( одати бештар аз ҳукамои дайн он бӯдааст ки ба оғози китоби сухании андар тавҳид гуфтаанд ки яъне савоб онаст ки нахусти сухан аз худоӣ гуфта шавад ки нахуст ӯст . Ва мо гӯйем ки бар хирадмандон воҷибаст ки сухан бар тартиб гӯйанд ва аз офаридагони сухан оғоз кунанд ва ба офаридагори рсонндш . Ва чу ҳаме бинад ки нахусти мардумро ҳавос омад аз офариниш ва пас аз он ба замонии дарози маҳсусотро ба ҳавос андар ёфт , он гоҳи ақли бадв сипас аз он пайвасту ҳавоси мар ӯро аз маҳсусот бар маъқӯлот далел шуд , бояд ки хирадманди нахусти сухани андар маҳсусот гуяд андари мусаннафоти хеш , он гоҳ ба тадриҷи мари шунавандагону хонандагонро ба шинохти тавҳиди расонад . Ва мо чу андари ин китоб то ин ғояти сухани гуфтеми андари ончӣ воҷиб омад бар тартиби офариниш , савоби он дидем ки бар ин ҷойгоҳи андари мубдиъи ҳақу ибдоъу мубдиъ сухан гӯйем ва ар ӯ ба ҳуҷҷатҳои ақлии мари қавли гуруҳеро ки ихтироъу ибдоъро мункир шуданду сӯии исботи мубдиъи ҳақ роҳ наёфтанд - чу мардин ҳақро аз расӯли Мустафо ( с ) напазируфтанд ва аз ин пас ҳўоси ҳалоккунанда хеши рафтанд - ба қавлии машрӯҳи бигӯем ва ботил бинмоӣем , чунонкии муваҳҳидони олами моро бар дурустии он гувоҳӣ диҳанд . Ва бар ихтисори сухани бигӯем , на чунонкии пеш аз мо мусаннифоне гуфтаанд бе бунёдии устувор ва беистишҳодӣ аз аъёни олимӣ бар дурустии он ва бидон бар зуъафои уммати раёсат ҷустаанду суханро ба номҳои ғариб ва гуфтаҳои бемаънӣ биёростаанд то мтобъони эшон гумони бурданд ки ин суханонеи сахт баландасту мари аҷзро ба нодонистан аз он мақсӯди гӯяндаро сӯй хеш гирифтанд . Ва ин қавли машрӯҳ ки мо қасд он кардем ки бигӯем , онаст ки гӯйем : ҳар мавҷӯдӣ ки дар олам ҷисмонӣаст маълуласт ва ҳар маълулӣ ба иллати хеш пайвастааст ва муҳаддисаст . Пас олам ки маълуласт муҳаддисасту мари муҳаддисро қадим иллатасту иллат аз маълул ҷудо нашавад . Ва ончии вуҷӯд ӯ ба вуҷӯди ҷуз ӯ бошад ва аз ӯ ҷудо нашавад , ҷуфт карда бошаду мар ҷуфт кардаро ҷуфткунанда лозим ояд . Ва он ҷуфткунанда ки мари иллатро бо маълул ҷуфт кунад , олӣ бошад ва ӯ фарди аҳад самад бошад бе ҳеҷ пайвастагӣ ки мари чизеро бо ӯ бошад , бидонча мубдиъ аз ӯ асар бошаду мари асарро бо муассир пайвастагӣ набошад . )

(عادت بیشتر از حکمای دین آن بوده است که به آغاز کتاب سخنی اندر توحید گفته اند که یعنی صواب آن است که نخست سخن از خدای گفته شود که نخست اوست. و ما گوییم که بر خردمندان واجب است که سخن بر ترتیب گویند و از آفریدگان سخن آغاز کنند و به آفریدگار رسانندش. و چو همی بیند که نخست مردم را حواس آمد از آفرینش و پس از آن به زمانی دراز محسوسات را به حواس اندر یافت، آن گاه عقل بدو سپس از آن پیوست و حواس مر او را از محسوسات بر معقولات دلیل شد، باید که خردمند نخست سخن اندر محسوسات گوید اندر مصنفات خویش، آن گاه به تدریج مر شنوندگان و خوانندگان را به شناخت توحید رساند. و ما چو اندر این کتاب تا این غایت سخن گفتیم اندر آنچه واجب آمد بر ترتیب آفرینش، صواب آن دیدیم که بر این جایگاه اندر مبدع حق و ابداع و مبدع سخن گوییم و ار او به حجت های عقلی مر قول گروهی را که اختراع و ابداع را منکر شدند و سوی اثبات مبدع حق راه نیافتند- چو مردین حق را از رسول مصطفی (ص) نپذیرفتند و از این پس هواس هلاک کننده خویش رفتند- به قولی مشروح بگوییم و باطل بنماییم، چنانکه موحدان عالم ما را بر درستی آن گواهی دهند. و بر اختصار سخن بگوییم، نه چنانکه پیش از ما مصنفانی گفته اند بی بنیادی استوار و بی استشهادی از اعیان عالمی بر درستی آن و بدان بر ضعفای امت ریاست جسته اند و سخن را به نام های غریب و گفته های بی معنی بیاراسته اند تا متابعان ایشان گمان بردند که این سخنانی سخت بلند است و مر عجز را به نادانستن از آن مقصود گوینده را سوی خویش گرفتند. و این قول مشروح که ما قصد آن کردیم که بگوییم، آن است که گوییم: هر موجودی که در عالم جسمانی است معلول است و هر معلولی به علت خویش پیوسته است و محدث است. پس عالم که معلول است محدث است و مر محدث را قدیم علت است و علت از معلول جدا نشود. و آنچه وجود او به وجود جز او باشد و از او جدا نشود، جفت کرده باشد و مر جفت کرده را جفت کننده لازم آید. و آن جفت کننده که مر علت را با معلول جفت کند، عالی باشد و او فرد احد صمد باشد بی هیچ پیوستگی که مر چیزی را با او باشد، بدانچه مبدع از او اثر باشد و مر اثر را با موثر پیوستگی نباشد.)

( ва акнӯн ба шарҳи ин қавли муҷмал ки гуфтем боз гирдему сухани андари ин маънӣ аз мардум гӯйем , аз баҳри онкӣ бар мардум аз офариниши таклиф омадааст то боз ҷӯяд аз аҷзои офариниши олам , ва он таклифкунанда мар ӯро ақласт ки бар ӯ муваккиласт ва ҳамеша мар ӯро ин тақозо ҳаме кунаду мар ӯро бар ин боз ҷустан ҳаме дорад . Ва худои таъолии ҳаме таҳдид кунад мари он касҳоро каз ин муҳими азим ғофил бошанд , бад-ӣни оят ки ҳаме гуяд , қавла : ( ӯ лами итФкрўои фии анФсҳми мо халқи аллоҳи алсмўту аларз ва мо бинҳмои алои болҳқ ) .

(و اکنون به شرح این قول مجمل که گفتیم باز گردیم و سخن اندر این معنی از مردم گوییم، از بهر آنکه بر مردم از آفرینش تکلیف آمده است تا باز جوید از اجزای آفرینش عالم، و آن تکلیف کننده مر او را عقل است که بر او موکل است و همیشه مر او را این تقاضا همی کند و مر او را بر این باز جستن همی دارد. و خدای تعالی همی تهدید کند مر آن کس ها را کز این مهم عظیم غافل باشند، بدین آیت که همی گوید، قوله: (او لم یتفکروا فی انفسهم ما خلق الله السموت و الارض و ما بینهما الا بالحق).

Пас гӯйем каз маълулоти яке мардумасту иллати наздиктар ӯ бадви падар ва модар ӯсту иллати давртар ӯ ғизост . Ва аз баҳри он гуфтем ки ҳар мардумӣ маълуласту падару модару ғизои мар ӯро иллат ҳоанд ки маълул он бошад ки чу мари онро баргирӣ ӯ бархезаду ончӣ ба бархестан ӯ чизе дигар бархезад ӯ иллати он дигар бошад , ва пайдост ки агар модар ва падар набошанд мардум набошанд ва агар ғизо набошад мардум низ набошад . Ва падару модар миёнҷӣон бӯдаанд миёни мардуму миёни ғизо , аз баҳри онкии ин иллат – яъне ғизо – аз ӯ давр бӯдааст ба сабаби заъифӣ ӯ аз пазируфтан он , то чу ба миёнҷии падар ва модар бидон наздик шуд , бадви қавии гашт ва ба иллати хеши пайваст , аънии ғизоро бемиёнҷӣ битавонаст пазируфтан , он гоҳ аз миёнҷӣон бениёз шуд . Ва ғизо ки ӯ иллат мардумаст маълул табоиъаст , аз баҳри онкӣ агар табоиъ бархезад набот бархезаду ғизо наботаст мари ҳайвонро . Ва табоиъ низ маълуласт , аз баҳри онкии муфрадоти он аз гармӣу сардӣ ватарӣу хушкӣ иллатанд мари табоиъро ва агар ин муфрадот бархезад мари табоиъро вуҷӯд намонад . )

پس گوییم کز معلولات یکی مردم است و علت نزدیک تر او بدو پدر و مادر اوست و علت دورتر او غذاست. و از بهر آن گفتیم که هر مردمی معلول است و پدر و مادر و غذا مر او را علت ها اند که معلول آن باشد که چو مر آن را برگیری او برخیزد و آنچه به برخاستن او چیزی دیگر برخیزد او علت آن دیگر باشد، و پیداست که اگر مادر و پدر نباشند مردم نباشند و اگر غذا نباشد مردم نیز نباشد. و پدر و مادر میانجیان بوده اند میان مردم و میان غذا، از بهر آنکه این علت – یعنی غذا – از او دور بوده است به سبب ضعیفی او از پذیرفتن آن، تا چو به میانجی پدر و مادر بدان نزدیک شد، بدو قوی گشت و به علت خویش پیوست، اعنی غذا را بی میانجی بتوانست پذیرفتن، آن گاه از میانجیان بی نیاز شد. و غذا که او علت مردم است معلول طبایع است، از بهر آنکه اگر طبایع برخیزد نبات برخیزد و غذا نبات است مر حیوان را. و طبایع نیز معلول است، از بهر آنکه مفردات آن از گرمی و سردی و تری و خشکی علت اند مر طبایع را و اگر این مفردات برخیزد مر طبایع را وجود نماند.)

( ва акнӯн гӯйем ки падед оварадем ки мардуму падару модарашу ғизоашу табоиъи ҳамаи мълўлотнд , аз баҳри онкии вуҷӯди маълул ба вуҷӯди иллат хеш бошад ва пайдост ки вуҷӯди мардум ба вуҷӯди падар ва модар ӯсту вуҷӯди падару модараш ба вуҷӯд ғизосту вуҷӯди ғизо ба вуҷӯд наботасту вуҷӯди набот ба вуҷӯд табоиъасту вуҷӯди табоиъ ба иҷтимо муфрадотаст бо брдорндаҳи он , венаи мари муфрадоти табоиъро ба зўоти хеш бе он ҳомили хеш вуҷӯдаст ва на мари он ҳомили муфрадотро бемуфрадот вуҷӯдаст . Пас гӯйем ки чора Эй нест аз пдидорндаҳ эй мари ин нои падедонро ва аз ҷуфткунандае мари ин ҷудоонро , то чу ҷуфти гаштанд , он баргирандаи муфрадот ки мари онро ҳиўлӣ гӯйанд бадишон пайдо шуд ба зоти хешу мавсуфи гашт чу сифотро бёФт ва ин муфрадот ба ёрӣ ӯ – бал ки ба пазироӣ ӯ – феълҳои хешро падед овараданд . )

(و اکنون گوییم که پدید آوردیم که مردم و پدر و مادرش و غذاش و طبایع همه معلولاتند، از بهر آنکه وجود معلول به وجود علت خویش باشد و پیداست که وجود مردم به وجود پدر و مادر اوست و وجود پدر و مادرش به وجود غذاست و وجود غذا به وجود نبات است و وجود نبات به وجود طبایع است و وجود طبایع به اجتماع مفردات است با بردارنده آن، ونه مر مفردات طبایع را به ذوات خویش بی آن حامل خویش وجود است و نه مر آن حامل مفردات را بی مفردات وجود است. پس گوییم که چاره ای نیست از پدیدآرنده ای مر این نا پدیدان را و از جفت کننده ای مر این جداان را، تا چو جفت گشتند، آن برگیرنده مفردات که مر آن را هیولی گویند بدیشان پیدا شد به ذات خویش و موصوف گشت چو صفات را بیافت و این مفردات به یاری او – بل که به پذیرایی او – فعل های خویش را پدید آوردند.)

( пас гӯйем ки ҷуфти гаштани ин чаҳор муфрад бо ин ҳомил ки ёд кардем , оғози ҳдс буд . Ва гувоҳӣ дод моро бар дурустии ин қавл , гаштани ин муфрадот бар ин чиз ки баргиранда эшонаст аз ҳоле ба ҳоле , чунонкии гармҳо сард ҳаме шавад ва сардҳо гарм ҳаме шаваду хушкҳотар ҳаме шавад ва тарҳо хушк ҳаме шавад то ҳамон баргиранда ки ном ӯ оташаст , ба вақте дигари ҳамеи ном ӯ об бошад ,у гаштани ҳоли чиз бар ҳдс ӯ гувоҳ бошад . Пас зоҳир кардем ки табоиъи мураккабот бо муфрадоту баргирандаи эшон ҳамаи мҳдсоннд . Он гоҳ гӯйем ки ин табоиъ – ки ӯ чизе нест магари ин сӯратҳоу баргирандаи ону мар ҳар якеро аз ин чизҳо ки иллатҳои вуҷӯд табоиъанд ба зоти хеш қиём нест – раво набошад ки Фрозорндаҳ якдигар бошанд , аз баҳри онкӣ агар чунин бошад раво бошад мари чизеро ки ба зоти хеш қоим набошад феъл бошад ва ин маҳоласт . Ва чу табоиъ маълуласт ки мари иллатҳои ӯро ба зоти хеш қиём нест ва ин маълул ҳозираст , чора Эй нест аз онкии мари ин сифатҳоро бо ин мавсуфи фарози оранда Эйаст ки муҳаддис аз ӯ падед омада бошад . )

(پس گوییم که جفت گشتن این چهار مفرد با این حامل که یاد کردیم، آغاز حدث بود. و گواهی داد ما را بر درستی این قول، گشتن این مفردات بر این چیز که برگیرنده ایشان است از حالی به حالی، چنانکه گرم ها سرد همی شود و سردها گرم همی شود و خشک ها تر همی شود و ترها خشک همی شود تا همان برگیرنده که نام او آتش است، به وقتی دیگر همی نام او آب باشد، و گشتن حال چیز بر حدث او گواه باشد. پس ظاهر کردیم که طبایع مرکبات با مفردات و برگیرنده ایشان همه محدثانند. آن گاه گوییم که این طبایع – که او چیزی نیست مگر این صورت ها و برگیرنده آن و مر هر یکی را از این چیزها که علت های وجود طبایع اند به ذات خویش قیام نیست – روا نباشد که فرازآرنده یکدیگر باشند، از بهر آنکه اگر چنین باشد روا باشد مر چیزی را که به ذات خویش قایم نباشد فعل باشد و این محال است. و چو طبایع معلول است که مر علت های او را به ذات خویش قیام نیست و این معلول حاضر است، چاره ای نیست از آنکه مر این صفت ها را با این موصوف فراز آرنده ای است که محدث از او پدید آمده باشد.)

( ва акнӯн боз ҷӯйем аз иллати ин муҳаддиси боз ҷустании тамом , ва ба сабаби ин боз ҷустан боз гирдем ба мардум ки ӯ маълуласт ва мо суханро бад-ӣни ҷой аз ӯ расонидем . Ва гӯйем ки мардум маълуласту иллат ӯ низ нафасаст ки гирди орандау нигоҳи дорандаи мари табоиъро ӯст андари ҷасади мардум ,у нафаси мари ҷасадро ба манзалат сӯратаст мари ҳиўлиро . Ва гувоҳӣ диҳад моро бар дурустии ин даъвӣ , зоҳир шудани ҷасади мардум аз нафас чу зоҳир шудани ҳиўлӣ ба сӯрат ,у зоҳир шудани афъоли нафас аз роҳи ҷасад чу зоҳир шудани афъоли сӯратҳои муфрадот аз роҳи ҳиўлӣ ,у шарафи ҷасад ба нафас чу шараф ҳиўлӣаст ба сӯрат . Пас гӯйем ки фароз омадан ин сӯратҳои муфрадот аз гармӣу сардӣ ватарӣу хушкӣ бо ин баргирандаи эшон ки ҳиўлӣ номаст то табоиъ аз он ҳастӣ ёфтаасту сӯрати олам бар табоиъ боистодаҳаст ба феъл нафасаст , ва он нафас куллӣаст ки нафаси инсонии андари олам аҷзоӣ ӯст . Ва гувоҳӣ диҳад моро бар дурустии ин қавл , фароз омадани латоиф бар ин табоиъ ва пазируфтан эшон андари он фароз омадани мари сӯратҳои дигарро пас аз он сӯрати пешини андари ҷасади мо ки сӯрат ӯ бар ин латоифи табоиъ бар мисоли сӯрат оламаст бар табоиъи куллӣу феъли ин нафаси ҷузвӣ кандар мост , аънӣ ки чу ҳаме байнем аз феъли ин нафаси ҷузвӣ ки мари ин табоиъи дурушти тира беҳисро ҳаме мусаффо кунад ва аз ӯ чандини гӯнаи олат ҳаме созад кандар ҷасади мост ки мар ҳар якеро аз он сӯратӣу феълӣ дигараст – чу дилу ҷигару ҷузи он ва чу гӯшту устихону ҷузи он – каз ин сӯратҳоу феълҳо мари табоиъи бсоитро ҳеҷ несту мари ҷасадро бо ин таркиби аҷиби ҳаме ҳис диҳад , ва чу ин нафаси ҷузвӣ ки сонеъи ин ҷасад бар шигифтӣ ӯст , даст аз ин маснӯъ ки ҷасадаст боз дорад , мари ин ҷасадро аз ин сӯратҳоу феълҳоу латофатҳо ҳеҷ чиз намонад , бал ки бидон усӯл бозгардад ки нафаси ҷузвии мар ӯро аз он ҷудо карда бошад . Ва чу ақли парварда шуда бошад ба илми ҳақоиқ , бидонад ки ин фароз овардаҳо аз он аслҳо буд ва бидон бозгашт . Ин ҳоли моро ҳаме гувоҳӣ диҳад ки мари ин табоиъро аз муфрадоту баргирандаи он нафаси куллӣ фароз овардааст ва аз он мари сФўтҳороу латофатҳоро ҷудо кардааст ва аз он олат сохтааст мари ин санъатро , ва он олати мар ӯро афлок ва нуҷумаст то бидон олат бар боқии феълҳои табоиъи кор ҳаме кунад . Ва агар нафаси куллӣ аз ин маснӯъ ки оламаст даст боз дорад , ҳамагии ин сӯратҳо аз сӯратпазир ҷудо шаванду мари табоиъро ҳастӣ намонад , ҳам чунонкӣ ба дасти бози доштани нафас ҷузвӣ ҳастӣ он маснӯъ ки ӯ сохта буд бархест . )

(و اکنون باز جوییم از علت این محدث باز جستنی تمام، و به سبب این باز جستن باز گردیم به مردم که او معلول است و ما سخن را بدین جای از او رسانیدیم. و گوییم که مردم معلول است و علت او نیز نفس است که گرد آرنده و نگاه دارنده مر طبایع را اوست اندر جسد مردم، و نفس مر جسد را به منزلت صورت است مر هیولی را. و گواهی دهد ما را بر درستی این دعوی، ظاهر شدن جسد مردم از نفس چو ظاهر شدن هیولی به صورت، و ظاهر شدن افعال نفس از راه جسد چو ظاهر شدن افعال صورت های مفردات از راه هیولی، و شرف جسد به نفس چو شرف هیولی است به صورت. پس گوییم که فراز آمدن این صورت های مفردات از گرمی و سردی و تری و خشکی با این برگیرنده ایشان که هیولی نام است تا طبایع از آن هستی یافته است و صورت عالم بر طبایع بایستاده است به فعل نفس است، و آن نفس کلی است که نفس انسانی اندر عالم اجزای اوست. و گواهی دهد ما را بر درستی این قول، فراز آمدن لطایف بر این طبایع و پذیرفتن ایشان اندر آن فراز آمدن مر صورت های دیگر را پس از آن صورت پیشین اندر جسد ما که صورت او بر این لطایف طبایع بر مثال صورت عالم است بر طبایع کلی و فعل این نفس جزوی کاندر ماست، اعنی که چو همی بینیم از فعل این نفس جزوی که مر این طبایع درشت تیره بی حس را همی مصفا کند و از او چندین گونه آلت همی سازد کاندر جسد ماست که مر هر یکی را از آن صورتی و فعلی دیگر است – چو دل و جگر و جز آن و چو گوشت و استخوان و جز آن – کز این صورت ها و فعل ها مر طبایع بسایط را هیچ نیست و مر جسد را با این ترکیب عجیب همی حس دهد، و چو این نفس جزوی که صانع این جسد بر شگفتی اوست، دست از این مصنوع که جسد است باز دارد، مر این جسد را از این صورت ها و فعل ها و لطافت ها هیچ چیز نماند، بل که بدان اصول بازگردد که نفس جزوی مر او را از آن جدا کرده باشد. و چو عقل پرورده شده باشد به علم حقایق، بداند که این فراز آورده ها از آن اصل ها بود و بدان بازگشت. این حال ما را همی گواهی دهد که مر این طبایع را از مفردات و برگیرنده آن نفس کلی فراز آورده است و از آن مر صفوت ها را و لطافت ها را جدا کرده است و از آن آلت ساخته است مر این صنعت را، و آن آلت مر او را افلاک و نجوم است تا بدان آلت بر باقی فعل های طبایع کار همی کند. و اگر نفس کلی از این مصنوع که عالم است دست باز دارد، همگی این صورت ها از صورت پذیر جدا شوند و مر طبایع را هستی نماند، هم چنانکه به دست باز داشتن نفس جزوی هستی آن مصنوع که او ساخته بود برخاست.)

( ва агар касе гуяд : чу нафаси ҷузвии даст аз ин маснӯъи ҷузвии боздошти сӯратҳои ӯ аз ин маснӯъ бархест ки ин нафаси мари онро бар он усӯли ниҳода буду аслҳо ҳаме ба табоиъ боз гардад , пас чу ин нафаси куллӣ даст аз ин маснӯъи куллӣ боз дорад воҷиб ояд ки муфрадоти табоиъу баргирандаи он аз якдигар ҷудо шаванд ва ба ҳол ҷудоӣ боистанд , ) ҷавоби мо мар ӯро инаст ки гӯйем : гармӣу сардӣу хушкӣ ватарӣу сифат ҳоанду сифатро бемавсуф ба зоти хеш ( вуҷӯду қиём ) нест ,у ончии мар ӯро ҳаме ҳиўлӣ гӯйанду мари сифатҳоро ӯ бар гирифтааст , вуҷӯд ӯ бад-ӣни сифатҳост ва бе ин сифатҳо мар ӯро низ ба зоти хеш ( қиём нест ) . Ва ҳуҷҷати маъқӯл бар дурустии ин қавл онаст ки гӯйем : хирадмандро маълумаст ки ончӣ ӯ мари гармиро пазирад гарм набошад , аз баҳри онкӣ агар худ гарм будӣ , мари гармии худ пазируфта будӣ ва боистӣ ки мари онро напазируфтӣ , ва ҳам чунин ончии мари сардиро пазирад ( низ ) сард набошад . Ва ҳаминаст сухани андари пазирндаи хушкӣ ватарӣ . Ва чу мо ҷавҳарӣ собит кардем ки он пазирндаи ин муфрадот бӯдааст ба оғози ҳдс , воҷиб ояд ки он ҷавҳар бо зоти хеш на гарм бӯда бошад на сард ва на хушк ва натар , то мари ин сифоти мухталифроу мутазодро бпзирФтаҳаст . Ва ақли мари чиз (ро ) ба сифат ӯ собит кунаду ончии мар ӯро ҳеҷ сифат набошад , номавҷӯд бошад . Ва агар касе гуяд : мари нафасро аз ин сифатҳо чизе нест ва ӯ мавҷӯдаст , гӯйем ки вуҷӯд ӯ ба зуҳӯри феъл ӯ собитаст ва ( мар ) ҷавҳари мунфаилро вуҷӯд ӯ ба сифот ӯст ки бар зот ӯ бошад ,у ончии сифот аз ӯ мунтафӣ бошад он чиз ба зоти хеш қоим набошад албата . Пас зоҳир кардем ки иллат ҳастӣ табоиъи андари ҷасадҳои мо нафас ҷузвӣаст ва мар нест шудан он (ро ба дасти бози доштани нафас аз ӯ ) бар он гувоҳ оварадем .

(و اگر کسی گوید: چو نفس جزوی دست از این مصنوع جزوی بازداشت صورت های او از این مصنوع برخاست که این نفس مر آن را بر آن اصول نهاده بود و اصل ها همی به طبایع باز گردد، پس چو این نفس کلی دست از این مصنوع کلی باز دارد واجب آید که مفردات طبایع و برگیرنده آن از یکدیگر جدا شوند و به حال جدایی بایستند،) جواب ما مر او را این است که گوییم: گرمی و سردی و خشکی و تری و صفت ها اند و صفت را بی موصوف به ذات خویش ( وجود و قیام) نیست، و آنچه مر او را همی هیولی گویند و مر صفت ها را او بر گرفته است، وجود او بدین صفت هاست و بی این صفت ها مر او را نیز به ذات خویش (قیام نیست). و حجت معقول بر درستی این قول آن است که گوییم: خردمند را معلوم است که آنچه او مر گرمی را پذیرد گرم نباشد، از بهر آنکه اگر خود گرم بودی، مر گرمی خود پذیرفته بودی و بایستی که مر آن را نپذیرفتی، و هم چنین آنچه مر سردی را پذیرد (نیز) سرد نباشد. و همین است سخن اندر پذیرنده خشکی و تری. و چو ما جوهری ثابت کردیم که آن پذیرنده این مفردات بوده است به آغاز حدث، واجب آید که آن جوهر با ذات خویش نه گرم بوده باشد نه سرد و نه خشک و نه تر، تا مر این صفات مختلف را و متضاد را بپذیرفته است. و عقل مر چیز (را) به صفت او ثابت کند و آنچه مر او را هیچ صفت نباشد، ناموجود باشد. و اگر کسی گوید: مر نفس را از این صفت ها چیزی نیست و او موجود است، گوییم که وجود او به ظهور فعل او ثابت است و (مر) جوهر منفعل را وجود او به صفات اوست که بر ذات او باشد، و آنچه صفات از او منتفی باشد آن چیز به ذات خویش قایم نباشد البته. پس ظاهر کردیم که علت هستی طبایع اندر جسدهای ما نفس جزوی است و مر نیست شدن آن (را به دست باز داشتن نفس از او) بر آن گواه آوردیم.

Ва акнӯн гӯйем ки чунонкии вуҷӯди ин корпазир ки ҷисмаст бад-ӣн коркунаст ки нафасаст , вуҷӯди феъли нафас низ ба вуҷӯди ин феъл пазираст ва агар мари нафасро феъл набошад ӯ нафас набошад ва вуҷӯдаш набошад , чунонкии пеш аз ин баён кардем . ( пас дуруст кардем ) ки ин ду чизи иллат ва маълуланд ва аз якдигар ҷудо нашаванд албата .

و اکنون گوییم که چنانکه وجود این کار پذیر که جسم است بدین کارکن است که نفس است، وجود فعل نفس نیز به وجود این فعل پذیر است و اگر مر نفس را فعل نباشد او نفس نباشد و وجودش نباشد، چنانکه پیش از این بیان کردیم. (پس درست کردیم) که این دو چیز علت و معلولند و از یکدیگر جدا نشوند البته.

Он гоҳ гӯйем ки андари ин мавзӯи куллӣ ки оламаст осор ҳикматаст . Ва феъли ҷуз ҳикматаст , аз баҳри онкии феъл беҳикмат бисёраст ,у шарафи амал ба ҳикматаст . Пас воҷиб ояд аз ин тартиб ки шарафи худованди феъл ба хдоўндҳкмт бошад . Ва мари феълро ки ӯ шараф пазираст худовандӣ ёфтем ва он нафасаст . Пас лозим ояд ки мари ин шарафро ки ӯ ҳикматаст низ худовандӣ бошад ва мо мари он худованди ҳикматро ақл гӯйем . Пас пайдо шуд ки шарафи нафас ба ақласт . Ва он чиз ки шараф ӯ ба чизе дигар бошад , он чизи тамомкунанда ӯ бошаду ончӣ ӯ мари чизеи дигарро тамом кунанда бошад , ӯ иллати он чиз бошад . Ва чу ақли тамомкунанда нафасаст , пайдо омад ки ақли иллат нафасаст . Ва нафаси маълул ақласт бидонча аз ӯ шараф пазирасту бадви тамом шавандааст , ҳам чунон ки ҷисм ки ӯ маълул нафасаст ( аз ӯ ) шарафи пазирндау тамом шавандааст .

آن گاه گوییم که اندر این موضوع کلی که عالم است آثار حکمت است. و فعل جز حکمت است، از بهر آنکه فعل بی حکمت بسیار است، و شرف عمل به حکمت است. پس واجب آید از این ترتیب که شرف خداوند فعل به خداوندحکمت باشد. و مر فعل را که او شرف پذیر است خداوندی یافتیم و آن نفس است. پس لازم آید که مر این شرف را که او حکمت است نیز خداوندی باشد و ما مر آن خداوند حکمت را عقل گوییم. پس پیدا شد که شرف نفس به عقل است. و آن چیز که شرف او به چیزی دیگر باشد، آن چیز تمام کننده او باشد و آنچه او مر چیزی دیگر را تمام کننده باشد، او علت آن چیز باشد. و چو عقل تمام کننده نفس است، پیدا آمد که عقل علت نفس است. و نفس معلول عقل است بدانچه از او شرف پذیر است و بدو تمام شونده است، هم چنان که جسم که او معلول نفس است (از او) شرف پذیرنده و تمام شونده است.

Ва гувоҳӣ бар ҷавҳаряти ақлу тамомӣу шараф ӯ бар тамом кардан ӯ мари нафасро , аз офариниши хоҳем бидонча гӯйем : ҳар тамомиро бар ноқис шарафасту тамом шудан ноқис набошад ҷуз ба тамомии дигар – яъне он дигари ҷузи зот ноқис бошад –у шарафи нафаси мардум бар ҳарчӣ мавҷӯдаст андари олам зоҳираст , пас ӯ тамомтар аз дигари чизҳои оламаст . Ва шарафи нафаси мардум бар дигар чизҳо бидонаст ки ( ӯ ) мари ақлро пазирндааст , пас агар дурустаст ки ончии мари ақлро пазирндааст тамомтар аз дигари чизҳост ва ҷавҳараст , пас ақл ки ӯ мари тамомтариро аз ёрони хеши шараф диҳандааст ҷавҳартар аз ӯ бошад , ва маҳол бошад ки шарафпазир ҷавҳар бошаду шарафдиҳанда арз бошад . Пас зоҳир кардем ки ақл ҷавҳарасту иллат нафасаст .

و گواهی بر جوهریت عقل و تمامی و شرف او بر تمام کردن او مر نفس را، از آفرینش خواهیم بدانچه گوییم: هر تمامی را بر ناقص شرف است و تمام شدن ناقص نباشد جز به تمامی دیگر – یعنی آن دیگر جز ذات ناقص باشد – و شرف نفس مردم بر هرچه موجود است اندر عالم ظاهر است، پس او تمام تر از دیگر چیزهای عالم است. و شرف نفس مردم بر دیگر چیزها بدان است که (او) مر عقل را پذیرنده است، پس اگر درست است که آنچه مر عقل را پذیرنده است تمام تر از دیگر چیزهاست و جوهر است، پس عقل که او مر تمام تری را از یاران خویش شرف دهنده است جوهرتر از او باشد، و محال باشد که شرف پذیر جوهر باشد و شرف دهنده عرض باشد. پس ظاهر کردیم که عقل جوهر است و علت نفس است.

Ва иллати ҳамаи иллат ҳо ӯсту бартар аз ӯ иллатӣ нест . Ва гувоҳии хоҳем бар дурустии ин даъвӣ аз офариниши ин маълул ки мардумаст ва мо мари ин суханро аз ӯ оғоз кардаем . Ва гӯйем ки мардум ҷасадаст внФсу тамомии ҷасад ӯ ба нафасаст , аз баҳри онкии ҷасад бо нафас ба ғоят тамомӣ бошаду мари ҷасадро пас аз онкии нафаси бадв пайваста бошад низ зёдтӣ мумкин нест . Ва зуҳӯри феъли нафас ӯ ба ҷасад ӯст ,у далел бар вуҷӯд ( нафаси зуҳӯр феъл ӯст ) аз роҳи ҷасад ,у феъл ба ҳикмати тамомтар аз феъл беҳикматаст . Пас тамомкунанда феъли чизе ки бар вуҷӯд ӯ феъл ӯ далеласт , тамомкунанда ( чиз ) бошад . Пас тамомкунанда нафас ақласт . Ва пас аз онкии ақл ба нафас муттаҳид шуд низ мари нафасро зёдтӣ мумкин нест пазируфтан ва низ андар ( инки ӯ ) шарифтар аз маълулот оламаст ва он мардумаст , ҷузи ин се чизи дигар чизе нест . Ва чу мардум ба ақл расед тамом шуд , ва ҳар чизе ки ( андари ин ) олам падед ояд ба охири тамом шудан ӯ андар ӯ чизе падед ояд ки вуҷӯд ӯ аз он бӯда бошад – чунонкии мар ҳар дарахтӣу наботӣ ки падед ояд ба охири тамомӣ ӯ тухм ҳосил шавад ки падед омадан он дарахту набот аз ӯ бӯда бошад – ва чу бар ин дарахт ки мардумаст ба охири ақл ҳосил ояд ва пас аз он бар ин дарахт ки шарифтар мавҷӯдӣаст аз мавҷӯдоти олам низ чизе падед наёяд , донистем ки иллати олам ба оғоз ақл бӯдаасту дигари иллатҳо ҳамаи фурӯди ин иллатаст .

و علت همه علت ها اوست و برتر از او علتی نیست. و گواهی خواهیم بر درستی این دعوی از آفرینش این معلول که مردم است و ما مر این سخن را از او آغاز کرده ایم. و گوییم که مردم جسد است ونفس و تمامی جسد او به نفس است، از بهر آنکه جسد با نفس به غایت تمامی باشد و مر جسد را پس از آنکه نفس بدو پیوسته باشد نیز زیادتی ممکن نیست. و ظهور فعل نفس او به جسد اوست، و دلیل بر وجود (نفس ظهور فعل اوست) از راه جسد، و فعل به حکمت تمام تر از فعل بی حکمت است. پس تمام کننده فعل چیزی که بر وجود او فعل او دلیل است، تمام کننده ( چیز) باشد. پس تمام کننده نفس عقل است. و پس از آنکه عقل به نفس متحد شد نیز مر نفس را زیادتی ممکن نیست پذیرفتن و نیز اندر (اینکه او) شریف تر از معلولات عالم است و آن مردم است، جز این سه چیز دیگر چیزی نیست. و چو مردم به عقل رسید تمام شد، و هر چیزی که (اندر این) عالم پدید آید به آخر تمام شدن او اندر او چیزی پدید آید که وجود او از آن بوده باشد – چنانکه مر هر درختی و نباتی که پدید آید به آخر تمامی او تخم حاصل شود که پدید آمدن آن درخت و نبات از او بوده باشد – و چو بر این درخت که مردم است به آخر عقل حاصل آید و پس از آن بر این درخت که شریف تر موجودی است از موجودات عالم نیز چیزی پدید نیاید، دانستیم که علت عالم به آغاز عقل بوده است و دیگر علت ها همه فرود این علت است.

Ва чу ҳар иллатӣ ба маълули хеш пайвастаасту феъл аз ҳар иллатии андари маълул ӯ падед ояндааст ва агар он маълул набошад мари иллат ӯро феъл набошад ва агар мари иллатро феъл набошад ӯ худ иллат набошад , мари иллат (ро ) падед овардани феъли хеши андари маълули хеш хосият бошад . Ва хосияти андар ҳар чиз ҳасткунанда он чиз бошад ва чу чизе ба хосиятӣ махсӯс бошад , мар ӯ (ро ) мхссӣ лозим ояд , пас мари иллатро иллаткунандае ки он мхсс ӯст собит кардем , ва он ъол бошад – аънии созандаи иллат вадиҳанда иллатии мари иллатро – ва он ъоли мубдиъ ҳақаст ки ӯ пдидорндаҳи ин иллати ҳамаи иллатҳост – ки ақласт – на аз чизе . Ва чу ъол ба ҳукми ақл лозимаст , воҷиб наёяд ки мар ӯро ихтисосӣ бошад албата , бал ( ки ) ӯ бахшанда хосият ҳо бошад мари иллатҳоро .

و چو هر علتی به معلول خویش پیوسته است و فعل از هر علتی اندر معلول او پدید آینده است و اگر آن معلول نباشد مر علت او را فعل نباشد و اگر مر علت را فعل نباشد او خود علت نباشد، مر علت (را) پدید آوردن فعل خویش اندر معلول خویش خاصیت باشد. و خاصیت اندر هر چیز هست کننده آن چیز باشد و چو چیزی به خاصیتی مخصوص باشد، مر او (را) مخصصی لازم آید، پس مر علت را علت کننده ای که آن مخصص اوست ثابت کردیم، و آن عال باشد – اعنی سازنده علت و دهنده علتی مر علت را – و آن عال مبدع حق است که او پدیدآرنده این علت همه علت هاست – که عقل است – نه از چیزی. و چو عال به حکم عقل لازم است، واجب نیاید که مر او را اختصاصی باشد البته، بل (که) او بخشنده خاصیت ها باشد مر علت ها را.

Ва далел бар дурустии ин қавл ки гуфтем : мубдиъи ҳақи мари ақлро на аз чизе падед овардааст , онаст ки гӯйем : ончии падед омадан ӯ аз чизе дигар бошад маълул бошад , пас воҷиб ояд ки ончӣ ӯ на маълул бошад на аз чизеи падед омада бошад , ва мо дуруст кардем ки ақл маълул нест бидонча мар ӯро аз чизеи тамом шудан нест , бал ки ӯ тамомкунанда фоил куллӣаст . Пас зоҳир кардем ки мубдиъи ҳақи мари ақлро на аз чизе падед оварад . Ва ончӣ аз чизе ( дигар ) набошад , мар ӯро ба чизе бозгаштан набошад ( ба фасоду ончӣ ӯро фасод набошад ) азалӣ бошад . Пас ақл азалӣаст . Ва агар касе гуяд : чу ҳамеи гӯйӣ ки мубдиъи ҳақи мари ақлро падед оварад , гуфта бошӣ ки ақл муҳаддисаст , боз чаро ( ҳаме ) гӯйӣ ки ақл азалӣаст ? ки ин ду сухан мутаноқизанд , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : дурустаст сӯии хирад ки ончии вуҷӯд ӯ аз чизе дигараст ( муҳаддисаст ва мо собит кардем ки вуҷӯди ақл аз чизе дигар нест , пас аз акси қиёс чу муҳаддис он бошад ки вуҷӯд ӯ аз чизе дигар бошад ) азалӣ он бошад ки вуҷӯд ӯ аз чизе дигар набошад . Пас агар раво бошад ки ончии вуҷӯд ( ӯ ) аз чизе дигар набошад азалӣ набошад , низ раво бошад ки ончии вуҷӯд ӯ аз чизе дигар бошад муҳаддис набошад ,у лекини ин чунон бошад ки муҳаддис азалӣ бошаду азалӣ муҳаддис бошад . Ва агар ин маҳоласт , ончӣ ( мо ) гуфтем ҳақаст . Ва ин ғалати мари он касҳоро аўФтд ки рӯҳонӣотро зери замон гумон баранд ,у латоиф аз замон бартараст . Пас падеди орандаи латоифро чигуна ба зери замон шояд гуфтан ?у занни нодонон чунонаст ки худои таъолӣ ( азалӣаст ва ин маҳоласт , аз баҳри онкии азалӣ онаст ки мар ӯро боз ба азал хонанду ончии мар ӯро боз хонанд ба чизеу нисбат ӯ сӯй чизе бошад худоӣ набошад . Ва азали исботи ваҳдат худоӣаст ки ) ақлро ҳаме бидон боз бояд хондан ,у азаляти он маънӣ (аст ) ки азалиро субут бадваст ва ( он ибдоъаст . Ва онкии миёни азал )у азаляту азалӣ фарқ надонад кардан , ин маъниро андари наёбад .

و دلیل بر درستی این قول که گفتیم: مبدع حق مر عقل را نه از چیزی پدید آورده است، آن است که گوییم: آنچه پدید آمدن او از چیزی دیگر باشد معلول باشد، پس واجب آید که آنچه او نه معلول باشد نه از چیزی پدید آمده باشد، و ما درست کردیم که عقل معلول نیست بدانچه مر او را از چیزی تمام شدن نیست، بل که او تمام کننده فاعل کلی است. پس ظاهر کردیم که مبدع حق مر عقل را نه از چیزی پدید آورد. و آنچه از چیزی (دیگر) نباشد، مر او را به چیزی بازگشتن نباشد (به فساد و آنچه او را فساد نباشد) ازلی باشد. پس عقل ازلی است. و اگر کسی گوید: چو همی گویی که مبدع حق مر عقل را پدید آورد، گفته باشی که عقل محدث است، باز چرا (همی) گویی که عقل ازلی است؟ که این دو سخن متناقض اند، جواب ما مر او را آن است که گوییم: درست است سوی خرد که آنچه وجود او از چیزی دیگر است (محدث است و ما ثابت کردیم که وجود عقل از چیزی دیگر نیست، پس از عکس قیاس چو محدث آن باشد که وجود او از چیزی دیگر باشد) ازلی آن باشد که وجود او از چیزی دیگر نباشد. پس اگر روا باشد که آنچه وجود (او) از چیزی دیگر نباشد ازلی نباشد، نیز روا باشد که آنچه وجود او از چیزی دیگر باشد محدث نباشد، و لیکن این چنان باشد که محدث ازلی باشد و ازلی محدث باشد. و اگر این محال است، آنچه (ما) گفتیم حق است. و این غلط مر آن کس ها را اوفتد که روحانیات را زیر زمان گمان برند، و لطایف از زمان برتر است. پس پدید آرنده لطایف را چگونه به زیر زمان شاید گفتن؟ و ظن نادانان چنان است که خدای تعالی (ازلی است و این محال است، از بهر آنکه ازلی آن است که مر او را باز به ازل خوانند و آنچه مر او را باز خوانند به چیزی و نسبت او سوی چیزی باشد خدای نباشد. و ازل اثبات وحدت خدای است که) عقل را همی بدان باز باید خواندن، و ازلیت آن معنی (است) که ازلی را ثبوت بدوست و (آن ابداع است. و آنکه میان ازل) و ازلیت و ازلی فرق نداند کردن، این معنی را اندر نیابد.

Ва акнӯн ки исботи мубдиъ ҳақ кардему гуфтем ки мубдиъ ( аввал ақласт , ) гӯйем ки ибдоъи сунъи мубдиъ ҳақаст . Ва мари онро гуруҳе аз ҳукамо амр гуфтанду гуруҳе иродат гуфтанд . ( ва ) андари ин сунъи мари мубдиъоту махлуқотро ( ширкатӣ ) нест ва он яке буд ва дигар набошад мар ӯроу пеш аз он чизе набӯд ва сипас аз он , ҷузи он . Ва ончии андари он буд аз бӯданиҳо чизе набошад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( вмои амрнои алои вҳдаҳи клмҳи болбср ) .

و اکنون که اثبات مبدع حق کردیم و گفتیم که مبدع (اول عقل است،) گوییم که ابداع صنع مبدع حق است. و مر آن را گروهی از حکما امر گفتند و گروهی ارادت گفتند. (و) اندر این صنع مر مبدعات و مخلوقات را (شرکتی) نیست و آن یکی بود و دیگر نباشد مر او را و پیش از آن چیزی نبود و سپس از آن، جز آن. و آنچه اندر آن بود از بودنی ها چیزی نباشد، چنانکه خدای تعالی همی گوید (،قوله) : (وما امرنا الا وحده کلمح بالبصر).

Вази баҳри он гуфтем ки бар ибдоъи мари ақлро итилоъ нест ки оқили натавонади таваҳҳум кардан ки чизе на аз чизе чигуна шояд кардану мари чизеро аз чизеи дигар кардан мункир нашавад . Вази баҳри он чунинаст ки чизе на аз чизе кардан ибдоъаст ва он бартар аз ақласт . Ва гуруҳе гӯйанд ки ибдоъи иллат ақласт , иллатӣ ки бо ӯ як чиз гаштааст – чу нур ( ки ) бо қурси офтоби як чизаст - ,у лекини мо сухан бебурҳон нагӯем ва мо донем ки қурси офтоби шакл гирд дораду равшаноӣ (ро ) шакл набошад ки шакли мари ҷисмро бошаду равшаноӣ шакл напазирад ба зоти хеши магар бар чизеи дигар . Пас гӯйем ки ибдоъ аз як сунъаст ки мар ӯро дуе нест ва набӯд ва набошад ,у мари онро иродат ба ҳақиқат нишоед гуфтан , аз баҳри онкии иродат миёнҷӣ бошад ба миёни мурӣду мурод , ва чу мурод набӯд , ( чаҳ ) гӯйем ки иродат бар чаҳ афтод ? ва низ мари онро ҷуз бар сиблати муҷоз амр нишоед гуфтан , аз баҳри онкии амр фармон бошаду фармон аз Фрмоиндаҳ бар фармон бурдор бошад , ва чу фармон бурдор набӯд , чаҳ гӯйем ки фармон бар чаҳ чиз кард ва дод ? пас ( он ) сунъи мубдиъ ҳақасту ақл ба зот мубдиъаст ва нахустин мавҷӯдасту иллати ҳамаи иллатҳост , чунин ки бурҳон бар он намудем .

وز بهر آن گفتیم که بر ابداع مر عقل را اطلاع نیست که عاقل نتواند توهم کردن که چیزی نه از چیزی چگونه شاید کردن و مر چیزی را از چیزی دیگر کردن منکر نشود. وز بهر آن چنین است که چیزی نه از چیزی کردن ابداع است و آن برتر از عقل است. و گروهی گویند که ابداع علت عقل است، علتی که با او یک چیز گشته است – چو نور (که) با قرص آفتاب یک چیز است - ، و لیکن ما سخن بی برهان نگوییم و ما دانیم که قرص آفتاب شکل گرد دارد و روشنایی (را) شکل نباشد که شکل مر جسم را باشد و روشنایی شکل نپذیرد به ذات خویش مگر بر چیزی دیگر. پس گوییم که ابداع از یک صنع است که مر او را دویی نیست و نبود و نباشد، و مر آن را ارادت به حقیقت نشاید گفتن، از بهر آنکه ارادت میانجی باشد به میان مرید و مراد، و چو مراد نبود، (چه) گوییم که ارادت بر چه افتاد؟ و نیز مر آن را جز بر سبیل مجاز امر نشاید گفتن، از بهر آنکه امر فرمان باشد و فرمان از فرماینده بر فرمان بردار باشد، و چو فرمان بردار نبود، چه گوییم که فرمان بر چه چیز کرد و داد؟ پس (آن) صنع مبدع حق است و عقل به ذات مبدع است و نخستین موجود است و علت همه علت هاست، چنین که برهان بر آن نمودیم.

( ва ) бозгашти мардум ба ақласту шумор бар ӯ ба сабаби ақли воҷиб шудааст . Набинӣ ки мари дигари ҷонваронро каз ақл насиб надоранд , шумор ваъда накардааст ?у нафаси маълул ақласту сабот ҳар маълулӣ ба иллат хешасту саботи нуфуси ҷузвӣ ба нафас куллӣаст , пас ( мар ) нуфуси ҷузвиро бозгашт ба кул хешасту мари он кулро бозгашт ба ақласт ки ҳастаст , аз баҳр он гуфт худои таъолӣ ( , қавла ) : ( ани алинои аёбҳми сами ани ълинои ҳсобҳм ) . Ва эшон дараҷотанд сӯии худои таъолӣ . Набинӣ ки худои таъолии мари гиравидагони хешро ҳаме гуяд ки дараҷот ҳастанд бар наздики худои таъолии бад-ӣни оят ( , қавла ) : ( ҳам дарҷат ъанд аллоҳу аллоҳи басири бмои иъмлўн ) ? ва ҳар ки мари дараҷоти худоиро аз рӯҳонӣот ва ҷисмонӣот бишносад , ба илми тавҳид аз савоби абадӣ насиб ёбад , ва ҳар ки бар ҷисм боистаду ҷузи ҷисмро сӯрати натавонад кардану мари худоиро – субҳонау таъолӣ – рӯҳонии гумони барад , мушрик бошаду ҷой ӯ оташ ҷовидӣ бошад . Ва ин хостем ки бигӯем . ( ва ) ллаҳи алҳмд .

(و) بازگشت مردم به عقل است و شمار بر او به سبب عقل واجب شده است. نبینی که مر دیگر جانوران را کز عقل نصیب ندارند، شمار وعده نکرده است؟ و نفس معلول عقل است و ثبات هر معلولی به علت خویش است و ثبات نفوس جزوی به نفس کلی است، پس (مر) نفوس جزوی را بازگشت به کل خویش است و مر آن کل را بازگشت به عقل است که هست است، از بهر آن گفت خدای تعالی (،قوله) : (ان الینا ایابهم ثم ان علینا حسابهم). و ایشان درجات اند سوی خدای تعالی. نبینی که خدای تعالی مر گرویدگان خویش را همی گوید که درجات هستند بر نزدیک خدای تعالی بدین آیت (، قوله) : ( هم درجت عند الله و الله بصیر بما یعملون) ؟ و هر که مر درجات خدای را از روحانیات و جسمانیات بشناسد، به علم توحید از ثواب ابدی نصیب یابد، و هر که بر جسم بایستد و جز جسم را صورت نتواند کردن و مر خدای را – سبحانه و تعالی – روحانی گمان برد، مشرک باشد و جای او آتش جاویدی باشد. و این خواستیم که بگوییم. (و) لله الحمد.