Воҷиб шуд бар мо ки бар асари исботи сонеъи ҳаким , андар чаҳ чизеи сонеъи олами ҷисм сухан гӯйему мари ҷуиндагони ҳақоиқро ба тадриҷ аз шинохти ҷисмонӣот ба исботи рӯҳонӣоти расонем то чу бад-ӣни маротиб бар оянд андари илм , пас аз он сӯии илми тавҳид роҳ биёбанд , аз баҳри онкӣ ҳар ки мари офаридагонро надонад мари офаридагорро натавонад донистан , ва ҳар ки офарӣдаи ҷузи мари ҷисмонӣотро надонад , ҷузи ҷисмонии мари худоиро надонад , ва ин ширкӣ маҳзасту худои мари ширкро нёмрзд , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ани аллоҳи лои иғФри ани ишрк бау иғФри мо дуни злки лмни ишо ) .

واجب شد بر ما که بر اثر اثبات صانع حکیم، اندر چه چیزی صانع عالم جسم سخن گوییم و مر جویندگان حقایق را به تدریج از شناخت جسمانیات به اثبات روحانیات رسانیم تا چو بدین مراتب بر آیند اندر علم، پس از آن سوی علم توحید راه بیابند، از بهر آنکه هر که مر آفریدگان را نداند مر آفریدگار را نتواند دانستن، و هر که آفریده جز مر جسمانیات را نداند، جز جسمانی مر خدای را نداند، و این شرکی محض است و خدای مر شرک را نیامرزد، چنانکه همی گوید، قوله: (ان الله لا یغفر ان یشرک به و یغفر ما دون ذلک لمن یشا).

Ва бештар аз гуруҳе ки ҳамеи даъвӣ мусулмонӣ кунанду куштани мари уламоро бар хештан воҷиб доранду мтобъи ҳавои фосиду рои ноқису эътиқоди ботил хешанд , бар онанд ки Фриштгони ҷисм ҳоанд ки биппаранд ва ба овозу ҳуруф сухан гӯйанду кори эшон ибодатаст мари худоиро , ва гӯйанд ки Ҷабраил ( ъ ) сӯии расӯли Мустафо ( с ) парон биёмадӣ ва бо ӯ ба овозу ҳуруф сухан гуфтӣу боз аз пеш ӯ ба осмон паридӣ ва ( агар ) хостии хеш (ро ) хирадтар кардӣ ва ( агар ) хостии бузург тар кардӣ . Ва ин гуруҳ ки мари Фриштаҳро нашносанд , ( мар ) офаринандаи Фриштаҳро чигуна тавонанд шинохтан ?у қавли худоӣ ( таъолӣ ) ҷуз инаст андари ҳадиси Ҷабраил ( ъ ) ки эътиқоди ин ҷҳол бар онаст , аз баҳри онкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : мари қуръонро рӯҳи аломин бар дили расӯл фурӯд омад то ӯ ба забони тозии мардумонро битарсонед аз худои таъолӣ , бад-ӣни оят ки ҳаме гуяд ( , қавла ) : (у анаи лтнзили раб алълмин назул ба алрўҳи аломини алии қлбки лткўни ман алмнзрини блсони арабии мубин ) ,у дигари ҷой ( андари ин маънӣ ) ҳаме гуяд : ( қул ман кони ъдўои лҷбрили ?фонаи нзлаҳи алии қлбки бозни аллоҳи мсдқои лмои байни идиаҳу ҳудоу башарии ллмўмнин ) . Пас гӯйем ки ончӣ ӯ бар дил фурӯд ояд , мар ӯро азмӣ набошаду ончии мар ӯро азмӣ набошад ҷисм набошад , бал ( ки ) рӯҳ бошад – чунин ки қавл худоӣаст –у ончӣ ӯ ҷисм набошад , аз ӯ овоз наёяд . Пас дуруст кардем ба қавли худоӣу баёни ақлӣ ки ин гуруҳ аз илми ҳақ ғофиланд (у дили эшон табоҳӣ гирифтааст ва ба он табоҳӣ ) бар худоӣу расӯли дурӯғ ҳаме гӯйанд . ( ва ) худоӣ ( таъолӣ ) бар эшон лаънат кардааст ( бад-ӣни оят ) ки ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( қатли алхрсўни аллазӣнаи ҳам фии ғмраҳи соҳўн ) . Ин гуруҳанд ки худ ндонанд ва чу мари эшонро чизе аз офариниши худоӣ таъолӣ бинмоӣанд , мари онро набенанд ва чу сухании ақлии мари эшонро шнўоннд , гӯш бидон надоранд ва аз сутурон гумроҳ таранду ғофилон умматанд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (у лқдзронои лҷҳнми ман алҷну алонси ?лаами қулӯби лои иФқҳўни баҳоу ?лаами аъини лои ибсрўни баҳоу ?лаами азони лои исмъўни баҳои аўлӣки колонъми бали ҳам азли аўлӣки ҳам алғФлўн ) . Ва чу ин ҷҳоли мари рӯҳонӣонро ҷисмонӣ донанд , ҷузи ҷисм чизе нашносанд , вази эшон онкӣ парҳезгортараст , онаст ки ( ба тақлид ) ҳаме гуяд : худоӣ ҷисм нест . Ва эшон ки ин қавл гӯйанд , ( наздики уқалои мшрконнд , аз баҳри онкии ҷузи ҷисм рӯҳасту рўҳонённд ки офаридагон худоӣанд ва ҳар ки мари худоиро ба офарӣда монанд кунад мушрик бошад . ) пас гӯйем ки худои таъолӣ ( офаридагори ин ду гӯна халқаст : яке ҷисмонӣ ки он ба ҳавос ёфтааст ,у дигари рӯҳонӣ ки он ба зуҳӯри феъли хеши наздики оқилон ) мавҷӯдаст ва ҷавҳарӣаст қоим ба зоти хеш .

و بیشتر از گروهی که همی دعوی مسلمانی کنند و کشتن مر علما را بر خویشتن واجب دارند و متابع هوای فاسد و رای ناقص و اعتقاد باطل خویش اند، بر آنند که فریشتگان جسم ها اند که بپرند و به آواز و حروف سخن گویند و کار ایشان عبادت است مر خدای را، و گویند که جبرئیل (ع) سوی رسول مصطفی (ص) پران بیامدی و با او به آواز و حروف سخن گفتی و باز از پیش او به آسمان پریدی و (اگر) خواستی خویش (را) خردتر کردی و (اگر) خواستی بزرگ تر کردی.و این گروه که مر فریشته را نشناسند، (مر) آفریننده فریشته را چگونه توانند شناختن؟ و قول خدای (تعالی) جز این است اندر حدیث جبرئیل (ع) که اعتقاد این جهال بر آن است، از بهر آنکه خدای تعالی همی گوید: مر قرآن را روح الامین بر دل رسول فرود آمد تا او به زبان تازی مردمان را بترسانید از خدای تعالی، بدین آیت که همی گوید (،قوله): (و انه لتنزیل رب العلمین نزل به الروح الامین علی قلبک لتکون من المنذرین بلسان عربی مبین)، و دیگر جای (اندر این معنی) همی گوید: (قل من کان عدوا لجبریل فانه نزله علی قلبک باذن الله مصدقا لما بین یدیه و هدی و بشری للمومنین). پس گوییم که آنچه او بر دل فرود آید، مر او را عظمی نباشد و آنچه مر او را عظمی نباشد جسم نباشد، بل (که) روح باشد – چنین که قول خدای است – و آنچه او جسم نباشد، از او آواز نیاید. پس درست کردیم به قول خدای و بیان عقلی که این گروه از علم حق غافل اند (و دل ایشان تباهی گرفته است و به آن تباهی) بر خدای و رسول دروغ همی گویند. (و) خدای (تعالی) بر ایشان لعنت کرده است (بدین آیت) که همی گوید (، قوله): (قتل الخرصون الذین هم فی غمره ساهون). این گروهند که خود ندانند و چو مر ایشان را چیزی از آفرینش خدای تعالی بنمایند، مر آن را نبینند و چو سخنی عقلی مر ایشان را شنوانند، گوش بدان ندارند و از ستوران گمراه ترند و غافلان امت اند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و لقدذرانا لجهنم من الجن و الانس لهم قلوب لا یفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم اذان لا یسمعون بها اولئک کالانعم بل هم اضل اولئک هم الغفلون). و چو این جهال مر روحانیان را جسمانی دانند، جز جسم چیزی نشناسند، وز ایشان آنکه پرهیزگارتر است، آن است که (به تقلید) همی گوید: خدای جسم نیست. و ایشان که این قول گویند، (نزدیک عقلا مشرکانند، از بهر آنکه جز جسم روح است و روحانیانند که آفریدگان خدای اند و هر که مر خدای را به آفریده مانند کند مشرک باشد.) پس گوییم که خدای تعالی (آفریدگار این دو گونه خلق است: یکی جسمانی که آن به حواس یافته است، و دیگر روحانی که آن به ظهور فعل خویش نزدیک عاقلان) موجود است و جوهری است قایم به ذات خویش.

Ва акнӯн гӯйем ки мардум аз сонеъи ҳаким мукаллафаст бар андар ёфтан мари ин ( ду гӯнаи халқро ки аз ӯ яке касифаст )у дигари латиф . Ва он таклифи мар ӯро аз худоӣ таъолӣ бидонаст ки мар ӯро ду гӯна олат додааст ки бидон мари чизҳоро андар ёбад : ( яке ҳавоси зоҳир аз чашму гӯшу ҷузи он , )у дигари ҳавоси ботин чу фаҳму фикрату ҷузи он , бар мисоли худовандӣ ки мари бандаи хешро бел ва табар диҳаду мар ӯро ба брзигрӣ хеш фиристад то ба бели мари заминро бикунад ва ба табари мари чӯбро бабрад . Ва чу мо андари хилқати хеши мари ин ду олатро ҳаме ёбем , хирадманд аз мо онаст ки бидонад ки чизҳои андар ёфтанӣ бад-ӣни ду олати мухолиф низ мухолиф якдигаранд , яъне на ҳама маҳсусанд венаи ҳамаи маъқӯл , чунонкии моро на ҳис беақл додаанд ва на ақл беҳис . Ва ончӣ ба ҳис ёфтанӣаст , мари ваҳмро сӯй ёфтан ӯ сиблатӣ нест ,у ончӣ ба ваҳм ва фикрат ёфтанӣаст , мари ҳисро низ ба андар ёфтан ӯ роҳӣ нест . Ва низ мар андар ёбанда маҳсусро ба ақл ҳоҷат нест чу мари дӣданиҳоу шуниданиҳороу ҷузи он аз маҳсусоти сутурону ҷонварон беақл ёфтаанд . Ва ончӣ маъқӯласт ва ёфтан ӯ ба зуҳӯр феъл ӯст ҳавоси мари ақлро бар вуҷӯд ӯ далеласт . Ва низ ончӣ маҳсусаст , ба зоти хеш бар хештан далеласту ончӣ маъқӯласт , ба феъли хеш бар хештан далеласт мардумро . Ва ончии феъл бар ӯ падед ояд ҷисмаст . Пас воҷиб ояд ки ончии феъл аз ӯст , на ҷисмасту ончӣ на ҷисм бошад , ба ҳавос зоҳир ёфта набошад , бал ( ки ) ба ҳавос ботин ёфта бошад . Пас пайдо шуд ки сонеъи ин олам донистанӣаст ва ёфтан мо мар ӯро аз роҳ феъл ӯст , яъне феъл ӯ ки бар ҷисми ҳаме падед ояд мари фикратҳои моро бар вуҷӯд ӯ далеласт .

و اکنون گوییم که مردم از صانع حکیم مکلف است بر اندر یافتن مر این (دو گونه خلق را که از او یکی کثیف است) و دیگر لطیف. و آن تکلیف مر او را از خدای تعالی بدان است که مر او را دو گونه آلت داده است که بدان مر چیزها را اندر یابد: (یکی حواس ظاهر از چشم و گوش و جز آن،) و دیگر حواس باطن چو فهم و فکرت و جز آن، بر مثال خداوندی که مر بنده خویش را بیل و تبر دهد و مر او را به برزیگری خویش فرستد تا به بیل مر زمین را بکند و به تبر مر چوب را ببرد. و چو ما اندر خلقت خویش مر این دو آلت را همی یابیم، خردمند از ما آن است که بداند که چیزهای اندر یافتنی بدین دو آلت مخالف نیز مخالف یکدیگرند، یعنی نه همه محسوسند ونه همه معقول، چنانکه ما را نه حس بی عقل داده اند و نه عقل بی حس. و آنچه به حس یافتنی است، مر وهم را سوی یافتن او سبیلی نیست، و آنچه به وهم و فکرت یافتنی است، مر حس را نیز به اندر یافتن او راهی نیست. و نیز مر اندر یابنده محسوس را به عقل حاجت نیست چو مر دیدنی ها و شنودنی ها را و جز آن از محسوسات ستوران و جانوران بی عقل یافته اند. و آنچه معقول است و یافتن او به ظهور فعل اوست حواس مر عقل را بر وجود او دلیل است. و نیز آنچه محسوس است، به ذات خویش بر خویشتن دلیل است و آنچه معقول است، به فعل خویش بر خویشتن دلیل است مردم را. و آنچه فعل بر او پدید آید جسم است. پس واجب آید که آنچه فعل از اوست، نه جسم است و آنچه نه جسم باشد، به حواس ظاهر یافته نباشد، بل (که) به حواس باطن یافته باشد. پس پیدا شد که صانع این عالم دانستنی است و یافتن ما مر او را از راه فعل اوست، یعنی فعل او که بر جسم همی پدید آید مر فکرت های ما را بر وجود او دلیل است.

Ва акнӯн боз ҷӯйем то чист ончии феъли андари ин ҷавҳари феълпазир аз ӯ ҳаме падед ояд , вази ақсоми ҷисм – пас аз онкии инфеъол ӯ дуруст шудааст – кадоми як феълпазир ҳаме ояд . Пас бингарем андари ончӣ ба мо наздик тараст аз мавҷӯдоти бад-ӣни сабаб то андар ӯ аз ин маънӣ чаҳ бубинем , он гуҳ аз он чизи наздиктар бар ончӣ давртараст далел гирем . Ва наздиктар чизе аз ҷумлагии олам ба мо заминаст ки ғояти ҷавҳар мунфаиласт бидонча аз аҷсоми олами фурӯд аз ӯ қисмӣ нест то мар ӯро андари он феъл бошад , ва ӯ пазирндаи сӯратҳои бисёраст ки феъли сонеъи олам аз ӯ бар ӯу андар ӯ ҳаме зоҳир шавад . Ва сипас аз он ҷасадҳои мост ки ба куллияти хеш мунфаиласт то бад-ӣни сӯрат ки бар онаст падед омадааст . Пас пайдост ки мар ҳар андомиро аз андомҳои андарунӣ ки андари ҷасади мост қӯтӣаст бар феълӣ , чунонкии мари дилро гарм кардан ҷасадасту ҷнбонидни рагҳои ҷаҳандаи мар ӯ росту мари ҷигарро қисмат кардан ғизост бар ҷумлагии ҷасаду мар ҳар андомиро аз андомҳои андарунии феълӣ хоссааст . Ва ҳам чунин ( мар ) андомҳои берӯниро аз ҷасади мардуми феълҳост аз дасти гӣрандау пои раванда ва аз ҳавоси зоҳир ки мар ҳар якеро аз он феълӣаст . Ва моро маълумаст ки феъли андари ин андомҳо ( мар ) чизеи рост ки он на ҷисмаст , аз баҳри онкӣ ( дил )у ҷигару ҷузи он бар ҷое бошанд ки ( агар ) он фоил ки ин андомҳо мар ӯро дасти аФзорҳоонд аз ҷасад берун шавад , ( низ ) аз ин чизҳо феъл наёяд . Ва чу ҳол инаст ки андари ҷасади мо Фоълоннд ки феълҳоӣ ҳаме кунанд ки мари эшонро сонеъи ҳаким бар он гумоштааст ва он фоилон ҷисмонӣон нестанд , бал ( феъл ) аз эшон бар ин ҷисмҳоу андомҳо ҳаме падед ояд , зоҳир шуд ки ин фоилони Фриштгоннд ки ин ҳаме кунанд ки мари эшонро фармӯдаанд . Ва сифат ( Фриштгон инаст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( лои иъсўни аллоҳи мо амрҳму иФълўни мо иўмрўн ) .

و اکنون باز جوییم تا چیست آنچه فعل اندر این جوهر فعل پذیر از او همی پدید آید، وز اقسام جسم – پس از آنکه انفعال او درست شده است – کدام یک فعل پذیر همی آید. پس بنگریم اندر آنچه به ما نزدیک تر است از موجودات بدین سبب تا اندر او از این معنی چه ببینیم، آن گه از آن چیز نزدیک تر بر آنچه دورتر است دلیل گیریم. و نزدیک تر چیزی از جملگی عالم به ما زمین است که غایت جوهر منفعل است بدانچه از اجسام عالم فرود از او قسمی نیست تا مر او را اندر آن فعل باشد، و او پذیرنده صورت های بسیار است که فعل صانع عالم از او بر او و اندر او همی ظاهر شود. و سپس از آن جسدهای ماست که به کلیت خویش منفعل است تا بدین صورت که بر آن است پدید آمده است. پس پیداست که مر هر اندامی را از اندام های اندرونی که اندر جسد ماست قوتی است بر فعلی، چنانکه مر دل را گرم کردن جسد است و جنبانیدن رگ های جهنده مر او راست و مر جگر را قسمت کردن غذاست بر جملگی جسد و مر هر اندامی را از اندام های اندرونی فعلی خاصه است. و هم چنین (مر) اندام های بیرونی را از جسد مردم فعل هاست از دست گیرنده و پای رونده و از حواس ظاهر که مر هر یکی را از آن فعلی است. و ما را معلوم است که فعل اندر این اندام ها (مر) چیزی راست که آن نه جسم است، از بهر آنکه (دل) و جگر و جز آن بر جایی باشند که (اگر) آن فاعل که این اندام ها مر او را دست افزارهااند از جسد بیرون شود، (نیز) از این چیزها فعل نیاید. و چو حال این است که اندر جسد ما فاعلانند که فعل هایی همی کنند که مر ایشان را صانع حکیم بر آن گماشته است و آن فاعلان جسمانیان نیستند، بل (فعل) از ایشان بر این جسم ها و اندام ها همی پدید آید، ظاهر شد که این فاعلان فریشتگانند که این همی کنند که مر ایشان را فرموده اند. و صفت (فریشتگان این است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (لا یعصون الله ما امرهم و یفعلون ما یومرون).

(у феъли андари ҷавҳари замин дар падед овардани сӯратҳо бар ду рӯйаст : яке аз ҷавҳарӣ латифаст ки он андари тухмҳоу нутфаҳост ,у дигар аз ҷавоҳир оламаст ки мар ҳар якеро аз он феълӣаст андари ончии фурӯд аз ӯст )у феъл аз афлоку кавокиби андари ҷумлагии асар ӯ равонаст . Ва моро маълумаст ки феъл ( ки ) ҳаме ояд аз тухмҳои набот на аз ( он ҳаме ояд ки ) тухмаст , бал ( ки ) ҷавҳарӣ латифаст андар ҳар тухмӣ ки фоил ӯст мари он сӯратро каз ӯ ( ҳаме ) падед ояду андар ҳар тухмӣ фоилӣаст ки мар ӯро бар падед овардан он сӯрат қудратаст ки ӯ бидон махсӯсаст . Пас андари тухмҳои набот низ Фриштгоннд ба ҷавҳари яке ва ба ашхос бениҳоят , ва ҳар яке аз он бар феълӣ муваккиласт каз он нагзарад . Ва ин ҳамаи фоилон ба ихтилоф ( феълҳои ) хеш муттафиқанд андар ба ҷой овардани ғарази сонеъи куллӣ аз ин сунъи куллӣ .

(و فعل اندر جوهر زمین در پدید آوردن صورت ها بر دو روی است: یکی از جوهری لطیف است که آن اندر تخم ها و نطفه هاست، و دیگر از جواهر عالم است که مر هر یکی را از آن فعلی است اندر آنچه فرود از اوست) و فعل از افلاک و کواکب اندر جملگی اثر او روان است. و ما را معلوم است که فعل (که) همی آید از تخم های نبات نه از (آن همی آید که) تخم است، بل (که) جوهری لطیف است اندر هر تخمی که فاعل اوست مر آن صورت را کز او (همی) پدید آید و اندر هر تخمی فاعلی است که مر او را بر پدید آوردن آن صورت قدرت است که او بدان مخصوص است. پس اندر تخم های نبات نیز فریشتگانند به جوهر یکی و به اشخاص بی نهایت، و هر یکی از آن بر فعلی موکل است کز آن نگذرد. و این همه فاعلان به اختلاف (فعل های) خویش متفق اند اندر به جای آوردن غرض صانع کلی از این صنع کلی.

Ва феъл аз ҷасадҳои мо андари ончии моро бар он қудрат додаанд , бар ду рӯй падед ояд : ё он бошад ки мафъӯл мо бидон феъли зотҳои мо бошад , ё он бошад ки мафъӯл мо бидон берун аз мо бошад . Аммо ончии мафъӯл мо бидон зотҳои мо бошад , чу дидану шунидану бўиидн ва чашедан ва бсўднаст аз мо мари чизҳоро ки ин феъл ҳоӣаст ки зўот мо бидон мафъӯл шавад , аз баҳри онкӣ чу мо мари чизеро бубинем , сӯрати он чизи андари бенаӣ мо бидон феъл каз мо ояд , мари ҳости нгрндаҳи моро аз ҳол хеш бигардонад ва он чиз ки мо мар ӯро бубинем , ба ҳол хеш бимонад ва дигргўнаҳ нашавад ( бад-ӣни феъл каз мо ояд . ) ва ҳам инаст ҳоли феълӣ каз мо ояд ба шунидан , аз баҳри онкӣ чу мо суханиро бишинавем , он шунидании андари шунавои мо асар кунаду шунавои мо аз ҳоле ки пеш аз он бар он бошад , бигардад ва он шуниданӣ ба шунидани мо мутағаййир нашавад . Ва ҳаминаст ҳол ( дигар ) феълҳо ки аз мо ба ҳавос ояд , ки бад-ӣни феълҳо каз мо ояд зўоти мо ҳаме мафъӯл шавад на чизеи дигар .

و فعل از جسدهای ما اندر آنچه ما را بر آن قدرت داده اند، بر دو روی پدید آید: یا آن باشد که مفعول ما بدان فعل ذات های ما باشد، یا آن باشد که مفعول ما بدان بیرون از ما باشد. اما آنچه مفعول ما بدان ذات های ما باشد، چو دیدن و شنودن و بوییدن و چشیدن و بسودن است از ما مر چیزها را که این فعل هایی است که ذوات ما بدان مفعول شود، از بهر آنکه چو ما مر چیزی را ببینیم، صورت آن چیز اندر بینایی ما بدان فعل کز ما آید، مر حاست نگرنده ما را از حال خویش بگرداند و آن چیز که ما مر او را ببینیم، به حال خویش بماند و دیگرگونه نشود (بدین فعل کز ما آید.) و هم این است حال فعلی کز ما آید به شنودن، از بهر آنکه چو ما سخنی را بشنویم، آن شنودنی اندر شنوایی ما اثر کند و شنوایی ما از حالی که پیش از آن بر آن باشد، بگردد و آن شنودنی به شنودن ما متغیر نشود. و همین است حال (دیگر) فعل ها که از ما به حواس آید، که بدین فعل ها کز ما آید ذوات ما همی مفعول شود نه چیزی دیگر.

Аммо ончӣ аз феъли мо мафъӯл бидон берун аз мо бошад , ба ду рӯй бошад : ё ба қавлӣ ( бошад ) ки бшнўоними мар касеро чизе ки зот ӯро бидон мафъӯл хеш кунем , ё ба феълӣ бошад ки букунем аз ишоратӣ ё саноатӣ аз сноъоти сӯратӣу ҷузи сӯратӣ . Акнӯн бингарем андари он феъл ки мунфаили он ҷавҳар хокасту фоили он ҷавҳарӣаст ки андари тухмҳоу бехҳои наботаст ба мушорикати аҷсоми олам . Ва нахуст гӯйем ки ончии андар тухмаст ва на ҷисмаст ҷавҳараст , аз баҳри онкии ҷавҳари ҷисми бадв мафъӯласту феъли андари ҷавҳари мари арзро набошад , бал ( ки ) мари ҷавҳарро бошад ки ба зоти хеш қоим бошад .

اما آنچه از فعل ما مفعول بدان بیرون از ما باشد، به دو روی باشد: یا به قولی (باشد) که بشنوانیم مر کسی را چیزی که ذات او را بدان مفعول خویش کنیم، یا به فعلی باشد که بکنیم از اشارتی یا صناعتی از صناعات صورتی و جز صورتی. اکنون بنگریم اندر آن فعل که منفعل آن جوهر خاک است و فاعل آن جوهری است که اندر تخم ها و بیخ های نبات است به مشارکت اجسام عالم. و نخست گوییم که آنچه اندر تخم است و نه جسم است جوهر است، از بهر آنکه جوهر جسم بدو مفعول است و فعل اندر جوهر مر عرض را نباشد، بل (که) مر جوهر را باشد که به ذات خویش قایم باشد.

Пас гӯйем ки ҷҳоли уммат ҳаме гӯйанд ки фоили ин санъатҳо худоӣаст ба ваҳдонияти хеш , ва чунон тасаввур кардаанд ки худои таъолӣ ( ба об ) ҳамеи хок (ро ) тар кунад ва ба оташи ҳамеи эшонро гарм кунад ва ба тухми гандуми мари хоку обро ( ҳаме ) гандум гирданд ва ба хоки ҳамеи дарахтро бар пой дораду мари чизеро аз ин чизҳо ҳеҷ феълӣ нест ва ин ҳамаи феълҳо ( ҳаме ) худоӣ кунад ба Фрдонити хеш . Ва мо гӯйем ки ин эътиқодии фосиду тасаввурӣ бемаънӣаст , аз баҳри онкӣ агар чунин будӣ ки мар ҳар чизеро феълӣ надода будӣ , мари оҳанро ба об нарм кардӣу мари хокро ба оташи бёғштӣ ,у лекини ин маҳоласт . Пас пайдо шуд ки мар ҳар чизеро феълӣаст аз тақдири сонеъи ҳаким ки мар ӯро аз он гузаштан нест . Ва низ агар мари ҷавоҳири олимиро феъл набӯдӣ – феъли қисирӣ – ва касе ба оташи хона касе бсухтӣ , боистӣ ки он кас бидон феъл гуноҳкор набӯдӣу мари он хонаро худои сӯхта будӣ , ва агар касе коғазу шукр касеро ба об табоҳ кардӣ , он фасод худоӣ карда будӣ . Ва агар ин феълҳо бад-ӣни чизҳо худои таъолӣ ҳаме кунад , низ лозим омадӣ ки худои таъолӣ ба забони мо дурӯғи гӯй будӣ ва ба дастҳои мо дузд будӣ ва ба чашми мо ( хоин будӣ ва ба фараҷи мо зоне будӣ . Ва агар чунин будӣ , бар мо аз чунин феълҳо ҳеҷ ҳараҷ набӯдӣу уқубат бар мо бад-ӣни ҷурмҳо ки аз ӯ омадӣ ситам будӣ . Таъолии аллоҳи ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро . )

پس گوییم که جهال امت همی گویند که فاعل این صنعت ها خدای است به وحدانیت خویش، و چنان تصور کرده اند که خدای تعالی (به آب) همی خاک (را) تر کند و به آتش همی ایشان را گرم کند و به تخم گندم مر خاک و آب را (همی) گندم گرداند و به خاک همی درخت را بر پای دارد و مر چیزی را از این چیزها هیچ فعلی نیست و این همه فعل ها (همی) خدای کند به فردانیت خویش. و ما گوییم که این اعتقادی فاسد و تصوری بی معنی است، از بهر آنکه اگر چنین بودی که مر هر چیزی را فعلی نداده بودی، مر آهن را به آب نرم کردی و مر خاک را به آتش بیاغشتی، و لیکن این محال است. پس پیدا شد که مر هر چیزی را فعلی است از تقدیر صانع حکیم که مر او را از آن گذشتن نیست. و نیز اگر مر جواهر عالمی را فعل نبودی – فعل قسری – و کسی به آتش خانه کسی بسوختی، بایستی که آن کس بدان فعل گناهکار نبودی و مر آن خانه را خدای سوخته بودی، و اگر کسی کاغذ و شکر کسی را به آب تباه کردی، آن فساد خدای کرده بودی. و اگر این فعل ها بدین چیزها خدای تعالی همی کند، نیز لازم آمدی که خدای تعالی به زبان ما دروغ گوی بودی و به دست های ما دزد بودی و به چشم ما (خاین بودی و به فرج ما زانی بودی. و اگر چنین بودی، بر ما از چنین فعل ها هیچ حرج نبودی و عقوبت بر ما بدین جرم ها که از او آمدی ستم بودی. تعالی الله عما یقول الظالمون علوا کبیرا.)

Ва чу ин сухани зишт ва маҳоласт , гӯйем ки сонеъи олами ҷисми ҷавҳарӣ латифасту мар ӯро бо ҷисм ба ҷавҳарят ( мшоклтаст ва ӯ на ҷисмасту феъл аз ӯ ) андари ҷисми падед ояндааст бе онкии мари он ҷавҳарро бо ин ҷавҳар омехтанӣ ҳаст ё андар ӯ фурӯд омаданӣ ҳаст ҷузи ин , ( бар ) мисоли фурӯд омадани равшанои андари ҷавҳари булӯру гузаштани андар ӯ бе онкии андари булӯр кушодагӣ ҳаст ё сӯрохӣ то нури офтоби андар ӯ шавад . Ва ҳукамоӣ ( илм ) фалсафаи мари он феъли куллиро каз он ( ҷавҳар ) бар олам мФозаст , ба ном табиат гуфтанд . Ва ин ҷавҳар ( латиф ) ки сонеъ оламаст , мар ҳар якеро аз аҷсоми олам феълӣ додааст ки мари он ҷисмро аз он феъл гузаштан несту андар ҳар яке ( аз ) тухмҳои наботу бехҳои он қӯтӣ ниҳодааст ки он қӯт бар он мисол ки ёфтааст равандааст . Ва ороста шудани шахсҳои маволед ба осори ин фоилон , бар дурустии ин қавл ки мо гуфтем : мари ин ҷавҳари латифи фоил бо он ҷавҳари касифи мунфаил ба ҷавҳарят мҷонсаст , гўост , аз баҳри онкии латофатҳоу ороишҳо андари ҷавҳари ҷисм ояндааст ва ҳаме донем ки ин латоифу ороиши андари ин ҷавҳар аз ҷавҳарии дигар ҳаме ояд ( арзӣ , )у лозим ҳаме шавад ба ҳукӯмати ақл ки латофату ороиши мари он ҷавҳари дигарро зотӣаст на арзӣ .

و چو این سخن زشت و محال است، گوییم که صانع عالم جسم جوهری لطیف است و مر او را با جسم به جوهریت (مشاکلت است و او نه جسم است و فعل از او) اندر جسم پدید آینده است بی آنکه مر آن جوهر را با این جوهر آمیختنی هست یا اندر او فرود آمدنی هست جز این، (بر) مثال فرود آمدن روشنایی اندر جوهر بلور و گذشتن اندر او بی آنکه اندر بلور گشادگی هست یا سوراخی تا نور آفتاب اندر او شود. و حکمای (علم) فلسفه مر آن فعل کلی را کز آن (جوهر) بر عالم مفاض است، به نام طبیعت گفتند. و این جوهر (لطیف) که صانع عالم است، مر هر یکی را از اجسام عالم فعلی داده است که مر آن جسم را از آن فعل گذشتن نیست و اندر هر یکی (از) تخم های نبات و بیخ های آن قوتی نهاده است که آن قوت بر آن مثال که یافته است رونده است. و آراسته شدن شخص های موالید به آثار این فاعلان، بر درستی این قول که ما گفتیم: مر این جوهر لطیف فاعل با آن جوهر کثیف منفعل به جوهریت مجانس است، گواست، از بهر آنکه لطافت ها و آرایش ها اندر جوهر جسم آینده است و همی دانیم که این لطایف و آرایش اندر این جوهر از جوهری دیگر همی آید (عرضی،) و لازم همی شود به حکومت عقل که لطافت و آرایش مر آن جوهر دیگر را ذاتی است نه عرضی.

Акнӯн бингарем то мари ин ду ҷавҳарро бо якдигар мҷонстӣ ҳаст ё на . Пас гӯйем ки чизеи мари чизеро ё наҷису мшокл буд ё зид ва мухолиф бошад , ва маълумаст ки зид аз зиди ороишу баҳо ва нур напазирад , бал ( ки ) зидони мари якдигарро табоҳ кунанд ваз якдигар бигурезанд , ва пайдост ки ҷавҳари ҷисми мунфаил аз он ҷавҳари латифи фоил бар латофату ороиш ва фавойид шунавандааст . Пас пайдо омад ки миёни ин ду ҷавҳари мҷонст ва мўолФтасту худои таъолӣ аз он бартараст ки чизеи мар ӯро мшокл ва мҷонс бошад .

اکنون بنگریم تا مر این دو جوهر را با یکدیگر مجانستی هست یا نه. پس گوییم که چیزی مر چیزی را یا نجس و مشاکل بود یا ضد و مخالف باشد، و معلوم است که ضد از ضد آرایش و بها و نور نپذیرد، بل (که) ضدان مر یکدیگر را تباه کنند وز یکدیگر بگریزند، و پیداست که جوهر جسم منفعل از آن جوهر لطیف فاعل بر لطافت و آرایش و فواید شنونده است. پس پیدا آمد که میان این دو جوهر مجانست و موالفت است و خدای تعالی از آن برتر است که چیزی مر او را مشاکل و مجانس باشد.

Пас мари он ҷавҳарро ки латифаст ва бо ҷисм мҷонст дорад , нафас куллӣ гӯйем ва агар касе мар ӯро ба номӣ дигар гуяд , бо ӯ ба ном мзоиқт накунем пас аз онкии бидонад ки ӯ сонеъи олам ҷисмаст ва ( аз ) ҷавҳар Фриштгонаст ки ба фармони худоӣ таъолӣ коркунонанд . Ва гӯйем ки худои таъолии пдидорндаҳи ин ҷавҳари латиф фоиласт ки мар ӯро ба далели феълҳои ӯ тавон шинохтан ба ақлу тамизу фикрату тадбир , ва ин ҷавҳарӣаст фоил , чунонкии ҷисм ҷавҳарӣаст мунфаил ,у чунонкии ин ҷавҳари мунфаили ороста шудааст мар пазируфтани феълро бе онкии мар ӯро хостӣаст ( андари он ) , он ҷавҳари фоил низ оростааст мари падед овардани феълро ба хосту қасд . Ва ин суханӣаст ба тарозуии ақли сахта ва ба мкёли адли паймӯда , аз баҳри онкӣ зоҳираст ки мари ин мунфаилро хост ва нохост нест ва ба зуҳӯри феъл ки ҳозираст фоил собитаст , пас лозим ояд ки мари фоилро хост ва нохост бошад , аз баҳри анкаҳи фоилу мунфаил бар ду тарафи нақиз истодаанд . Ва чунонкии инфеъоли далели аҷз ва фармон бурдорӣаст , феъл аз фоили далели қудрату фармон равонӣаст , аз баҳри онкии аҷзу қудрату фармони равонӣ ва фармон бурдорӣ ки сифатҳои ин ду ҷавҳаранд , низ бар ( атроф ) нақизанд .

پس مر آن جوهر را که لطیف است و با جسم مجانست دارد، نفس کلی گوییم و اگر کسی مر او را به نامی دیگر گوید، با او به نام مضایقت نکنیم پس از آنکه بداند که او صانع عالم جسم است و (از) جوهر فریشتگان است که به فرمان خدای تعالی کارکنانند. و گوییم که خدای تعالی پدیدآرنده این جوهر لطیف فاعل است که مر او را به دلیل فعل های او توان شناختن به عقل و تمیز و فکرت و تدبیر، و این جوهری است فاعل، چنانکه جسم جوهری است منفعل، و چنانکه این جوهر منفعل آراسته شده است مر پذیرفتن فعل را بی آنکه مر او را خواستی است (اندر آن)، آن جوهر فاعل نیز آراسته است مر پدید آوردن فعل را به خواست و قصد. و این سخنی است به ترازوی عقل سخته و به مکیال عدل پیموده، از بهر آنکه ظاهر است که مر این منفعل را خواست و ناخواست نیست و به ظهور فعل که حاضر است فاعل ثابت است، پس لازم آید که مر فاعل را خواست و ناخواست باشد، از بهر انکه فاعل و منفعل بر دو طرف نقیض ایستاده اند. و چنانکه انفعال دلیل عجز و فرمان برداری است، فعل از فاعل دلیل قدرت و فرمان روانی است، از بهر آنکه عجز و قدرت و فرمان روانی و فرمان برداری که صفت های این دو جوهرند،نیز بر (اطراف) نقیض اند.

Ва гӯйем ки ҷавҳари фоил латифасту баситу ҷавҳари мунфаил касифасту мураккаб , ва ин ҷавҳар ки фоиласт мутакассираст ба такассурӣ ки адад бар он науфтад ва ( он ) ҷавҳари мунфаил ба такассури аҷзои ин ҷавҳари фоил низ мутакассираст ( ба ) такассурӣ ки зер ададаст . Аънӣ дар донаи гандуми ду ҷавҳараст : яке латиф ки ӯ фоиласт ,у дигари касиф ки ӯ мунфаиласт . Пас он ҷавҳари ибдоъӣ ки андар гандумаст ва латифаст , андари ҷавҳари ҷисм бисёр ҳазор ҳам чу он гандум ( бикунад ки андар ҳар яке аз он донаҳо ҳамон ҷавҳар бошад ки андари он нахустин гандум буд . Пас пайдо омад кандар тухми наботи қӯтӣ мутакассираст бениҳоят . ) ва чу он қӯт ( бисёрҳо ҳам чу хештан падед оварад ) ки андар ҳар яке низ қӯтӣ бениҳоят омад бад-ӣни феъл ки ин ҷавҳар фоил кард , бисёре падед наёвард ки адад бар он афтод , аз баҳри онкӣ бениҳоят аз бениҳоят бештар набошад . Ва чу ҳол инаст , зоҳир шуд каз он ҷавҳари фоил ки андари он дона буд , бисёре падед омад ки адад бар он науфтод , бал ( ки ) адад бар он донаҳои шахсеи аўФтод ки ҷавҳар мунфаил бидон сӯрати пазируфт .

و گوییم که جوهر فاعل لطیف است و بسیط و جوهر منفعل کثیف است و مرکب، و این جوهر که فاعل است متکثر است به تکثری که عدد بر آن نیفتد و (آن) جوهر منفعل به تکثر اجزای این جوهر فاعل نیز متکثر است (به) تکثری که زیر عدد است. اعنی در دانه گندم دو جوهر است: یکی لطیف که او فاعل است، و دیگر کثیف که او منفعل است. پس آن جوهر ابداعی که اندر گندم است و لطیف است، اندر جوهر جسم بسیار هزار هم چو آن گندم (بکند که اندر هر یکی از آن دانه ها همان جوهر باشد که اندر آن نخستین گندم بود. پس پیدا آمد کاندر تخم نبات قوتی متکثر است بی نهایت.) و چو آن قوت (بسیارها هم چو خویشتن پدید آورد) که اندر هر یکی نیز قوتی بی نهایت آمد بدین فعل که این جوهر فاعل کرد، بسیاری پدید نیاورد که عدد بر آن افتاد، از بهر آنکه بی نهایت از بی نهایت بیشتر نباشد. و چو حال این است، ظاهر شد کز آن جوهر فاعل که اندر آن دانه بود، بسیاری پدید آمد که عدد بر آن نیفتاد، بل (که) عدد بر آن دانه های شخصی اوفتاد که جوهر منفعل بدان صورت پذیرفت.

Пас гӯйем ки аз сонеъи олами ҷисми ду қӯти фоилаи андари олам зоҳираст : яке қӯт наУмия ки он суратгари ашхос наботаст бо бисёре анвоъи он ,у дигари қӯти ҳиссӣ ки он суратгари ашхос ҳайвонаст бо бисёре анвоъи он . Ва ҳар яке аз ин ду фоил бар он гумоштааст ки мари навъи хешро ба зойиш нигоҳ доранд ва ҳар яке аз он монанди хеш бисёре падеди оранд ба шахси ваз он нагузаранд . Ва ин ҳар ду қӯти Фоълоннди андари ҷисм , вази асар бар муассири далел шояд гирифтан . Пас ин фоилони ҷузвии бад-ӣни афъол каз эшон ҳаме падед ояд , далелонанд бар онкии он ҷавҳари латифи куллӣ ки ӯ сонеъи олам ҷисмаст , ҳамонандони хеши ҳамеи ҳосили оради бад-ӣни сунъи куллӣ .

پس گوییم که از صانع عالم جسم دو قوت فاعله اندر عالم ظاهر است: یکی قوت نامیه که آن صورتگر اشخاص نبات است با بسیاری انواع آن، و دیگر قوت حسی که آن صورتگر اشخاص حیوان است با بسیاری انواع آن. و هر یکی از این دو فاعل بر آن گماشته است که مر نوع خویش را به زایش نگاه دارند و هر یکی از آن مانند خویش بسیاری پدید آرند به شخص وز آن نگذرند. و این هر دو قوت فاعلانند اندر جسم، وز اثر بر موثر دلیل شاید گرفتن. پس این فاعلان جزوی بدین افعال کز ایشان همی پدید آید، دلیلان اند بر آنکه آن جوهر لطیف کلی که او صانع عالم جسم است، همانندان خویش همی حاصل آرد بدین صنع کلی.

Он гоҳ гӯйем андари баёни ин қавл , ки андари олами ҷисм ки маснӯъ куллӣаст , аз мардуми шарифтар чизе падед наёмадааст , лоҷарами феълҳои ӯ тамомтар аз ҳамаи феълҳост бидонча зот ӯ ба феъл ӯ мунфаиласт . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки мардуми хештанро наът кунад бар феълҳои сутӯда ва боз боистад аз феълҳои накӯҳида , ва он фоил ки зот ӯ ба феъл ӯ мунфаил бошад , он феъл бар ғоят ва ниҳоят бошад ва ӯ наздиктар маснӯъӣ бошад ба сонеъи олами ҷисм ба таркиби хеши вази ҷавҳари сонеъ куллӣ бошад ба зоти хеш . Ва далел бар дурустии ин ( қавл ) онаст ки ҳар чаҳ бар ӯ сунъи куллӣ равандааст , сунъи мардум бар қадари ҷузвят ӯ аз он кул низ бар ӯ равандааст , чунонкии сунъи сонеъи куллӣ бар табоиъ равандааст бидонча мар ҳар якеро аз он корӣ фармӯдааст ба куллиёти он ки бар он ҳамеи раванд , мардум низ мари баъзҳои табоиъро корҳо ҳаме фармоед ки он аҷзои табоиъ аз фармон ӯ нагузаранд , чунонкии мари баъзеро аз оби андари гардонӣдани Асияҳоу дулобҳоу ҷузи он ҳаме кор фармоед ва борҳои гарони андари киштиҳо ва амдҳо бар пушти об аз ҷое ба ҷое ҳамеи барад –у андари ин кор бастан ӯст мари аҷзои обу бодро –у мари бодро андари гардонӣдани Асияҳо ба ҷойҳоу қавӣ кардани мари оташро бадв аз баҳр гудохтан гавҳарҳо ва пухтану бирён кардани таомҳоу ҷузи он кор ҳаме фармоеду мари оташро ба бисёр рӯйҳо - бо саъбӣу гардани кашӣ ӯ - кор ҳаме фармоеду мари баъзҳои хокро андари банноҳоу сохтани хишти пухтау суфолу обгинау ҷузи он аз ӯ ҳаме ба тоъати хеши орад .

آن گاه گوییم اندر بیان این قول، که اندر عالم جسم که مصنوع کلی است، از مردم شریف تر چیزی پدید نیامده است، لاجرم فعل های او تمام تر از همه فعل هاست بدانچه ذات او به فعل او منفعل است. و دلیل بر درستی این قول آن است که مردم خویشتن را نعت کند بر فعل های ستوده و باز بایستد از فعل های نکوهیده، و آن فاعل که ذات او به فعل او منفعل باشد، آن فعل بر غایت و نهایت باشد و او نزدیک تر مصنوعی باشد به صانع عالم جسم به ترکیب خویش وز جوهر صانع کلی باشد به ذات خویش. و دلیل بر درستی این (قول) آن است که هر چه بر او صنع کلی رونده است، صنع مردم بر قدر جزویت او از آن کل نیز بر او رونده است، چنانکه صنع صانع کلی بر طبایع رونده است بدانچه مر هر یکی را از آن کاری فرموده است به کلیات آن که بر آن همی روند، مردم نیز مر بعض های طبایع را کارها همی فرماید که آن اجزای طبایع از فرمان او نگذرند، چنانکه مر بعضی را از آب اندر گردانیدن آسیاها و دولاب ها و جز آن همی کار فرماید و بارهای گران اندر کشتی ها و عمدها بر پشت آب از جایی به جایی همی برد – و اندر این کار بستن اوست مر اجزای آب و باد را – و مر باد را اندر گردانیدن آسیاها به جای ها و قوی کردن مر آتش را بدو از بهر گداختن گوهرها و پختن و بریان کردن طعام ها و جز آن کار همی فرماید و مر آتش را به بسیار روی ها- با صعبی و گردن کشی او- کار همی فرماید و مر بعض های خاک را اندر بناها و ساختن خشت پخته و سفال و آبگینه و جز آن از او همی به طاعت خویش آرد.

Пас бигӯем ки чу сунъи мардум ба сунъи сонеъи олам наздикаст , аз ду берун нест : ё мардум аз сонеъи олам асараст , ё ҷузваст . Ва асар аз муассир чунон бошад ки дабирӣ аз дабиру дурудгарӣ аз дўрдгр ки зуҳӯр ӯ ки аз асараст ҷузи андари асар пазир набошад - чунонкии дабирӣ бар коғаз бошаду дурудгарӣ бар чӯб - вази асар феъл наёяду феъл аз мардум зоҳираст . Пас дуруст шуд ки мардум аз сонеъи олам асар нест . Ва чу асар нест , аз ӯ ҷузваст . Ва раво нест ки мардум аз худои таъолӣ ки мубдиъ ҳақаст ва бо ӯ - иззати қудрата - мари ҳеҷ чизро андари сунъ ӯ ки он ибдоъаст мушорикат нест , ҷузв бошад . Бал ( ки ) воҷибаст ба ҳукми ин мушорикат ( ки мардумро бо сонеъи олам ҷисмаст андари сунъ , ки мардум аз нафаси куллӣ ки сонеъи ин оламаст , ҷузв бошад . )

پس بگوییم که چو صنع مردم به صنع صانع عالم نزدیک است، از دو بیرون نیست : یا مردم از صانع عالم اثر است، یا جزو است. و اثر از موثر چنان باشد که دبیری از دبیر و درودگری از دوردگر که ظهور او که از اثر است جز اندر اثر پذیر نباشد- چنانکه دبیری بر کاغذ باشد و درودگری بر چوب- وز اثر فعل نیاید و فعل از مردم ظاهر است. پس درست شد که مردم از صانع عالم اثر نیست. و چو اثر نیست، از او جزو است. و روا نیست که مردم از خدای تعالی که مبدع حق است و با او- عزت قدرته- مر هیچ چیز را اندر صنع او که آن ابداع است مشارکت نیست، جزو باشد. بل (که) واجب است به حکم این مشارکت (که مردم را با صانع عالم جسم است اندر صنع، که مردم از نفس کلی که صانع این عالم است، جزو باشد.)

( ва низ далел бар онкии сонеъи олам ) ҷисми нафас куллӣаст ва ӯ ҷавҳарӣ латифаст ки мар ӯро феъл ӯ шояд донистан ( ва ӯ бар ҷисм ) подшост ва ӯ на он фарди аҳад самадаст ки худои таъолӣ онаст , онаст ки ин ду гӯнаи фоили ҷузвӣ ки ҳар яке аз он ба навъҳои бисёр мутанаввиъаст , андари олам зоҳираст : яке нафаси наботӣу дигари нафаси ҳайвонӣ . Ва феълҳои ин ду нафаси бартар аз феълҳои табоиъаст , аз баҳри онкии табоиъ ба феълҳои хеш мутӣъанд мари ин ду нафасро бар тамом кардани маснӯъот ба эшон , чунин ки ҳаме байнем ки афлоку фалакӣоту ҷузи он аз табоиъи мари он ҷавҳари фоилро ки андари донаи гандум ё андар дона хурмост ба феълҳои қисирии хеш ки доранд -у мари онро ( ҳаме ) гуруҳе табъ гӯйанд - мтиъоннд бар тамом кардани феълҳои эшон , ба сабаби онкии он ҷавоҳир ки андари донаҳост аҷзои нафас куллӣанду феъли эшон шарифтар аз афъол ( табоиъаст . ) ва ҳам бар ин тартиби он фоилони намое ки фурӯд аз фоилон ҳиссӣанд , ба феълҳои хеш низ мтиъоннди мари фоилони ҳиссиро андари тамом кардани феълҳои эшон . Набинӣ ки наботҳо ёрӣ диҳандаанд мар ҳар ҳайвониро каз эшон бар тамом кардани сӯрат ва ба пои доштани навъи хеш ёрӣ хоҳад ? аънӣ агар мардуми гандумро хӯрд , ба сӯрат мардум шаваду мар ӯро бар афъоли мардумӣ ёрӣ диҳад ва агар гов хӯрдаш , ба сӯрат гов шаваду мар ӯро ба феъли говӣ ёрӣ диҳад . Ва ин тоъат каз наботи мари ҳайвони рост , ҳамон тоъатаст каз табоиъи мари наботи рости баробар . Пас гӯйем ки мардуми ғоиби санъати сонеъи олам ҷисмаст ва бозпасин маснӯъӣаст , аз баҳри онкии сунъи андар ӯ ба ниҳоят расидааст . Ва ба мисли олам ба куллияти хеш дарахтӣаст ки мардуми бори он дарахт (аст ) ки на беҳтар аз ӯ бар дарахт чизе бошад ва на сипастар аз ӯ бар дарахти чизе падед ояд ,у мардуми навъ алонўоъаст .

(و نیز دلیل بر آنکه صانع عالم) جسم نفس کلی است و او جوهری لطیف است که مر او را فعل او شاید دانستن (و او بر جسم) پادشاست و او نه آن فرد احد صمد است که خدای تعالی آن است، آن است که این دو گونه فاعل جزوی که هر یکی از آن به نوع های بسیار متنوع است، اندر عالم ظاهر است : یکی نفس نباتی و دیگر نفس حیوانی. و فعل های این دو نفس برتر از فعل های طبایع است، از بهر آنکه طبایع به فعل های خویش مطیع اند مر این دو نفس را بر تمام کردن مصنوعات به ایشان، چنین که همی بینیم که افلاک و فلکیات و جز آن از طبایع مر آن جوهر فاعل را که اندر دانه گندم یا اندر دانه خرماست به فعل های قسری خویش که دارند- و مر آن را (همی) گروهی طبع گویند- مطیعانند بر تمام کردن فعل های ایشان، به سبب آنکه آن جواهر که اندر دانه هاست اجزای نفس کلی اند و فعل ایشان شریف تر از افعال (طبایع است.) و هم بر این ترتیب آن فاعلان نمایی که فرود از فاعلان حسی اند، به فعل های خویش نیز مطیعانند مر فاعلان حسی را اندر تمام کردن فعل های ایشان. نبینی که نبات ها یاری دهنده اند مر هر حیوانی را کز ایشان بر تمام کردن صورت و به پای داشتن نوع خویش یاری خواهد؟ اعنی اگر مردم گندم را خورد، به صورت مردم شود و مر او را بر افعال مردمی یاری دهد و اگر گاو خوردش، به صورت گاو شود و مر او را به فعل گاوی یاری دهد. و این طاعت کز نبات مر حیوان راست، همان طاعت است کز طبایع مر نبات راست برابر. پس گوییم که مردم غایب صنعت صانع عالم جسم است و بازپسین مصنوعی است، از بهر آنکه صنع اندر او به نهایت رسیده است. و به مثل عالم به کلیت خویش درختی است که مردم بار آن درخت (است) که نه بهتر از او بر درخت چیزی باشد و نه سپس تر از او بر درخت چیزی پدید آید، و مردم نوع الانواع است.

Он гоҳ гӯйем ки шарафи мари наботро бар якдигар ба ҳукми шарафи ду ҳайвонаст ки феълҳои хоси он ду ҳайвон аз эшон ( бидон ) падед ояд , чунонкӣ чу мардумро бар аспи шарафӣ зоҳираст бидонча аспи мар ӯро мусаххараст ,у феъли хоси мардуми ақл ва тамизаст ва ( феъл ) хоси асп шитофтанаст бо боргарон ,у олат пазируфтани ақлу тамизи мардумро аз хӯрдани гандум қавӣ шаваду қӯт бар шитофтан ва бор кашӣдан мари аспро аз хӯрдан ҷӯ афзоед , ҳаме донем ки гандум аз ҷӯи шариф тараст . Ва шарафи ҳайвонот бар якдигар ба пазируфтан эшонаст мари ахлоқро ки мардуми эшонро бар он дорад , ва он ахлоқ аз эшон ба тоъати мардум падед ояд . Ва ин шараф на бидонаст андари ҳайвон ки мардумро аз ӯ ғизосту бас - чунонкии андар наботаст - , бал ба ваҷҳе дигараст . Вази баҳри он чунинаст ки ҳайвон бо мардуми андар ҷинсасту набот аз эшон давраст , ҳар чанд ки ҳар ду навъ ҳоанд мари ҷинси ҷисми нафсониро . Пас гӯйем ки ҳар ҳайвонӣ ки мардумро тоъат дорад шарифтар аз он ҳайвонаст ки мардумро тоъат надорад . ( ва ) тафовути ҳайвоноти мутӣъ бар якдигар ба наздики мардумон бар андозаи ҳимматҳои мардумонаст андари он манофе каз он гиранд андари зиндагии гузарандаи хеш , аънӣ ( мардум ) ҳаст ки сӯй ӯ гови азизтар аз аспаст ва кас ҳаст ки манофе ӯ аз хари бештар аз онаст ки аз асп , аммо ҳар ҳайвонӣ ки хуй ( мардумро бештар гирад , сӯии мардум қӣматӣ шавад , чу аспу бозу юзу ҷузи он . )

آن گاه گوییم که شرف مر نبات را بر یکدیگر به حکم شرف دو حیوان است که فعل های خاص آن دو حیوان از ایشان (بدان) پدید آید، چنانکه چو مردم را بر اسپ شرفی ظاهر است بدانچه اسپ مر او را مسخر است، و فعل خاص مردم عقل و تمیز است و (فعل) خاص اسپ شتافتن است با بارگران، و آلت پذیرفتن عقل و تمیز مردم را از خوردن گندم قوی شود و قوت بر شتافتن و بار کشیدن مر اسپ را از خوردن جو افزاید، همی دانیم که گندم از جو شریف تر است. و شرف حیوانات بر یکدیگر به پذیرفتن ایشان است مر اخلاق را که مردم ایشان را بر آن دارد، و آن اخلاق از ایشان به طاعت مردم پدید آید. و این شرف نه بدان است اندر حیوان که مردم را از او غذاست و بس- چنانکه اندر نبات است-، بل به وجهی دیگر است. وز بهر آن چنین است که حیوان با مردم اندر جنس است و نبات از ایشان دور است، هر چند که هر دو نوع ها اند مر جنس جسم نفسانی را. پس گوییم که هر حیوانی که مردم را طاعت دارد شریف تر از آن حیوان است که مردم را طاعت ندارد. (و) تفاوت حیوانات مطیع بر یکدیگر به نزدیک مردمان بر اندازه همت های مردمان است اندر آن منافع کز آن گیرند اندر زندگی گذرنده خویش، اعنی (مردم) هست که سوی او گاو عزیزتر از اسپ است و کس هست که منافع او از خر بیشتر از آن است که از اسپ، اما هر حیوانی که خوی (مردم را بیشتر گیرد، سوی مردم قیمتی شود، چو اسپ و باز و یوز و جز آن.)

(у бад-ӣни шарҳ ки бкрдим , зоҳир шуд кандар олами нахусти феъли мари табоиъи рост ки ба ҳаракот табиӣ мутаҳарриканд – ва ҳар ҳаракатии феълӣ ноқис бошад ба қавли ҳукамо –у дигари фоили нафас намоеаст ки андари тухмҳоу бехҳост , ва се дигари фоили нафас ҳиссӣаст кандар ҳайвоноту нутфаҳост , ва ин ҳар се фоил ба феълҳои хеши мардумро ки ӯро сунъи қавӣ тараст , мтиъоннд . Ва чу ҳол инаст , зоҳир шуд ки мардум ба сонеъи куллӣ ба ғоят наздикаст , бал ки ҷузвӣаст аз вай бидон бурҳон ки пеш аз ин гуфтем ва бидон низ ки ҳамаи мутӣъони нафаси куллӣ ки ӯ сонеъ оламаст , мари он фоилро мутӣъанд . Ва дуруст кунад мари ин маъниро қавли худои таъолии бад-ӣни оят ки ҳаме гуяд : ( всхри лаками алФлки лтҷрии фии албҳри бомраҳу схри лаками алонҳру схри алшмсу алқмри доӣбину схри лаками алилу алнҳор ) . Ва чу ин маснӯъот ки Фоълоннд , бар ин тартиб ки шарҳ кардем мари якдигарро мтиъоннду мардум якеаст аз фоилон ки аз ҷумла маснӯъотасту бартар аз сунъ ӯ ҷузи сунъи сонеъи куллӣ сунъӣ несту бартар аз ӯ ҷузи сонеъи куллӣ сонеъӣ нест , лозимаст аз ҳукми ақл ки бар ӯ тоъати сонеъи куллӣ воҷибаст , аз баҳри онкии андари ин набиштаи илоҳӣ ҳаме намоем мари хирадмандонро ки бар ҳар фоилӣ ки фурӯд аз мардумаст , тоъати он фоил ки фурӯдтар аз ӯст ба хати офариниш набиштааст то ба мардум расидааст ки бар ҳайвону ҷузи он тоъат ӯ лозимаст ва ҳаме доранд ,у бартар аз ин фоил ки мардумаст , ҷузи сонеъи олам сонеъӣ нест . Пас дуруст кардем ки бар мардум ба хати илоҳии тоъати сонеъи олам набиштааст . )

(و بدین شرح که بکردیم، ظاهر شد کاندر عالم نخست فعل مر طبایع راست که به حرکات طبیعی متحرکند – و هر حرکتی فعلی ناقص باشد به قول حکما – و دیگر فاعل نفس نمایی است که اندر تخم ها و بیخ هاست، و سه دیگر فاعل نفس حسی است کاندر حیوانات و نطفه هاست، و این هر سه فاعل به فعل های خویش مردم را که او را صنع قوی تر است، مطیعانند. و چو حال این است، ظاهر شد که مردم به صانع کلی به غایت نزدیک است، بل که جزوی است از وی بدان برهان که پیش از این گفتیم و بدان نیز که همه مطیعان نفس کلی که او صانع عالم است، مر آن فاعل را مطیعند. و درست کند مر این معنی را قول خدای تعالی بدین آیت که همی گوید: (وسخر لکم الفلک لتجری فی البحر بامره و سخر لکم الانهر و سخر الشمس و القمر دائبین و سخر لکم الیل و النهار). و چو این مصنوعات که فاعلانند، بر این ترتیب که شرح کردیم مر یکدیگر را مطیعانند و مردم یکی است از فاعلان که از جمله مصنوعات است و برتر از صنع او جز صنع صانع کلی صنعی نیست و برتر از او جز صانع کلی صانعی نیست، لازم است از حکم عقل که بر او طاعت صانع کلی واجب است، از بهر آنکه اندر این نبشته الهی همی نماییم مر خردمندان را که بر هر فاعلی که فرود از مردم است، طاعت آن فاعل که فرودتر از اوست به خط آفرینش نبشته است تا به مردم رسیده است که بر حیوان و جز آن طاعت او لازم است و همی دارند، و برتر از این فاعل که مردم است، جز صانع عالم صانعی نیست. پس درست کردیم که بر مردم به خط الهی طاعت صانع عالم نبشته است.)

( ва бар ақаби ин сухан гӯйем ки тоъат аз мунфаили бози пасин ки он заминаст мари фоили бози пасинро ки он андари тухм набот аст бидонаст ки мари он сӯратро ки ӯ бар онаст бипазирад ва бидон сӯрат шавад . Ва дигари табоиъ ки бартар аз хоканду мари эшонро аз феъл насибаст , ёрӣ диҳандаанд мари ин фоили наботиро ва ба тоъат хеш овардаанд мари он мунфаили бози пасинро . Ва ҳаминаст ҳоли андари тоъати наботи мари ҳайвонро ки набот ба сӯрат ҳайвон шавад чу мар ӯро мутӣъ шавад ,у феъл ӯ аз ӯ бишавад ва ба феъл ҳайвон расад . Ва чу ин тартиб шинохта шуд , гӯйем ки тоъати мардуми сонеъи оламро ба хоси феълҳои ӯ бояд . Ва мардумро ду қӯтаст ки ӯ бидон аз дигар ҳайвон ҷудост : яке илм ,у дигар амал бидон . Пас бояд ки мардум ба илму амали мари сонеъи хешро тоъат дорад то ба сӯрати сонеъ хеш шавад ва чу аз ин колбуд ҷудо шавад , феъл ӯ феъли сонеъ олам бошад , ҳам чунонкӣ чу нафаси намоеи мари колбуди хешро дасти боздошт , феъл ӯ феъл ҳайвон шуд . )

(و بر عقب این سخن گوییم که طاعت از منفعل باز پسین که آن زمین است مر فاعل باز پسین را که آن اندر تخم نبات است بدان است که مر آن صورت را که او بر آن است بپذیرد و بدان صورت شود. و دیگر طبایع که برتر از خاک اند و مر ایشان را از فعل نصیب است، یاری دهنده اند مر این فاعل نباتی را و به طاعت خویش آورده اند مر آن منفعل باز پسین را. و همین است حال اندر طاعت نبات مر حیوان را که نبات به صورت حیوان شود چو مر او را مطیع شود، و فعل او از او بشود و به فعل حیوان رسد. و چو این ترتیب شناخته شد، گوییم که طاعت مردم صانع عالم را به خاص فعل های او باید. و مردم را دو قوت است که او بدان از دیگر حیوان جداست: یکی علم، و دیگر عمل بدان. پس باید که مردم به علم و عمل مر صانع خویش را طاعت دارد تا به صورت صانع خویش شود و چو از این کالبد جدا شود، فعل او فعل صانع عالم باشد، هم چنانکه چو نفس نمایی مر کالبد خویش را دست بازداشت، فعل او فعل حیوان شد.)

( ва ҳар ки андари ин олам ба чашм басират бингарад , бинад ки ин олам амалӣаст ба илм карда ва бишносад ки нафаси куллӣ бад-ӣни сунъи мари мубдиъи ҳақро ҳаме ибодат кунад . Ва чу иллати амал ниёзаст ва бе ниёзии мари ниёзмандро аз кор кардан ба илм ҳосил ояд , зоҳираст ки амал миёнҷӣаст миёни ниёзмандӣ ва бениёзӣ , ва ҳар ниёзмандӣ ки даст ба кор андар занад ба бениёзӣ расад . Пас пайдо шуд ки сонеъи олам аз ин сунъ ки ҳаме кунад бениёзиро ҳаме ҷӯяд . Ва чу аз ин олами бартар аз мардуми чизеи ҳаме ҳосил наёяд , ин ҳол далеласт бар онкӣ бе ниёзии нафаси куллӣ андари ҳосил кардан мардумаст , он мардум аз мардум ки мар ӯро бо амалу илм тоъат дорад . Ва бад-ӣни сабаб буд ки мардумро ба тоъат хеш хонд , чунонкӣ гуфт : ( ё аиҳо анноси аъбдўои рбкми алзии хлқкм ) .

(و هر که اندر این عالم به چشم بصیرت بنگرد، بیند که این عالم عملی است به علم کرده و بشناسد که نفس کلی بدین صنع مر مبدع حق را همی عبادت کند. و چو علت عمل نیاز است و بی نیازی مر نیازمند را از کار کردن به علم حاصل آید، ظاهر است که عمل میانجی است میان نیازمندی و بی نیازی، و هر نیازمندی که دست به کار اندر زند به بی نیازی رسد. پس پیدا شد که صانع عالم از این صنع که همی کند بی نیازی را همی جوید. و چو از این عالم برتر از مردم چیزی همی حاصل نیاید، این حال دلیل است بر آنکه بی نیازی نفس کلی اندر حاصل کردن مردم است، آن مردم از مردم که مر او را با عمل و علم طاعت دارد. و بدین سبب بود که مردم را به طاعت خویش خواند، چنانکه گفت: (یا ایها الناس اعبدوا ربکم الذی خلقکم).

( ва низ далел бар онкии мардуми наздиктар чизеаст ба сонеъи олам , онаст ки санъатҳои ӯ бар муқтазоӣ ақласту осори ҳикмати андари санъатҳои ӯ пайдост , ҳам чунонкии андари санъат сонеъ пайдост . Ва чу шарафи сунъ ба ҳикматасту ҳикмати асар ақласту сунъи мари нафаси росту ҳикмати мари ақлро , ин ҳол далеласт бар онкии ақл аз нафас бартарасту шарафи нафас ба ақласт . Ва чу аз ҷумлаи фоилон ки ёд кардем , ҳеҷ фоилӣ аз ақл баҳра наёфтааст магари мардум , низ зоҳир шудааст ки мардуми наздиктар чизеаст ба сонеъи ҳаким , бидон рӯй каз ончии шарафи сонеъ олам бидонаст ва он ақласт ки шараф нафас бадваст , мардум баҳра ёфтааст . Ва чу падед омад ки мардум ба ғоят наздикаст ба сонеъи олам ва аз ҷинс ӯст ва ҳар чизеи сӯии ончии мар ӯро ҷинс ва шакласт майл ва ғоят дорад ва бо ӯ мўонст кунад ва аз мухолифат хеш бипарҳезад ,у андари ақл собит шуд ки хонандаи мардуми мари мардумро сӯии тоъати хеш аз ҷинс ӯст ва он на борӣаст ки аҳаду самад ва фардаст ки ҳеҷ мар ӯро мисли ва кФў нест , ва чу бидонча нафаси мардум бар ҷумлагии чизҳои олам ҳокимаст – чаҳ ба шинохтани мари зўоти табоиъу афъоли онро ва чаҳ ба тоъат ёфтан аз чизҳои олимӣ - , зоҳир шудааст ки ҷавҳари мардуми ҷавҳари сонеъ оламаст . Ва аз ҳукӯмати ақл воҷибаст донистан ки сонеъи олами мари ин ҳам ҷавҳари хешро ба тоъати хеш ҳаме бидон хонд то мар ӯро ҳам чу хештан кунад . Ва дар хабараст аз расӯли Мустафо ( с ) ки гуфт ба ҳикоят аз худои таъолӣ ки мар ӯро гуфт : бигӯӣ мардумро ин хабар : ё банӣ одами атънии аҷълк мислии ҳаёи лоямуту ъзизои лоидлу ънёи лоиФтқр . Қавли худоӣ ки ҳаме гуяд , қавла : « вмни аҳсани динои ммни аслми виҷҳаи ллаҳу ҳўи Муҳсину атбъи млаҳи иброҳӣми ҳниФоу атхзи аллоҳи иброҳӣми хлило » , далеласт бронкаҳи миёни дӯсти гӣрандау дӯсти гирифта мҷонстаст . Аммо сухании куллӣ андари ном « аллоҳ » онаст ки гӯйем : ҳар матоъии мари мутӣъи хешро чу матоъи фармони гузор худоӣ бошад , ба манзалат худоӣ бошад . Набинӣ ки тоъати расӯли тоъат худоӣаст ? чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : « ман итъ алрасул Фқди атоъи аллоҳ » . )

(و نیز دلیل بر آنکه مردم نزدیک تر چیزی است به صانع عالم، آن است که صنعت های او بر مقتضای عقل است و آثار حکمت اندر صنعت های او پیداست، هم چنانکه اندر صنعت صانع پیداست. و چو شرف صنع به حکمت است و حکمت اثر عقل است و صنع مر نفس راست و حکمت مر عقل را، این حال دلیل است بر آنکه عقل از نفس برتر است و شرف نفس به عقل است. و چو از جمله فاعلان که یاد کردیم، هیچ فاعلی از عقل بهره نیافته است مگر مردم، نیز ظاهر شده است که مردم نزدیک تر چیزی است به صانع حکیم، بدان روی کز آنچه شرف صانع عالم بدان است و آن عقل است که شرف نفس بدوست، مردم بهره یافته است. و چو پدید آمد که مردم به غایت نزدیک است به صانع عالم و از جنس اوست و هر چیزی سوی آنچه مر او را جنس و شکل است میل و غایت دارد و با او موانست کند و از مخالفت خویش بپرهیزد، و اندر عقل ثابت شد که خواننده مردم مر مردم را سوی طاعت خویش از جنس اوست و آن نه باری است که احد و صمد و فرد است که هیچ مر او را مثل و کفو نیست، و چو بدانچه نفس مردم بر جملگی چیزهای عالم حاکم است – چه به شناختن مر ذوات طبایع و افعال آن را و چه به طاعت یافتن از چیزهای عالمی-، ظاهر شده است که جوهر مردم جوهر صانع عالم است. و از حکومت عقل واجب است دانستن که صانع عالم مر این هم جوهر خویش را به طاعت خویش همی بدان خواند تا مر او را هم چو خویشتن کند. و در خبر است از رسول مصطفی (ص) که گفت به حکایت از خدای تعالی که مر او را گفت : بگوی مردم را این خبر : یا بنی آدم اطعنی اجعلک مثلی حیا لایموت و عزیزا لایدل و عنیا لایفتقر. قول خدای که همی گوید، قوله : « ومن احسن دینا ممن اسلم وجهه لله و هو محسن و اتبع مله ابراهیم حنیفا و اتخذ الله ابراهیم خلیلا »، دلیل است برآنکه میان دوست گیرنده و دوست گرفته مجانست است. اما سخنی کلی اندر نام «الله» آن است که گوییم : هر مطاعی مر مطیع خویش را چو مطاع فرمان گذار خدای باشد، به منزلت خدای باشد. نبینی که طاعت رسول طاعت خدای است؟ چنانکه همی گوید، قوله : « من یطع الرسول فقد اطاع الله » .)

( вениси далели бронкаҳи мардум аз ҷавҳари сонеъ оламаст , онаст ки мардум аз баҳри падед овардани санъатҳои хеши даст афзорҳо созад бар муқтазои ҳикмат ки он дасти афзорҳо бар ихтилофи сӯратҳоу феълҳои хеши мар ӯро андари ҳосил кардани мақсӯд ӯ тоъат доранд , ҳам чунонкии ин фоилон ки ёд кардем аз табоиъи мухталифи сӯрату феъл ва аз нуфуси намоеу ҳиссӣ , мари сонеъи оламро андари ин феъли куллӣ мтиъоннди чунонкии хоиску санадону савҳону ҷузи он мари заргарроу тешау дасти аррау пурмаи дурудгарро мтиъоннд . Ва мари нафаси нотиқаро андари рост кардан ин хонаи пари дасти афзорҳо ки ҷасади мост аз ҳавоси зоҳиру ботин , низ дасти аФзорҳости мухталифи сӯрату феъл чу меъдау амъоу дилу ҷигару ҷузи он ки ҳар яке аз он андари сохта кардан ин хонаи пари олати мар ӯро мутӣъанд , ҳам чунонкии кавокибу афлоки андари рост кардан ин хонаи пари олат ки оламасту мари сонеъи оламро мутӣъанд . )

(ونیز دلیل برآنکه مردم از جوهر صانع عالم است، آن است که مردم از بهر پدید آوردن صنعت های خویش دست افزارها سازد بر مقتضای حکمت که آن دست افزارها بر اختلاف صورت ها و فعل های خویش مر او را اندر حاصل کردن مقصود او طاعت دارند، هم چنانکه این فاعلان که یاد کردیم از طبایع مختلف صورت و فعل و از نفوس نمایی و حسی، مر صانع عالم را اندر این فعل کلی مطیعانند چنانکه خایسک و سندان و سوهان و جز آن مر زرگر را و تیشه و دست اره و پرمه درودگر را مطیعانند. و مر نفس ناطقه را اندر راست کردن این خانه پر دست افزارها که جسد ماست از حواس ظاهر و باطن، نیز دست افزارهاست مختلف صورت و فعل چو معده و امعا و دل و جگر و جز آن که هر یکی از آن اندر ساخته کردن این خانه پر آلت مر او را مطیعند، هم چنانکه کواکب و افلاک اندر راست کردن این خانه پر آلت که عالم است و مر صانع عالم را مطیعند.)

( пас зоҳир кардем ки сонеъи олами ҷисми нафас куллӣаст , ва моро бар ин қавл гувоҳӣ дод ин нафасҳои ҷузвӣ кандар аҷсодаст ва ҳар яке аз он сонеъ ҷасадӣаст . Ва пайдо кардем ки ёридиҳанда мари нафаси куллиро бар ин сунъи азими ақл куллӣаст , ва моро бар ин қавли ҳаме гувоҳӣ диҳад устуворӣу некуии мснўъотӣ каз нафас ҷузвӣ ояд чу мар ӯро аз ақл ёрӣ бошад . Ва ин далел ҳоӣаст ки мо ёд кардем ки мари хирадмандонро зуҳӯри он аз ин ду чизаст ки ба мо наздикаст : яке замин , ва яке ҷасади мо . Ҳар ки ба чашми хиради андар офариниш бингараду мари ин қавлро ки гуфтем тааммул кунад ва аз ин ду гувоҳи наздик бар дурустии ин қавл гувоҳӣ хоҳад , мари офаридагони худоиро бишносад вази он бар ваҳдонияти худоӣ нишон ёбад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : «у фии аларзи ?ити ллмўқнин –у фии анФскми аФлои тбсрўн » . Ин қавлии мубарҳан ва шоФӣаст мари аҳли басиратро . Ва ллаҳи алҳмд . )

(پس ظاهر کردیم که صانع عالم جسم نفس کلی است، و ما را بر این قول گواهی داد این نفس های جزوی کاندر اجساد است و هر یکی از آن صانع جسدی است. و پیدا کردیم که یاری دهنده مر نفس کلی را بر این صنع عظیم عقل کلی است، و ما را بر این قول همی گواهی دهد استواری و نیکویی مصنوعاتی کز نفس جزوی آید چو مر او را از عقل یاری باشد. و این دلیل هایی است که ما یاد کردیم که مر خردمندان را ظهور آن از این دو چیز است که به ما نزدیک است : یکی زمین، و یکی جسد ما. هر که به چشم خرد اندر آفرینش بنگرد و مر این قول را که گفتیم تامل کند و از این دو گواه نزدیک بر درستی این قول گواهی خواهد، مر آفریدگان خدای را بشناسد وز آن بر وحدانیت خدای نشان یابد، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله : « و فی الارض ایت للموقنین – و فی انفسکم افلا تبصرون ». این قولی مبرهن و شافی است مر اهل بصیرت را. و لله الحمد.)