Ва хоҳем ки андари ин қавл ба ҳар ду рӯй собит кунем ки олам муҳаддисаст . Ва бидонча аз ин маънӣ гӯйем салоҳи дайн ҳақ ҷӯйем , аз баҳри онкии андари исботи ҳдси олами қӯти тавҳиду заъф таътиласту андари тавҳид салоҳасту андари таътил фасодаст . Ва аллоҳи алмўФқу алмъин .

پس گوییم که اختلاف (اندر) میان مردمان اندر قدیمی و محدثی عالم رونده است (و) چو دو تن یک چیز را به دو صفت متضاد بگویند ناچاره یکی از ایشان دروغ زن (باشد.) و حد راست گفتن آن است که مر چیز را به صفت او گویی و حد دروغ گفتن بر عکس آن است، چنانکه مر چیز را جز به صفت او گویی. (و حق) اعتقادی است که چو مر او را به قول بگذاری، آن قول راست باشد و باطل بر عکس ان است و آن اعتقادی باشد که چو مر او را به قول (بگذاری،) آن قول دروغ باشد. و خلق به جملگی اندر قول و اعتقاد به میان (راست) و حق و دروغ و باطل (به دو) فرقت شده اند و راست گویان و محققان را نام مومنان است و دروغ زنان و مبطلان را نام کافران است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (ذلک بان الله هو الحق و ان ما یدعون من دونه هو البطل) ، و دیگر جای همی گوید (،قوله) : (ذلک بان الذین کفروا اتبعوا البطل و ان الذین امنوا اتبعوا الحق من ربهم کذلک یصرب الله للناس امثلهم). و اندر سلب صفتی (از چیزی) که ایجاب حدث باشد مر او را، چنانکه درست کنیم که عالم قدیم نیست ثابت شود که محدث است. و اندر سلب قدیم از او ایجاب حدث باشد مر او را، و چو درست کنیم که محدث است قدیمی را از او نفی کرده باشیم. و خواهیم که اندر این قول به هر دو روی ثابت کنیم که عالم محدث است. و بدانچه از این معنی گوییم صلاح دین حق جوییم، از بهر آنکه اندر اثبات حدث عالم قوت توحید و ضعف تعطیل است و اندر توحید صلاح است و اندر تعطیل فساد است. و الله الموفق و المعین.

Гӯйем ки ин олам ҷисмӣаст ба куллияти хеш . Агар дуруст кунем ки ( ҷисм ) муҳаддисаст , олам муҳаддис бошад , аз баҳри онкии сӯрати олам бар ҷисмаст . Пас гӯйем ки ҷисм ки мавҷӯдаст , аз ду берун нест : ё ҳамеша мавҷӯд бӯдааст ва ин сифати чиз қадимаст , ё мавҷӯд шудааст сипас аз онкӣ набӯдааст ва ин сифат муҳаддисаст . Ва ҷисм ё мутаҳаррик бошад ё сокин , ва ҳар ҷисмӣ ки мутаҳаррик бошад , аз ҳоле ба ҳолеи дигар гарданда бошаду ҷисмӣ ки биҷунбад , мар ӯро ҳоле нав шавад ки пеш аз он мар ӯро он ҳол набӯда бошад то бидон сабаб биҷунбад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки мо мар ҷисм орамидаро бубинем ки биҷунбад , пас бидонем ки мар ӯро корӣ нав шуд то бидон биҷунбед ва агар мар ӯро ҳоле нав нашудӣ ҳам бар он ҳол ки буд бимонадӣ . Ва чу мар ӯро аз он ҳаракат ки падед омад бар ҳоле дигар ёфтем , аз он далели гирифтем бар онкӣ ҳодисӣ афтод . Ва ( чу ) ҳаракат ба ҳдс бошад ҳар мутаҳаррикӣ муҳаддис бошад , пас олам ки ҷисм мутаҳаррикаст муҳаддисаст . Ва низ мо мари ҷисмро ҳам мавҷӯд ҳаме гӯйем ва ҳам мутаҳаррик , ва зоҳираст ки ҳаракати ҷисми зот ҷисм нест – чаҳ агар ҳаракати зоти ҷисм будӣ , чу вуҷӯд ( ҷисм собит шудӣ ҳаракат ӯ бо ӯ собит шудӣу зоҳири ҳол на чунинаст - , пас дуруст шуд ки ҳаракати мари ҷисмро ба ҳодисӣ бошад ) ки сипас аз вуҷӯд ӯ падед ояд мар ӯро . Ва ҳам инаст сухани андари сукӯн ки ӯ низ ҳодисаст андари ҷисм . Набинӣ ( ки ба вуҷӯди ҷисми вуҷӯди сукӯн ӯ лозим наёяд ? ва ) чу ин ҳар ду сифот ҳодисонанду ҷисм аз эшон холӣ нест , дуруст шуд ки ҷисми пеш аз ин ду ҳодис набӯдааст ( ва бо эшон баробари мавҷӯд ) шудааст . Ва ончӣ ( ӯ ) аз муҳаддисӣ бештар набӯда бошад қадим набошаду ончӣ қадим набошад муҳаддис бошад . ( пас ҷисм муҳаддис бошад . )

گوییم که این عالم جسمی است به کلیت خویش. اگر درست کنیم که (جسم) محدث است، عالم محدث باشد، از بهر آنکه صورت عالم بر جسم است. پس گوییم که جسم که موجود است، از دو بیرون نیست: یا همیشه موجود بوده است و این صفت چیز قدیم است، یا موجود شده است سپس از آنکه نبوده است و این صفت محدث است. و جسم یا متحرک باشد یا ساکن، و هر جسمی که متحرک باشد، از حالی به حالی دیگر گردنده باشد و جسمی که بجنبد، مر او را حالی نو شود که پیش از آن مر او را آن حال نبوده باشد تا بدان سبب بجنبد. و دلیل بر درستی این قول آن است که ما مر جسم آرمیده را ببینیم که بجنبد، پس بدانیم که مر او را کاری نو شد تا بدان بجنبید و اگر مر او را حالی نو نشدی هم بر آن حال که بود بماندی. و چو مر او را از آن حرکت که پدید آمد بر حالی دیگر یافتیم، از آن دلیل گرفتیم بر آنکه حادثی افتاد. و (چو) حرکت به حدث باشد هر متحرکی محدث باشد، پس عالم که جسم متحرک است محدث است. و نیز ما مر جسم را هم موجود همی گوییم و هم متحرک، و ظاهر است که حرکت جسم ذات جسم نیست – چه اگر حرکت ذات جسم بودی، چو وجود (جسم ثابت شدی حرکت او با او ثابت شدی و ظاهر حال نه چنین است - ، پس درست شد که حرکت مر جسم را به حادثی باشد) که سپس از وجود او پدید آید مر او را. و هم این است سخن اندر سکون که او نیز حادث است اندر جسم. نبینی (که به وجود جسم وجود سکون او لازم نیاید؟ و) چو این هر دو صفات حادثان اند و جسم از ایشان خالی نیست، درست شد که جسم پیش از این دو حادث نبوده است ( و با ایشان برابر موجود) شده است. و آنچه (او) از محدثی بیش تر نبوده باشد قدیم نباشد و آنچه قدیم نباشد محدث باشد. (پس جسم محدث باشد.)

Ва чу дуруст кардем ки ҳаракати мари ҷисм (ро ба ҳдси лозим ) ояд на ба зот , акнӯн баён кунем ки раво нест ки ҳаракат қадим бошад . Ва бурҳон бар ин қавл онаст ки гӯйем : мари ҷисмро ҳаракат нест ҷуз ба гаштан ( ӯ аз маконе ба маконе ) дигар , ( ва агар раво бошад ки мари ҷисмро ҳаракат бошад ҷуз ба гаштан ӯ аз маконе бо маконеи дигар , ) пас раво бошад ки ҷисм аз маконе ба маконе ( дигар ) шавад бе онкии мар ӯро ҳаракатӣ бошад . Ва агар ин маҳол бошад , он низ маҳол бошад ки ҳаракат ( ҷисми ҷуз ба гаштан ӯ ) бошад аз маконе ба маконеи дигар . Ва ба маконеи дигар шудан набошад мари ҷисмро магар аз макони нахустин хеш , аз баҳри онкии гуфтем ки ҳаракати ҷисм ( ба интиқол бошад )у интиқол гаштан бошад аз маконе ба маконеи дигар . Пас ҳаракати ҷисм ба зарурат муҳаддис бошад , аз баҳри онкӣ ӯ пеш аз он ҳаракати андар ( макони нахустин ) бӯда бошад то ба маконе дигар шавад . Ва агар касе гуяд ки мари ҷисмро ҳаракат низ ба гаштани ҳолу сӯрат ӯ бошад , мари он ҳаракатро ҳам ин ҳдс ( лозим ) ояд , аз баҳри онкии ҷисми сӯии сӯратӣ аз сӯратӣ ояд ки пеш аз он ҳаракат бар он бӯда бошад , пас ин ҳаракат низ муҳаддис бӯда бошад ба интиқол ( аз ҳоле ) ба ҳолеи дигар , ва ин ҷуз ба ҳдс набошад .

و چو درست کردیم که حرکت مر جسم (را به حدث لازم) آید نه به ذات، اکنون بیان کنیم که روا نیست که حرکت قدیم باشد. و برهان بر این قول آن است که گوییم: مر جسم را حرکت نیست جز به گشتن (او از مکانی به مکانی) دیگر، (و اگر روا باشد که مر جسم را حرکت باشد جز به گشتن او از مکانی با مکانی دیگر،) پس روا باشد که جسم از مکانی به مکانی (دیگر) شود بی آنکه مر او را حرکتی باشد. و اگر این محال باشد، آن نیز محال باشد که حرکت (جسم جز به گشتن او) باشد از مکانی به مکانی دیگر. و به مکانی دیگر شدن نباشد مر جسم را مگر از مکان نخستین خویش، از بهر آنکه گفتیم که حرکت جسم (به انتقال باشد) و انتقال گشتن باشد از مکانی به مکانی دیگر. پس حرکت جسم به ضرورت محدث باشد، از بهر آنکه او پیش از آن حرکت اندر (مکان نخستین) بوده باشد تا به مکانی دیگر شود. و اگر کسی گوید که مر جسم را حرکت نیز به گشتن حال و صورت او باشد، مر آن حرکت را هم این حدث (لازم) آید، از بهر آنکه جسم سوی صورتی از صورتی آید که پیش از آن حرکت بر آن بوده باشد، پس این حرکت نیز محدث بوده باشد به انتقال (از حالی) به حالی دیگر، و این جز به حدث نباشد.

Он гоҳ гӯйем : агар ҷисм қадимаст , ҳамеша бӯдааст ва агар ҳаракат ӯ муҳаддис нест , пас ҳамеша мутаҳаррик бӯдааст , ( ва агар ) чунин бӯдааст , ( пас ) ҳамеша ҳаракот мавҷӯд бӯдааст . ( ва агар гуяд : ҳаракот ҳамеша мавҷӯд набӯдаасту мавҷӯд шудааст , гуфта бошад ки ҷисми мутаҳаррик набӯдааст )у бози мутаҳаррик шудааст ва ба ҳдси ҷисм иқрор карда бошад . Ва ҳаракот маъдӯдаст пас ( якдигар ва ) маҳоласт қавли он кас ки гуяд : ҳаракат якеаст ва қадимаст , аз баҳри онкии ҳаракат ба гаштан бошад мари ҷисмро аз ҷое ба ҷое дигар ё аз ҳолеу сӯратӣ ( ба ҳоле )у сӯратии дигар , ва ин ба ҳдсӣ зоҳир бошад . Пас воҷиб ояд ки гуяд : ҳаракот ҳамеша ва бисёраст ва бениҳоят на якеаст . Ва чу мари ҷисмро ( қадим гуяд )у ҳаракотро қадим гуяд , бояд ки ҳаракот ҳамеша мавҷӯд бошад . Ва раво набошад ки мари ҳаракоти қадимро нахустинӣ бошад ё ҳаракатӣ бошад ки ( пеш аз ӯ ) ҳаракатӣ набӯда бошад , аз баҳри онкӣ агар ҳаракатӣ бошад ки пеш аз ӯ ҳаракатӣ набӯда бошад , ба зарурати он ҳаракат муҳаддис бошад ва ҳар чаҳ пас аз ӯ бошад , он ҳаракот низ муҳаддис бошад . Ва чу ҳаракот (ро ) аввалӣ бошаду мар ӯро аввалӣ набошад ва ҳар яке аз он пеш аз дайгарии падед омада бошад , ҳар ( яке аз он ) муҳаддисӣ бошад . Ва маҳол бошад гуфтан ки чизҳости қадим ки ҳар яке аз он муҳаддисаст . Ва бурҳон бар ин қавл онаст ки ба зарурати ақл маълумаст ки ( раво ) нест ки чизҳое бошад мавҷӯд каз он баъзе ҳануз мавҷӯд ҳаме шавад ва ӯ худ қадим бошад , аз баҳри онкии ин чизҳои қадим аз ду берун нест : ё ҳар яке аз он пештар аз дайгарии мавҷӯд шудааст , ё ҳар яке аз он сипас аз дайгарии мавҷӯд шудааст . Агар гуяд : ( ҳар ) як аз ин ҳаракоти қадими пеш аз вуҷӯди дайгарии мавҷӯд шудааст , ин маҳол бошад , аз баҳри онкии он гоҳи ҳамаи як ҳаракат бошаду ҳама нахустин бошад , ва агар чунин бошад , ҳама муҳаддис бошад . Ва агар гуяд : ҳар яке аз ин ҳаракот сипас аз дайгарии мавҷӯд шудааст , низ ҳама муҳаддис бошад . Ва ба ҳар ду рӯй ҳамаи ҳаракот муҳаддис бошад , аз баҳри онкӣ дуруст кардем ки агар ҳаракатро оғозӣ буд муҳаддис буд ва агар оғозаш набӯд , ( чу ) бисёр буд ва пас якдигар буд , воҷиб ояд ки мар ҳар якеро ( вуҷӯд сипас дайгарӣ буд ,у ҳади муҳаддис онаст ки вуҷӯд ӯ сипас аз вуҷӯд дайгарӣ бошад . Ва чу зоҳираст ки ҳаракот бисёраст ва ҳар яке ) аз он муҳаддисаст , қавли он кас ки гуяд ( ки ҳаракот ки ҳар яке аз он муҳаддисаст ) қадимаст , ботил бошад .

آن گاه گوییم: اگر جسم قدیم است، همیشه بوده است و اگر حرکت او محدث نیست، پس همیشه متحرک بوده است، (و اگر) چنین بوده است، (پس) همیشه حرکات موجود بوده است. (و اگر گوید: حرکات همیشه موجود نبوده است و موجود شده است، گفته باشد که جسم متحرک نبوده است) و باز متحرک شده است و به حدث جسم اقرار کرده باشد. و حرکات معدود است پس (یکدیگر و) محال است قول آن کس که گوید: حرکت یکی است و قدیم است، از بهر آنکه حرکت به گشتن باشد مر جسم را از جایی به جایی دیگر یا از حالی و صورتی (به حالی) و صورتی دیگر، و این به حدثی ظاهر باشد. پس واجب آید که گوید: حرکات همیشه و بسیار است و بی نهایت نه یکی است. و چو مر جسم را (قدیم گوید) و حرکات را قدیم گوید، باید که حرکات همیشه موجود باشد. و روا نباشد که مر حرکات قدیم را نخستینی باشد یا حرکتی باشد که (پیش از او) حرکتی نبوده باشد، از بهر آنکه اگر حرکتی باشد که پیش از او حرکتی نبوده باشد، به ضرورت آن حرکت محدث باشد و هر چه پس از او باشد، آن حرکات نیز محدث باشد. و چو حرکات (را) اولی باشد و مر او را اولی نباشد و هر یکی از آن پیش از دیگری پدید آمده باشد، هر (یکی از آن) محدثی باشد. و محال باشد گفتن که چیزهاست قدیم که هر یکی از آن محدث است. و برهان بر این قول آن است که به ضرورت عقل معلوم است که (روا) نیست که چیزهایی باشد موجود کز آن بعضی هنوز موجود همی شود و او خود قدیم باشد، از بهر آنکه این چیزهای قدیم از دو بیرون نیست: یا هر یکی از آن پیش تر از دیگری موجود شده است، یا هر یکی از آن سپس از دیگری موجود شده است. اگر گوید: (هر) یک از این حرکات قدیم پیش از وجود دیگری موجود شده است، این محال باشد، از بهر آنکه آن گاه همه یک حرکت باشد و همه نخستین باشد، و اگر چنین باشد، همه محدث باشد. و اگر گوید: هر یکی از این حرکات سپس از دیگری موجود شده است، نیز همه محدث باشد. و به هر دو روی همه حرکات محدث باشد، از بهر آنکه درست کردیم که اگر حرکت را آغازی بود محدث بود و اگر آغازش نبود، (چو) بسیار بود و پس یکدیگر بود، واجب آید که مر هر یکی را (وجود سپس دیگری بود، و حد محدث آن است که وجود او سپس از وجود دیگری باشد. و چو ظاهر است که حرکات بسیار است و هر یکی) از آن محدث است، قول آن کس که گوید (که حرکات که هر یکی از آن محدث است) قدیم است، باطل باشد.

( ва чу дуруст кардем ки ҳаракот муҳаддисаст , маҳоласт қавл ) касе ки ( ӯ ) гуяд : ҷисм ҳамеша мутаҳаррик буд , аз баҳри онкӣ агар ҷисми мутаҳаррик қадим бошад ҳаракот ӯ қадим бошад ва чу дуруст шуд ки ҳаракот қадим нест дуруст шуд ки мутаҳаррик қадим Наст ,у гуфтан ки ҳаракот муҳаддисасту мутаҳаррик қадимаст , қавлӣ маҳоласту қавлӣ ки маҳолро лозими орад маҳол бошад . Ваҳм инаст сухани андари сукӯни ҷисм , ва раво набошад ки гуяд : ҷисм ҳамеша сокин буд , аз баҳри онкии имрӯз мутаҳаррикасту ончии ҳол ӯ ба зиди онкӣ бар он бошад бадал шавад қадим набошад . Ва агар гуяд : ҳар ҳаракатӣ аз ҷумлагии ҳаракоти пеш аз дайгарӣ буд , то мари ҷумлагии ҳаракотро қадим гуфта бошад , ҷавоб ӯ онаст ки гӯйем : ҳар ҳаракатӣ ки мавҷӯдаст , пеш аз ҳаракатӣ буд ки ҳануз мавҷӯд нашуда буд ,у лекин сипас аз ҳаракатӣ буд ки мавҷӯд шуда буду қадими мари мавҷӯдро гӯйанд на мари маълумро , пас лозим ояд бар ту бар ин даъвӣ ки ҳар ҳаракатӣ аз ҳаракот сипас аз ҳаракатии мавҷӯд буд , ва чу чунин бошад ҳама муҳаддис бошад . Ва чу ҳаракати имрӯзӣни мари фалакро муҳаддисаст бидонча сипас он дигар ҳаракатӣаст , ҳар ҳаракатӣ ки сипас аз ҳаракатӣ буд низ муҳаддис буд . Ва агар аз ҷумлагии ҳаракоти як ҳаракат буд ки он сипас аз дайгарӣ набӯд , лозим ояд ки он ҳаракати муҳаддис буд бидонча оғози ҳаракот буд , ва на муҳаддисии он ҳаракат ки ту ҳамеи гӯйӣ ки қадим буд , ҳамаи ҳаракот муҳаддис бошад , вази ин масъалаи мари даҳриро раҳояш нест . Ва агар олам қадимаст , ҳол ӯ аз ду берун нест ва набӯдааст : ё ҳаргизи мари гаштани аҳволу ҳаводисро напазируфтааст , ва ё худ ҳаводис ( ва ) баргаштани аҳвол ӯ қадим бӯдааст . Ва ончии мо имрӯз ҳаме ёбем андари олам аз гаштани ҳолҳоу ҳаводисӣ ки он ҳаргиз набӯдааст ва акнӯн ҳаме бошад , далеласт бар онкӣ на ҳаводис бо олам қадим бӯдааст ва на олами ҳаводис нопазир бӯдааст . Пас дуруст кардем ки олам қадим нест , аз баҳри онкии ҳаводис қадим несту олами пазироӣ ҳаводисасту ончӣ ӯ пеш аз ҳаводис набӯда бошад муҳаддис бошад , пас олам муҳаддисаст .

(و چو درست کردیم که حرکات محدث است، محال است قول) کسی که (او) گوید: جسم همیشه متحرک بود، از بهر آنکه اگر جسم متحرک قدیم باشد حرکات او قدیم باشد و چو درست شد که حرکات قدیم نیست درست شد که متحرک قدیم نست، و گفتن که حرکات محدث است و متحرک قدیم است، قولی محال است و قولی که محال را لازم آرد محال باشد. وهم این است سخن اندر سکون جسم، و روا نباشد که گوید: جسم همیشه ساکن بود، از بهر آنکه امروز متحرک است و آنچه حال او به ضد آنکه بر آن باشد بدل شود قدیم نباشد. و اگر گوید: هر حرکتی از جملگی حرکات پیش از دیگری بود، تا مر جملگی حرکات را قدیم گفته باشد، جواب او آن است که گوییم: هر حرکتی که موجود است، پیش از حرکتی بود که هنوز موجود نشده بود، و لیکن سپس از حرکتی بود که موجود شده بود و قدیم مر موجود را گویند نه مر معلوم را، پس لازم آید بر تو بر این دعوی که هر حرکتی از حرکات سپس از حرکتی موجود بود، و چو چنین باشد همه محدث باشد. و چو حرکت امروزین مر فلک را محدث است بدانچه سپس آن دیگر حرکتی است، هر حرکتی که سپس از حرکتی بود نیز محدث بود. و اگر از جملگی حرکات یک حرکت بود که آن سپس از دیگری نبود، لازم آید که آن حرکت محدث بود بدانچه آغاز حرکات بود، و نه محدثی آن حرکت که تو همی گویی که قدیم بود، همه حرکات محدث باشد، وز این مساله مر دهری را رهایش نیست. و اگر عالم قدیم است، حال او از دو بیرون نیست و نبوده است: یا هرگز مر گشتن احوال و حوادث را نپذیرفته است، و یا خود حوادث (و) برگشتن احوال او قدیم بوده است. و آنچه ما امروز همی یابیم اندر عالم از گشتن حال ها و حوادثی که آن هرگز نبوده است و اکنون همی باشد، دلیل است بر آنکه نه حوادث با عالم قدیم بوده است و نه عالم حوادث ناپذیر بوده است. پس درست کردیم که عالم قدیم نیست، از بهر آنکه حوادث قدیم نیست و عالم پذیرای حوادث است و آنچه او پیش از حوادث نبوده باشد محدث باشد، پس عالم محدث است.

Ва низ далел бар муҳаддисии олам онаст ки аҷсоми табиӣ ҳар яке аз зиди хеш гурезандаанд ба табъ ва чу ( ин ) аздоди андари аҷсом ҷамъанд ва ба табъ аз якдигар гурезандаанд ва гурехтан бо ҷамъ шудан зидонанд , ин ҳол далеласт бар онкии фароз омадан эшон ба қаҳр қоҳирӣасту қаҳр сипас аз табъ бошаду ончӣ ӯ сипас аз чизе дигар бошад муҳаддис бошад . Пас ончии мари табоиъро напазируфтааст – аънии муфрадотро – ва он ҷисмаст , муҳаддисаст .

و نیز دلیل بر محدثی عالم آن است که اجسام طبیعی هر یکی از ضد خویش گریزنده اند به طبع و چو (این) اضداد اندر اجسام جمع اند و به طبع از یکدیگر گریزنده اند و گریختن با جمع شدن ضدان اند، این حال دلیل است بر آنکه فراز آمدن ایشان به قهر قاهری است و قهر سپس از طبع باشد و آنچه او سپس از چیزی دیگر باشد محدث باشد. پس آنچه مر طبایع را نپذیرفته است – اعنی مفردات را – و آن جسم است، محدث است.

Венис гӯйем ки аҷсоми олам – аз хоку боду обу оташ – ҷузвҳои оламанду андари ин ҷузвҳо фасод равандааст , чунонкии гарми сард ҳаме шавад ватар хушк ҳаме шаваду ҷузи он . Ва ҳукми андари ҷузви чизи ҳам чу ҳукм бошад ( андари кул ) он чиз , магари андари андакӣ ва бисёре тафовут бошад миёни эшон . Пас рафтани фасоди андари аҷзои олами ҳаме ҳукм кунад ки ( фасод ) андари куллияти олам низ равандаасту лекин бидонча аҷсоми олам бузургаст – аз афлоку аҷрому ҷузи он – вази мо давраст , мари он нуқсонҳоро ки андари он ҳаме ояд андар намеёбем . Ва низ чу фасоди андари он ( ба замони дароз ) ҳаме ояд , ба сабаби бузургии он аҷсоми гуруҳеро аз мардумони ҳамеи гумони аўФтдкаҳи кули олами фасод пазир нест ,у лекини фасоди андар ӯ ба ҳукм ( ин фасод ки ) андари аҷзоӣ ӯ зоҳираст воҷибасту дарозии муддату падед ноомадан он фасод ба муддатии андак , мар ӯро аз ҳукми фасод пазируфтан ( беруни набарду ончии фасод пазир бошад муҳаддис бошад . Пас олам муҳаддисаст . )

ونیز گوییم که اجسام عالم – از خاک و باد و آب و آتش – جزوهای عالم اند و اندر این جزوها فساد رونده است، چنانکه گرم سرد همی شود و تر خشک همی شود و جز آن. و حکم اندر جزو چیز هم چو حکم باشد (اندر کل) آن چیز، مگر اندر اندکی و بسیاری تفاوت باشد میان ایشان. پس رفتن فساد اندر اجزای عالم همی حکم کند که (فساد) اندر کلیت عالم نیز رونده است و لیکن بدانچه اجسام عالم بزرگ است – از افلاک و اجرام و جز آن – وز ما دور است، مر آن نقصان ها را که اندر آن همی آید اندر نمی یابیم. و نیز چو فساد اندر آن (به زمان دراز) همی آید، به سبب بزرگی آن اجسام گروهی را از مردمان همی گمان اوفتدکه کل عالم فساد پذیر نیست، و لیکن فساد اندر او به حکم (این فساد که) اندر اجزای او ظاهر است واجب است و درازی مدت و پدید ناآمدن آن فساد به مدتی اندک، مر او را از حکم فساد پذیرفتن (بیرون نبرد و آنچه فساد پذیر باشد محدث باشد. پس عالم محدث است.)

(у аҳли табоиъи мари оламро азалӣ гуфтанд ва гӯйанд ки чизҳо аз ин ) чаҳор табъ ҳаме бӯда шавад ( чу гармӣу сардӣ ватарӣ )у хушкӣ , бе онкии тадбирӣу тақдирӣ аз ҷузи эшон ҳамеи бадишони пайвандад , ва ҳаме нанигаранд ки ин чаҳор чиз ки ёд кардем , сифат ҳоанду мари сифатро аз мавсуф чора нест то бар ӯ падед ояд ва он мавсуф ки мари ин чаҳорро бар гирифтааст ҷисмаст ки мар ӯро ҳаракат қисирӣасту гаштан аҳволасту макон гирасту қисмат пазираст , пас ин чизе бошад брдорндаҳи чаҳор сифат , на муфрадот табоиъ бошад . Он гоҳ гӯйем каз ин мавсуф ки мари ин чаҳор сифатро бар гирифтааст , он чизи доноӣ гуёӣ фоили бохост ки мардумаст чаро мураккаб бошад чу андар ( ин ) панҷ чиз ки ёд кардем – ва шумо ҳаме даъвӣ кунед ки ин мутаҳаррики фии аласл ( ки ) мардумаст бо ин сифоти аҷоиб ки мар ӯ рост аз он чиз таркиб ёфтааст ки ӯ мари он сифотро баргирифтааст – мари он сифотро бо ин сифоти ҳеҷ муносибатӣ несту андари он чиз аз ин сифот ки ӯ илму иродату нутқ ва ақласт , ҳеҷ чиз нест ? ва агар мари он сифатпазирро ки мари он чаҳор сифат (ро ) пазируфтааст мудаббирӣ ва муқаддарӣ нест , он ҷисми сифатпазир ба шаклҳоу сӯратҳои бисёру мухталиф чаро қисмати пазируфт ? ва чу баъзе аз ин чиз ки мргрмӣу сардӣ ватарӣу хушкиро бар гирифтааст , ҷамъ шуд ваз ӯ мурғӣ беақл ва бенутқ ва паранда омад ва баъзе ҳам аз ин чиз ҷамъ шуд ( ваз ӯ мардии оқилу сухани гӯй ва раванда омад ва баъзе ҳам аз ин чиз ҷамъ шуд ) ваз ӯ гули хуши буиу наргис мишкӣн омад ва баъзе ҳам аз ӯ ҷамъ шуд ваз ӯ зҳргёу зоки нохуш буи омад , донистем ки ин маъонии мухталифи андари ин мусаввирот на аз ин сӯрат пазир омад , бал ( ки ) аз мудаббирӣ омад . Ва агар ин ҷавҳар ки мари ин чаҳор сифатро бар гирифта буд , ба зоти хеши қисмати пазируфт , чандини тафовути андари ин сӯратҳо каз ӯ падед омад аз куҷо омад ? бал ( ки ) боистӣ ки ҳама ба як сӯрат омадандӣ бе ҳеҷ дигргўнгӣ . Ва агар тафовути андари мусаввирот ба камӣ ( ва ) бешӣ Модат омадӣ , боистӣ ки ҳамаи маволед бар як сӯрат будандӣ , он гоҳи яке хирадтару дайгарии бузургтар ва яке дарозтару дайгарии кӯтоҳ тар омадандӣ ( пас аз онкии ҳама ба як сӯрат будандӣ . ) ва чу яке гарму хушку тизмжаҳ ва ганда омад чу сайр ,у дайгарии гарму хушку талху хуш буи омад чу машк , ва яке сард ва хушк омад чу кофур ,у дайгарии сард ва хушкамад чу афюн – ( ва ҳам ин ) ихтилофу тафовут ки андари чизҳои бўииднӣаст андари чизҳои хӯрданӣ ҳаст то яке гарми внрм чу шукр (аст )у дигари гарму нарм чу пиёз (аст ) – ин ҳол далеласт ки тафовути андари мусаввирот аз брдорндаҳи ин чаҳор табъ ба сунъи муқаддарӣу мусаввирӣ ҳакимаст .

(و اهل طبایع مر عالم را ازلی گفتند و گویند که چیزها از این) چهار طبع همی بوده شود (چو گرمی و سردی و تری) و خشکی، بی آنکه تدبیری و تقدیری از جز ایشان همی بدیشان پیوندد، و همی ننگرند که این چهار چیز که یاد کردیم، صفت ها اند و مر صفت را از موصوف چاره نیست تا بر او پدید آید و آن موصوف که مر این چهار را بر گرفته است جسم است که مر او را حرکت قسری است و گشتن احوال است و مکان گیر است و قسمت پذیر است، پس این چیزی باشد بردارنده چهار صفت، نه مفردات طبایع باشد. آن گاه گوییم کز این موصوف که مر این چهار صفت را بر گرفته است، آن چیز دانای گویای فاعل باخواست که مردم است چرا مرکب باشد چو اندر (این) پنج چیز که یاد کردیم – و شما همی دعوی کنید که این متحرک فی الاصل (که) مردم است با این صفات عجایب که مر او راست از آن چیز ترکیب یافته است که او مر آن صفات را برگرفته است – مر آن صفات را با این صفات هیچ مناسبتی نیست و اندر آن چیز از این صفات که او علم و ارادت و نطق و عقل است، هیچ چیز نیست؟ و اگر مر آن صفت پذیر را که مر آن چهار صفت (را) پذیرفته است مدبری و مقدری نیست، آن جسم صفت پذیر به شکل ها و صورت های بسیار و مختلف چرا قسمت پذیرفت؟ و چو بعضی از این چیز که مرگرمی و سردی و تری و خشکی را بر گرفته است، جمع شد وز او مرغی بی عقل و بی نطق و پرنده آمد و بعضی هم از این چیز جمع شد (وز او مردی عاقل و سخن گوی و رونده آمد و بعضی هم از این چیز جمع شد) وز او گل خوش بوی و نرگس مشکین آمد و بعضی هم از او جمع شد وز او زهرگیا و زاک ناخوش بوی آمد، دانستیم که این معانی مختلف اندر این مصورات نه از این صورت پذیر آمد، بل (که) از مدبری آمد. و اگر این جوهر که مر این چهار صفت را بر گرفته بود، به ذات خویش قسمت پذیرفت، چندین تفاوت اندر این صورت ها کز او پدید آمد از کجا آمد؟ بل (که) بایستی که همه به یک صورت آمدندی بی هیچ دیگرگونگی. و اگر تفاوت اندر مصورات به کمی (و) بیشی مادت آمدی، بایستی که همه موالید بر یک صورت بودندی، آن گاه یکی خردتر و دیگری بزرگ تر و یکی دراز تر و دیگری کوتاه تر آمدندی (پس از آنکه همه به یک صورت بودندی.) و چو یکی گرم و خشک و تیزمژه و گنده آمد چو سیر، و دیگری گرم و خشک و تلخ و خوش بوی آمد چو مشک، و یکی سرد و خشک آمد چو کافور، و دیگری سرد و خشک امد چو افیون – (و هم این) اختلاف و تفاوت که اندر چیزهای بوییدنی است اندر چیزهای خوردنی هست تا یکی گرم ونرم چو شکر (است) و دیگر گرم و نرم چو پیاز (است) – این حال دلیل است که تفاوت اندر مصورات از بردارنده این چهار طبع به صنع مقدری و مصوری حکیم است.

Он гоҳ гӯйем ки маълумаст ки мари ин табоиъро ин ҷавҳар пазируфтааст ки ҷисмаст , ва раво набошад ки чизе ки ӯ мари маъниҳоро пазируфта ( бошад ) азалӣ бошад , аз баҳри онкӣ ( ин ) сифоти андари ин ҷавҳар бидонча аз ҷое ба ҷое ҳаме гардад – чунонкии чизи гарми сард ҳаме шаваду чизи хушктар ҳаме шавад – гувоҳӣ ҳаме диҳад ки ин ҷавҳари пазирндаи ин сифот набӯдааст ва сипас аз он ба ҳдси мари ин сифот (ро ) пазирнда шудааст , ва ҳар касе донад ки пазируфтани чизи мари чизеро ҷуз сипас аз нопзирндгӣ ӯ набошад мари онро . Ва падед омадани баъзҳои ин ҷавҳар бо ин маъниҳоу бад-ӣни сифатҳоу сӯратҳо ки ёд кардем , имрӯзи бози бархестани ин маъниҳоу сӯратҳо аз ( он ҳаме гувоҳӣ диҳад ки ҳангомӣ буд каз ин маъниҳоу сӯратҳо чизе бар ин ҷавоҳири пазирнда падед наёмада буду боз падед омад , аз баҳри онкии ончии имрӯзи ҳаме падед ояд аз баъзҳои ин ҷавҳар бо ин сифатҳоу сӯратҳо , пеш аз ин бӯдааст ва ин падед омадани боз пасинаст мари ин падед омаданҳоро ки пеш аз ин бӯдааст . Ва ончии мари адади гаштани ҳолҳои ӯро бози пасин ) бошад , мари он гаштанҳо (ро ) навбатӣ бештар бошад , аз баҳри онкӣ агар мари навбатҳои ҳоли гаштан ӯро аввалӣ набошад ( бениҳоят бошаду ончӣ ба охир расад ) мар ӯро ниҳоят бошаду имрӯзи ҳаводис ба охир расад . Пас пайдо оварадем ки мари адад пазируфтан ин ҷавҳар ки ҷисмаст ( мари ин маъниҳо )у сӯратҳоро ниҳоятаст ва он ниҳояти ин ҳаводис ва маъонӣаст ки имрӯз бар ӯст . Ва ончӣ ӯ мари ҳаводисӣ (ро ) ки бар ӯ падед ( омада бошад ) ба ададии мутаноҳӣ пазируфта бошад , азалӣ набошад . Пас ҷисму табоиъ азалӣ нест .

آن گاه گوییم که معلوم است که مر این طبایع را این جوهر پذیرفته است که جسم است، و روا نباشد که چیزی که او مر معنی ها را پذیرفته (باشد) ازلی باشد، از بهر آنکه (این) صفات اندر این جوهر بدانچه از جایی به جایی همی گردد – چنانکه چیز گرم سرد همی شود و چیز خشک تر همی شود – گواهی همی دهد که این جوهر پذیرنده این صفات نبوده است و سپس از آن به حدث مر این صفات (را) پذیرنده شده است، و هر کسی داند که پذیرفتن چیز مر چیزی را جز سپس از ناپذیرندگی او نباشد مر آن را. و پدید آمدن بعض های این جوهر با این معنی ها و بدین صفت ها و صورت ها که یاد کردیم، امروز باز برخاستن این معنی ها و صورت ها از (آن همی گواهی دهد که هنگامی بود کز این معنی ها و صورت ها چیزی بر این جواهر پذیرنده پدید نیامده بود و باز پدید آمد، از بهر آنکه آنچه امروز همی پدید آید از بعض های این جوهر با این صفت ها و صورت ها، پیش از این بوده است و این پدید آمدن باز پسین است مر این پدید آمدن ها را که پیش از این بوده است. و آنچه مر عدد گشتن حال های او را باز پسین) باشد، مر آن گشتن ها (را) نوبتی بیشتر باشد، از بهر آنکه اگر مر نوبت های حال گشتن او را اولی نباشد (بی نهایت باشد و آنچه به آخر رسد) مر او را نهایت باشد و امروز حوادث به آخر رسد. پس پیدا آوردیم که مر عدد پذیرفتن این جوهر که جسم است (مر این معنی ها) و صورت ها را نهایت است و آن نهایت این حوادث و معانی است که امروز بر اوست. و آنچه او مر حوادثی (را) که بر او پدید (آمده باشد) به عددی متناهی پذیرفته باشد، ازلی نباشد. پس جسم و طبایع ازلی نیست.

Ва низ гӯйем ки на андари ин табоиъ ва на андари ин ҷавҳар ки мари инро пазируфтааст ақлу илм ва нутқ ҳаст , ва на андари ҳаракат ки ин ҷавҳари сӯрати ҳамеи бадви пазиради ин маънӣ ҳо ҳаст . Ва маҳол бошад ки чизҳое ки мари эшонро қудрату илму нутқ ва хост набошад , ба зоти эшон чизе ояд ки мари онро ин маъниҳои шариф бошад ки ҳар яке аз он ҷузи ёр хешасту ҷуз на эърозаст он чизе ки мар ӯро аз ин маъонии шариф чизе нест албата . Он гоҳ гӯйем ки мардум – ки ӯ ҷисмӣаст нафсонӣ ки мари он нафасро зиндагӣу хосту тамизу нутқу ҷуз онаст – камоласт мари он ҷисмро ки ӯ мари гармӣу сардӣ ватарӣу хушкиро бар гирифтааст , аз баҳри онкӣ ( аз ин ) тамомтар аз он ҷисм чизе наёмадааст . Пас падед омад ки мардуми иллати тамомӣ ҷисмасту ончии мар ӯро иллат бошад ӯ маълул бошаду ончӣ маълул бошад муҳаддис бошад . Пас ҷисм муҳаддисаст . Ва агар мар касеро андари ин қавл ки гуфтем : ҳар чаҳ мар ӯро иллат бошад муҳаддис бошад , шаккии аўФтд ва гуяд : ин қавл на дурустаст , бояд ки сухан ба акси ин қавл дуруст бошад . Пас гӯйем ки ончии мар ӯро иллат набошад муҳаддис бошад ,у лекини ин маҳоласт , аз баҳри онкӣ худоӣаст – субҳонау таъолӣ – онкии мар ӯро иллат нест . Ва чу ин қавл маҳоласт , он қавл ки гуфтем : ҳар чаҳ мар ӯро иллатаст муҳаддисаст , дурустаст . Ва андари ин қавли ҳам исботи ҳдс ҷисмаст ва ҳам исботи сонеъ ҳакимаст .

و نیز گوییم که نه اندر این طبایع و نه اندر این جوهر که مر این را پذیرفته است عقل و علم و نطق هست، و نه اندر حرکت که این جوهر صورت همی بدو پذیرد این معنی ها هست. و محال باشد که چیزهایی که مر ایشان را قدرت و علم و نطق و خواست نباشد، به ذات ایشان چیزی آید که مر آن را این معنی های شریف باشد که هر یکی از آن جز یار خویش است و جز نه اعراض است آن چیزی که مر او را از این معانی شریف چیزی نیست البته. آن گاه گوییم که مردم – که او جسمی است نفسانی که مر آن نفس را زندگی و خواست و تمیز و نطق و جز آن است – کمال است مر آن جسم را که او مر گرمی و سردی و تری و خشکی را بر گرفته است، از بهر آنکه (از این) تمام تر از آن جسم چیزی نیامده است. پس پدید آمد که مردم علت تمامی جسم است و آنچه مر او را علت باشد او معلول باشد و آنچه معلول باشد محدث باشد. پس جسم محدث است. و اگر مر کسی را اندر این قول که گفتیم: هر چه مر او را علت باشد محدث باشد، شکی اوفتد و گوید: این قول نه درست است، باید که سخن به عکس این قول درست باشد. پس گوییم که آنچه مر او را علت نباشد محدث باشد، و لیکن این محال است، از بهر آنکه خدای است – سبحانه و تعالی – آنکه مر او را علت نیست. و چو این قول محال است، آن قول که گفتیم: هر چه مر او را علت است محدث است، درست است. و اندر این قول هم اثبات حدث جسم است و هم اثبات صانع حکیم است.

Ва аҳли мазҳаби даҳр ки мари оламро қадим гӯйанд , ҳаме гӯйанд ки сонеъи маволед – аз наботу ҳайвону мардум – нуҷум ва афлокаст . ( ва мо андари ради ин қавл , ба ҳақ сухан гӯйем . Ва гӯйем ки ин қавл аз эшон иқрораст ба исботи сонеъ ,у хилофи андар маснӯъаст ки эшон ҳаме гӯйанд : маснӯъи ҷуз маволед нест , ва мо ҳаме гӯйем ки ҷумлагии олами ҷисм бо ҳар чаҳ андар ӯст маснӯъаст . Пас гӯйем ки олам ба куллияти хеши ин ҷисм мудаввараст ки ҳаме гардад ва аз ҳошит ӯ ки он сатҳи берӯнии фалак алаъзамаст то бидон нуқтаи марказ ки он миёнаи ин фалакаст ки ёд кардем , бо ҳар чаҳ андар ӯст ва ҳар шахсе аз ашхоси наботу ҳайвон ва ҳар ҷузвӣ аз иҷрои он , аз оламаст . Пас агар сонеъи маволеди афлок ва нуҷумасту олам бо маволеди хеш оламаст , ба ҷумлагӣ лозим ояд ки баъзе аз олам ба қавли эшон маснӯъ хеш бошад . Ва маҳол бошад ки қадӣмӣ бошад ки баъзе аз ӯ муҳаддис бошад ва баъзе аз ӯ на муҳаддис . Ва чу маълумаст ки ин баъз аз олам ки ӯ маволедаст муҳаддисаст , он дигари баъз низ муҳаддис бошад . Ва агар олами сонеъи баъзе аз зот хеш бошад , ин сонеъи андари азал ноқис бӯда бошаду ончии андари азал ноқис бошад ҳамеша ноқис бошаду ончӣ ҳамеша ноқис бошад раво набошад ки вақте на ноқис бошад ,у олами имрӯз ки маволед бо ӯст ноқис нест . Пас пайдо шуд ки олам ҳамеша набӯдааст . Ва чу зоҳираст ки баъзе аз олам маснӯъасту олами ҳамаи ҷузи баъзҳои хеш чизе нест , далеласт бар онкии ҳамагии олам маснӯъ бошад , аз баҳри онкии ончии тамомӣ ӯ ба баъзе аз ӯ бошад ки он баъзи ҷуз маснӯъ набошад , ночора ӯ маснӯъ бошад , чунонкӣ чу андари пояҳои тахти тамомӣ тахтасту пояҳои тахти ҷуз маснӯъ нест , тахт низ мнсўъаст . )

و اهل مذهب دهر که مر عالم را قدیم گویند، همی گویند که صانع موالید – از نبات و حیوان و مردم – نجوم و افلاک است. (و ما اندر رد این قول، به حق سخن گوییم. و گوییم که این قول از ایشان اقرار است به اثبات صانع، و خلاف اندر مصنوع است که ایشان همی گویند : مصنوع جز موالید نیست، و ما همی گوییم که جملگی عالم جسم با هر چه اندر اوست مصنوع است. پس گوییم که عالم به کلیت خویش این جسم مدور است که همی گردد و از حاشیت او که آن سطح بیرونی فلک الاعظم است تا بدان نقطه مرکز که آن میانه این فلک است که یاد کردیم، با هر چه اندر اوست و هر شخصی از اشخاص نبات و حیوان و هر جزوی از اجرای آن، از عالم است. پس اگر صانع موالید افلاک و نجوم است و عالم با موالید خویش عالم است، به جملگی لازم آید که بعضی از عالم به قول ایشان مصنوع خویش باشد. و محال باشد که قدیمی باشد که بعضی از او محدث باشد و بعضی از او نه محدث. و چو معلوم است که این بعض از عالم که او موالید است محدث است، آن دیگر بعض نیز محدث باشد. و اگر عالم صانع بعضی از ذات خویش باشد، این صانع اندر ازل ناقص بوده باشد و آنچه اندر ازل ناقص باشد همیشه ناقص باشد و آنچه همیشه ناقص باشد روا نباشد که وقتی نه ناقص باشد، و عالم امروز که موالید با اوست ناقص نیست. پس پیدا شد که عالم همیشه نبوده است. و چو ظاهر است که بعضی از عالم مصنوع است و عالم همه جز بعض های خویش چیزی نیست، دلیل است بر آنکه همگی عالم مصنوع باشد، از بهر آنکه آنچه تمامی او به بعضی از او باشد که آن بعض جز مصنوع نباشد، ناچاره او مصنوع باشد، چنانکه چو اندر پایه های تخت تمامی تخت است و پایه های تخت جز مصنوع نیست، تخت نیز منصوع است.)

( ва низ гӯйем ки олам ҷисмаст ва бо сӯратаст . Ва мари ҷисмро сӯрат ба ду гӯна бошад : яке он бошад ки мари сӯрат ӯро сабаби сипарӣ шудани Модат ӯ бошаду бас ,у ончӣ аз аҷсом бар ин сӯрат бошад , аз ӯ феълӣ наёяд ки он феъл аз ӯ ҷуз бидон сӯрат наёяд , чу порае санг ё суфол ё ҷузи он ки мар ӯро сӯратӣаст ки феълии андари он сӯрат баста нест , пас донем ки мари ин санги пораро бар ин сӯрат касе ба қасд наниҳодааст . Ва дигар онаст аз ҷисм ки мар ӯро сӯратӣаст каз ӯ бидон сӯрат феълӣ ояд каз он Модат ҷуз бидон сӯрати он феъл наёяд , чу порае оҳан ки мар ӯро дароз ва танг карда бошанд ва бар ҷонибҳои ӯ дандонаҳо бурӣдау мар ӯро ба ду сари дастҳо бар ниҳода то бадви мари чӯби стбрро бибаранд ва он аррааст ки он феъл аз он оҳан ҷуз бидон сӯрат наёяд , пас бидонем ки мари ин Модатро бад-ӣни сӯрат касе ба қасд кардааст . )

(و نیز گوییم که عالم جسم است و با صورت است. و مر جسم را صورت به دو گونه باشد : یکی آن باشد که مر صورت او را سبب سپری شدن مادت او باشد و بس، و آنچه از اجسام بر این صورت باشد، از او فعلی نیاید که آن فعل از او جز بدان صورت نیاید، چو پاره ای سنگ یا سفال یا جز آن که مر او را صورتی است که فعلی اندر آن صورت بسته نیست، پس دانیم که مر این سنگ پاره را بر این صورت کسی به قصد ننهاده است. و دیگر آن است از جسم که مر او را صورتی است کز او بدان صورت فعلی آید کز آن مادت جز بدان صورت آن فعل نیاید، چو پاره ای آهن که مر او را دراز و تنگ کرده باشند و بر جانب های او دندانه ها بریده و مر او را به دو سر دست ها بر نهاده تا بدو مر چوب سطبر را ببرند و آن اره است که آن فعل از آن آهن جز بدان صورت نیاید، پس بدانیم که مر این مادت را بدین صورت کسی به قصد کرده است.)

( ва акнӯн ба сари сухани хеш боз шавем ) ва гӯйем ки мари оламро ба ҷумлагӣ сӯратӣасту шаклӣ ки он ба тамомтар сӯратӣ ва устувортар шаклӣаст ва он ( шакл ) мстдираст ки муҳкамтар шаклӣасту муътадилтар шаклӣ , аз баҳри онкии андари доира ҷое фарохтар аз ҷое набошад , чунонкии андари дигари шаклҳо зовия бошад ки гӯшае аз ӯ танг бошаду ончӣ ҷое ( аз ) ӯ танг бошад ва ҷое фарох бошад муътадил набошад , пас аз шаклҳо шакл мстдираст ки муътадиласту бас . ( ва ) далел бар онкии шакли мстдири муҳкамтар шаклӣаст , аз хояи мурғи тавон гирифтан ки пӯсти берӯнӣ ӯ сахт заъифаст ва чу шаклаш мстдираст , агар чаҳ қавии мардии мар ӯро ба фароз фишурдан хоҳад ки бишиканади натавонад шикастан , ва агар аз он пӯсти заъифи чизеи ҷуз ба шакл мстдир бошад , ба андаки моя фишурдани бишиканад .

(و اکنون به سر سخن خویش باز شویم) و گوییم که مر عالم را به جملگی صورتی است و شکلی که آن به تمام تر صورتی و استوارتر شکلی است و آن (شکل) مستدیر است که محکم تر شکلی است و معتدل تر شکلی، از بهر آنکه اندر دایره جایی فراخ تر از جایی نباشد، چنانکه اندر دیگر شکل ها زاویه باشد که گوشه ای از او تنگ باشد و آنچه جایی (از) او تنگ باشد و جایی فراخ باشد معتدل نباشد، پس از شکل ها شکل مستدیر است که معتدل است و بس. (و) دلیل بر آنکه شکل مستدیر محکم تر شکلی است، از خایه مرغ توان گرفتن که پوست بیرونی او سخت ضعیف است و چو شکلش مستدیر است، اگر چه قوی مردی مر او را به فراز فشردن خواهد که بشکند نتواند شکستن، و اگر از آن پوست ضعیف چیزی جز به شکل مستدیر باشد، به اندک مایه فشردن بشکند.

Ва аҷсоми чаҳоргонаи андари ин шакли мстдири муътадили муҳкам ба тартиби ҳакимии ниҳода шудааст , чунонкии сахттар ҷисмӣ ки моя маволедаст ва он хокаст , ба миёна оламасту об каз ӯ бартараст ва бо ӯ омизндаҳаст , бо ӯ ҳам паҳлуаст то наботу ҳайвон аз эшон ҳосил ҳаме ояду мари наботро сари андари ин ҷавҳари сахт ки заминаст устувор ҳаме шавад аз баҳр ғизо кашӣдану дигари сараши сӯии ин ҷавҳари нарм ки ҳавост ҳаме барояд то мари борҳоу баргҳои ӯро ҳавои нарм нигоҳ дорад ва ба бори ораду ашхоси наботу ҳайвони андари ин ( ҷавҳар ҳаме афзоед ва ҳаме болад ,у бартар аз ҳаво оташаст ки ӯ мари оброу хокро гарм кунаду мари наботро сӯй хеш баркашаду мари обро ба бухор ) бар ангезад то андари ҳаво сипас ( аз талхӣу шурии хушу гўорндаҳи ббошд . Ва ҳикматҳо андари таркиби оламу аҷсом ӯ бисёраст ки агар ба шарҳ ӯ ) машғӯл шавем , китоб дароз шавад вази мақсӯди хеши Фрўмоним . Пас ин ҳамаи сӯратҳоу шаклҳоу тартиб ҳоӣаст ( андари ин ҷисми куллӣ ки ин маъонӣ ) ки зоҳираст , аз ин ( ҷисм ) куллӣ бад-ӣни шаклҳоу тартибҳо ҳаме ҳосил ояд . Ва ин аҳволи моро далеласт бар онкии мари ин ҷисмро бар ин сӯратҳо сонеъӣ ( ниҳодааст ) қодиру ҳаким ба қасди хеш , чунонкии мари он пораи оҳанро бидон сӯрат ки ёд кардем , сонеъӣ ба қасд хеш кардааст то он феъл аз ӯ бидон сӯрати қасдӣ ( ҳаме ) бияёд . Ва чаро даҳрии мари қасди оҳангарро андари он пораи оҳан ба сабаби он феъл каз он ҳаме бидон сӯрат ояд ки бар ӯст , мункир нашаваду мари қасди он ҳакимро ки мари ин ( ҷисми куллиро бад-ӣн ) сӯратҳо бнгоштаҳаст ки чандини феълҳои шигифти бад-ӣни сӯратҳо аз он ҳаме бияёд , мункир шудааст ? ва агар маҳол бошад ки оҳани порае аз зоти хеш ба сӯрати арра Эй шавад то дандона ҳо кунаду мари чӯбиро бабрад , маҳолтар он бошад ки ин ҷисми бад-ӣни азимӣ (ро ) касе ( гуяд ) ки ӯ ба зоти хеши бад-ӣни қисмҳо мнқсм шудааст ва ҳар яке аз он ақсоми сӯратӣ дигар ёфтааст каз ҳар яке бидон сӯрат ки ёфтааст кории ҳаме ( ояд ) ки аз дигари ёрон ӯ ( он кор ) ҳаме наёяд , беонкӣ касе мар ӯро бидон қисм ҳо карду бад-ӣни сӯратҳо мар ӯро бнгошт .

و اجسام چهارگانه اندر این شکل مستدیر معتدل محکم به ترتیب حکیمی نهاده شده است، چنانکه سخت تر جسمی که مایه موالید است و آن خاک است، به میانه عالم است و آب کز او برتر است و با او آمیزنده است، با او هم پهلو است تا نبات و حیوان از ایشان حاصل همی آید و مر نبات را سر اندر این جوهر سخت که زمین است استوار همی شود از بهر غذا کشیدن و دیگر سرش سوی این جوهر نرم که هواست همی برآید تا مر بارها و برگ های او را هوای نرم نگاه دارد و به بار آرد و اشخاص نبات و حیوان اندر این ( جوهر همی افزاید و همی بالد، و برتر از هوا آتش است که او مر آب را و خاک را گرم کند و مر نبات را سوی خویش برکشد و مر آب را به بخار ) بر انگیزد تا اندر هوا سپس (از تلخی و شوری خوش و گوارنده بباشد. و حکمت ها اندر ترکیب عالم و اجسام او بسیار است که اگر به شرح او) مشغول شویم، کتاب دراز شود وز مقصود خویش فرومانیم. پس این همه صورت ها و شکل ها و ترتیب هایی است (اندر این جسم کلی که این معانی) که ظاهر است، از این (جسم) کلی بدین شکل ها و ترتیب ها همی حاصل آید. و این احوال ما را دلیل است بر آنکه مر این جسم را بر این صورت ها صانعی (نهاده است) قادر و حکیم به قصد خویش، چنانکه مر آن پاره آهن را بدان صورت که یاد کردیم، صانعی به قصد خویش کرده است تا آن فعل از او بدان صورت قصدی (همی) بیاید. و چرا دهری مر قصد آهنگر را اندر آن پاره آهن به سبب آن فعل کز آن همی بدان صورت آید که بر اوست، منکر نشود و مر قصد آن حکیم را که مر این (جسم کلی را بدین) صورت ها بنگاشته است که چندین فعل های شگفت بدین صورت ها از آن همی بیاید، منکر شده است؟ و اگر محال باشد که آهن پاره ای از ذات خویش به صورت اره ای شود تا دندانه ها کند و مر چوبی را ببرد، محال تر آن باشد که این جسم بدین عظیمی (را) کسی (گوید) که او به ذات خویش بدین قسم ها منقسم شده است و هر یکی از آن اقسام صورتی دیگر یافته است کز هر یکی بدان صورت که یافته است کاری همی (آید) که از دیگر یاران او (آن کار) همی نیاید، بی آنکه کسی مر او را بدان قسم ها کرد و بدین صورت ها مر او را بنگاشت.

Ва чу мари сӯрати қасдиро андар ( олам ) тақдир кардем , гӯйем : қасди андари чизеи мари худованди хостро бошаду хост сипас аз нохост бошаду ончӣ будаш ӯ сипас аз чизе бошад муҳаддис бошад , пас олам ки ( ӯ ) ба хост сипас аз нохост бӯда шудааст муҳаддисаст (у хост сипас аз нохости ҷузи зиндаро набошад )у мари оламро зиндагӣ нест . Ва далел бар дурустии ин ( қавл ) онаст ки ин табоиъи се гона ки наздик моанд – аз хоку обу бод – ( ҳаме ) безиндагӣанд , пас ҳаме донем ки ин дигари аҷсом ки бартаранду феъл аз ( ҳамгинон ) ба ёрии якдигар ҳаме ояд , ҳам чунин нозиндаанду ончӣ ӯ зинда набошад , мар ӯро феъл ба ҳақиқат набошад , бал ( ки ) феъли мари зиндаро бошаду фоил қадим бошаду зинда ,у ончӣ зинда набошад муҳаддис бошад ва бефеъл , пас олам ки на фоиласт ва на зиндааст муҳаддисаст .

و چو مر صورت قصدی را اندر (عالم) تقدیر کردیم، گوییم: قصد اندر چیزی مر خداوند خواست را باشد و خواست سپس از ناخواست باشد و آنچه بودش او سپس از چیزی باشد محدث باشد، پس عالم که (او) به خواست سپس از ناخواست بوده شده است محدث است (و خواست سپس از ناخواست جز زنده را نباشد) و مر عالم را زندگی نیست. و دلیل بر درستی این (قول) آن است که این طبایع سه گانه که نزدیک ما اند – از خاک و آب و باد – (همی) بی زندگی اند، پس همی دانیم که این دیگر اجسام که برترند و فعل از (همگنان) به یاری یکدیگر همی آید، هم چنین نازنده اند و آنچه او زنده نباشد، مر او را فعل به حقیقت نباشد، بل (که) فعل مر زنده را باشد و فاعل قدیم باشد و زنده، و آنچه زنده نباشد محدث باشد و بی فعل، پس عالم که نه فاعل است و نه زنده است محدث است.

Ва қавли муҷмали андари ҳдси олам онаст ки олам ҷисмасту ҷисми мунфаил ба феъласт – чунонкии пеш аз ин андари фоилу мунфаили гуфтем –у фоили пеш аз мунфаил бошаду ончии пеш аз ( дайгарӣ ) бошад қадим ӯ бошаду ончӣ сипас аз чизе дигар бошад қадим набошад , пас олам қадим нест бидонча ҷисмасту ҷисм мунфаиласту мунфаил сипас аз фоиласт . Ва ин хостем ки баён кунем андари ин қавл . Вллаҳи алҳмд .

و قول مجمل اندر حدث عالم آن است که عالم جسم است و جسم منفعل به فعل است – چنانکه پیش از این اندر فاعل و منفعل گفتیم – و فاعل پیش از منفعل باشد و آنچه پیش از (دیگری) باشد قدیم او باشد و آنچه سپس از چیزی دیگر باشد قدیم نباشد، پس عالم قدیم نیست بدانچه جسم است و جسم منفعل است و منفعل سپس از فاعل است. و این خواستیم که بیان کنیم اندر این قول. ولله الحمد.