Бар ақаби исботи мубдиъи ҳақ – ( пас ) аз онкии сухани андари латоиф ва ксоиФ гуфта шудааст – сухан гӯйем андари қавлу китобати худои таъолӣ , ( аз баҳри онкии андари китоби худои таъолӣ ) оёт бисёраст андари исботи қавл ( худои таъолӣ ) , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : (у қоли аллоҳи лои ттхзўои илоҳин аснин )у ҷои дигар ҳаме гуяд , қавла : ( ази қоли аллоҳи иъисии ибни Марями азкри неъматии алейку алии влдтк ) ,у ҷузи он низ оёт бисёраст андар ( исботи китобати худои таъолӣ , чунонкӣ ҳаме гуяд : ( кутуби аллоҳи лоғлбни анои врслӣ )у дигар ҷой гуфт : ) ( снктби мо қолўо )у ҷузи он . Пас хоҳем ки шарҳи қавлу китобат илоҳӣ букунем ки чигунааст , ( чунонкии ақли уқалои мари онро бипазирад ва эшон ) мар ӯро бибинанд ва бидонча сФҳои уммат ҳаме гӯйанд аз суханони маҳол рӯй аз дайн ҳақ нагардонанд ва бидонанд ки дайни худоӣ бар мисоли хрмобнӣ (аст ) ки ҷоҳилону ғавғои уммати лиФу хори он дарахтанду ҳукамои илми ҳақиқати китоби худоӣ бар мисоли хурмо бар ин дарахти андар ( миёни хор )у баргу лиФ пинҳонанду дайни ҳақи бадишон азизаст ҳам чунон ки дарахт ( хурмо ) ба хурмо гиромӣаст ,у хирадмандони мари ин дарахти хурморо бидонча бар ӯ хор (у лиФ )аст хор надоранд ва насӯзанд .

بر عقب اثبات مبدع حق – (پس) از آنکه سخن اندر لطایف و کثایف گفته شده است – سخن گوییم اندر قول و کتابت خدای تعالی، ( از بهر آنکه اندر کتاب خدای تعالی) آیات بسیار است اندر اثبات قول (خدای تعالی)، چنانکه همی گوید، قوله: (و قال الله لا تتخذوا الهین اثنین) و جای دیگر همی گوید، قوله: (اذ قال الله یعیسی ابن مریم اذکر نعمتی علیک و علی ولدتک)، و جز آن نیز آیات بسیار است اندر (اثبات کتابت خدای تعالی، چنانکه همی گوید: (کتب الله لاغلبن انا ورسلی) و دیگر جای گفت: )(سنکتب ما قالوا)و جز آن. پس خواهیم که شرح قول و کتابت الهی بکنیم که چگونه است، (چنانکه عقل عقلا مر آن را بپذیرد و ایشان) مر او را ببینند و بدانچه سفهای امت همی گویند از سخنان محال روی از دین حق نگردانند و بدانند که دین خدای بر مثال خرمابنی (است) که جاهلان و غوغای امت لیف و خار آن درخت اند و حکمای علم حقیقت کتاب خدای بر مثال خرما بر این درخت اندر (میان خار) و برگ و لیف پنهان اند و دین حق بدیشان عزیز است هم چنان که درخت (خرما) به خرما گرامی است، و خردمندان مر این درخت خرما را بدانچه بر او خار (و لیف) است خوار ندارند و نسوزند.

Пас гӯйем ки ҷоҳилони уммат ки гӯйанд : Ҷабраил ( ъ ) ба овозу ҳуруф бо расӯл ( ъ ) сухан гуфт , ва гӯйанд : ҳар касро ба рӯзи қиёмати номае бидиҳанд аз пӯсти пероста ки мари онро « рқ » хонанд , ва гӯйанд ки андари он кирдорҳои ( ӯ ) набишта бошад , ва гӯйанд ки ояи алкрсии баргарди арш ( худоӣ ) набиштаасту арши ҳазор бор беш аз чандин ҷаҳонаст , ҷузи мари ҷисмро чизе ( дигар ) ҳаме нашносанд . Ва чу ( мар ) маънии китоби худоиро аз хазинаи дорони илми ҳақиқати ншнўднду мтобъи девони гаштанд ва бар зоҳири қавли боистоднд , аз илми ҳақи даври монданд . Ва ҳар ки рӯй сӯии фазл (у раҳмат ) худоӣ кунад , султони шайтон аз ӯ маъзул шавад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : « валави рдўаҳи ило алрасулу илои аввалӣ аламр манеҳам лълмаҳи аллазӣнаи истзми бутуна ва манеҳаму лўлоФзли аллоҳи алайкуму раҳматаи лотбътми алшитни алои қлило » .

پس گوییم که جاهلان امت که گویند: جبرئیل (ع) به آواز و حروف با رسول (ع) سخن گفت، و گویند: هر کس را به روز قیامت نامه ای بدهند از پوست پیراسته که مر آن را «رق» خوانند، و گویند که اندر آن کردارهای (او) نبشته باشد، و گویند که آیه الکرسی برگرد عرش (خدای) نبشته است و عرش هزار بار بیش از چندین جهان است، جز مر جسم را چیزی (دیگر) همی نشناسند. و چو (مر) معنی کتاب خدای را از خزینه داران علم حقیقت نشنودند و متابع دیوان گشتند و بر ظاهر قول بایستادند، از علم حق دور ماندند. و هر که روی سوی فضل (و رحمت) خدای کند، سلطان شیطان از او معزول شود، چنانکه خدای تعالی همی گوید (،قوله) : « ولو ردوه الی الرسول و الی اولی الامر منهم لعلمه الذین یستنبطونه منهم و لولافضل الله علیکم و رحمته لاتبعتم الشیطن الا قلیلا ».

Ва мо гӯйем ки мардумро қавл - аънии гуфтор - саноатӣ омӣасту китобати мар ӯро саноатӣ хосӣаст . Аммо омии қавли мардумро ба ду рӯйаст : яке бар он ( ки ) мари дигари ҷонваронро низ монанди гуфтор ( ӯ ) оўозҳост каз он овозҳои мухталиф каз эшон ояд ҳам мардум ва ҳам ёрони он ҷонвар бар ранҷу роҳат ( он ) овоздиҳанда далел тавонанд гирифтан ва ёфтан , ҳар чанд ки қавли мардуми муфассал тараст . Ва шарҳи ин маънии пеш аз ин андари ин китоб ёд кардем . Пас қавл ки андар ӯ мари дигари ҷонваронро бо мардум мушорикат бошад , омӣ бошад бад-ӣн рӯй . Ва дигар бидон рӯй ки қавли мари ҳамаи мардумонро ҳаст ба ҷумлагӣ , на мари яке рости беруни дайгарӣ , аънӣ ки чу гӯянда бигӯед , ҳамаи шунавандагон аз мардуми мар он гуфтаро биёбанду ҳамаи мардумон низ битавонанд гуфтан . Пас қавли бад-ӣни ду рӯй омӣаст мардумро .

و ما گوییم که مردم را قول- اعنی گفتار- صناعتی عامی است و کتابت مر او را صناعتی خاصی است. اما عامی قول مردم را به دو روی است : یکی بر آن (که) مر دیگر جانوران را نیز مانند گفتار (او) آوازهاست کز آن آوازهای مختلف کز ایشان آید هم مردم و هم یاران آن جانور بر رنج و راحت (آن) آوازدهنده دلیل توانند گرفتن و یافتن، هر چند که قول مردم مفصل تر است. و شرح این معنی پیش از این اندر این کتاب یاد کردیم. پس قول که اندر او مر دیگر جانوران را با مردم مشارکت باشد، عامی باشد بدین روی. و دیگر بدان روی که قول مر همه مردمان را هست به جملگی، نه مر یکی راست بیرون دیگری، اعنی که چو گوینده بگوید، همه شنوندگان از مردم مر آن گفته را بیابند و همه مردمان نیز بتوانند گفتن. پس قول بدین دو روی عامی است مردم را.

Ва аммо хосии китобати мари мардумро низ ба ду рӯйаст : яке бидон рӯй ки мари ҳеҷ ҷонвари дигари андари нбштн - аънии гуфтори хешро ( ба ) феъл овардану намӯдан - баҳра нест албата ва ин саноати хос ( мар ) мардуми рост , ва дигар бидон рӯй ки китобати мари ҳамаро нест - чунонкии қавли мари ҳамаи мардуми рост - бали китобати мари баъзеро аз мардум ҳаст ва баъзеро нест ва на ҳамаи мардумии набиштаро битавонанд хондан ва на ҳар мардумӣ битавонанд навиштан .

و اما خاصی کتابت مر مردم را نیز به دو روی است : یکی بدان روی که مر هیچ جانور دیگر اندر نبشتن- اعنی گفتار خویش را (به) فعل آوردن و نمودن- بهره نیست البته و این صناعت خاص (مر) مردم راست، و دیگر بدان روی که کتابت مر همه را نیست- چنانکه قول مر همه مردم راست- بل کتابت مر بعضی را از مردم هست و بعضی را نیست و نه همه مردمی نبشته را بتوانند خواندن و نه هر مردمی بتوانند نوشتن.

Ва аз уммати мари гуруҳеро ки нбштн донанд бар он гуруҳ ки нбштн ндонанд фазласт ва эшон ки нависандагонанд хосанд , ва аммо мари пайғомбаронро китобат ( ки он башарӣаст шарафӣ нест , ) аз баҳри онкии китобати дастафзор Фромшт коронасту пайғомбарони худои Фромшт кор набошанд , бал ( ки пайғомбарон ёдкунанда буданд халқро аз худоӣу ёдкунандаи халқи Фромшт кор набошад ки фаромӯшӣ ) бо ёд доштанзиддианд ,у худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : « қади анзли аллоҳи аликми зкрои рсўлои итлўои алайкуми ?ити аллоҳи мубинат » , ва чу расӯли худоӣ зикрасту китобати олати аҳл нисёнаст , мари аҳли зикрро бадв ҳоҷатӣ набошаду мар касеро бидонча мар ӯро ба кор наёяд фахрӣ набошад .

و از امت مر گروهی را که نبشتن دانند بر آن گروه که نبشتن ندانند فضل است و ایشان که نویسندگان اند خاص اند، و اما مر پیغامبران را کتابت (که آن بشری است شرفی نیست،) از بهر آنکه کتابت دست افزار فرامشت کاران است و پیغامبران خدای فرامشت کار نباشند، بل (که پیغامبران یادکننده بودند خلق را از خدای و یادکننده خلق فرامشت کار نباشد که فراموشی) با یاد داشتن ضداند، و خدای تعالی همی گوید، قوله : « قد انزل الله الیکم ذکرا رسولا یتلوا علیکم ایت الله مبینت »، و چو رسول خدای ذکر است و کتابت آلت اهل نسیان است، مر اهل ذکر را بدو حاجتی نباشد و مر کسی را بدانچه مر او را به کار نیاید فخری نباشد.

Он гоҳ гӯйем : китобат навъе аз қавласт ва сипас аз қавласт . Набинӣ ки нахусти мардумро ба қавл бояд расӣдан то аз қавли китобат роҳ ёбад ? ва низ ҳар китобатӣ қавласт ва ҳар қавлӣ китобат нест , чунонкӣ ҳар мардумӣ ҷонўораст ва ҳар ҷонварӣ мардум нест . Пас чунонкии мардуми навъ ҳайвонаст , китобати навъ қавласт . Ва қавл китобатӣаст ки забони мар ӯро қаламаст ва он ҳаво каз даҳони мардум берун ояд ба манзалат хаттӣаст дарозу овоз бар он ҳаво ба манзалат сиёҳӣаст бар хату лавҳи ин китобати ҳавои баситу бинандаи мари он китобатро бар ин лавҳ ки ёд карда шуд , ба гӯш бинад . Ва китобат низ қавлӣаст ки қалами мар ӯро ба ҷой забонасту хати мар ӯро ба ҷой он ҳавост каз даҳони гӯянда берун ояду сиёҳӣ бар он хат ба ҷой овозаст бар он ҳаво ,у лекини пазирндаи ин қавли сатҳ хокаст ё чизҳои хокӣ ,у мардуми мари ин қавлро ба чашм шунаванд . Пас ёбанда ин ҳар ду гуфтори нафас мардумасту дастафзор нафас аз баҳр ӯ мари қавлро овозро шунавоӣасту мари китобатро бенаӣаст , чунонкии тарафӣ аз ин маънӣ ба оғози ин китоб гуфтаем ( пеш аз ин ) . Ва акнӯн ҳаме гӯйем ки китобат қавлӣаст аз гӯянда ки ( он ) хоссаасту мари ғоибонро аз ҳазрати доно ,у замон ӯ - аънии ғоибӣ - ба ду гӯна бошад : яке онкӣ ба макон ҳозир набошаду дигари онкӣ ба замон ҳозир набошад ,у қавл хоссааст мари ҳозирони маконеу замониро .

آن گاه گوییم : کتابت نوعی از قول است و سپس از قول است. نبینی که نخست مردم را به قول باید رسیدن تا از قول کتابت راه یابد؟ و نیز هر کتابتی قول است و هر قولی کتابت نیست، چنانکه هر مردمی جانوار است و هر جانوری مردم نیست. پس چنانکه مردم نوع حیوان است، کتابت نوع قول است. و قول کتابتی است که زبان مر او را قلم است و آن هوا کز دهان مردم بیرون آید به منزلت خطی است دراز و آواز بر آن هوا به منزلت سیاهی است بر خط و لوح این کتابت هوای بسیط و بیننده مر آن کتابت را بر این لوح که یاد کرده شد، به گوش بیند. و کتابت نیز قولی است که قلم مر او را به جای زبان است و خط مر او را به جای آن هواست کز دهان گوینده بیرون آید و سیاهی بر آن خط به جای آواز است بر آن هوا، و لیکن پذیرنده این قول سطح خاک است یا چیزهای خاکی، و مردم مر این قول را به چشم شنوند. پس یابنده این هر دو گفتار نفس مردم است و دست افزار نفس از بهر او مر قول را آواز را شنوایی است و مر کتابت را بینایی است، چنانکه طرفی از این معنی به آغاز این کتاب گفته ایم (پیش از این). و اکنون همی گوییم که کتابت قولی است از گوینده که (آن) خاصه است و مر غایبان را از حضرت دانا، و زمان او- اعنی غایبی- به دو گونه باشد : یکی آنکه به مکان حاضر نباشد و دیگر آنکه به زمان حاضر نباشد، و قول خاصه است مر حاضران مکانی و زمانی را.

Ва чу ин ҳолро тақрир кардем , гӯйем ки аз ҳукми ақли чунон воҷиб ояд ки мари офаридагори оламро сухани гуфтан бо мардум бошад хосса , берун аз дигари ҷонварон , ва он сухани гуфтан аз ӯ мардумро ба роҳ китобат бошад ба сӯрат кардани мари он фармонро ки диҳад бргўҳри хок , ки ҳади китобат инаст ки ӯ асарӣ бошад бар хок падед оварда ,у қавли гӯянда аз он набишта иборат бошаду мақсӯд ӯ - субҳона - аз он сухан ки бигӯед аз роҳи китобати мари мардумро , салоҳи ҳол ӯ бошад пас азонкаҳи нафас ӯ аз ҷасади ҷудо шуда бошад .

و چو این حال را تقریر کردیم، گوییم که از حکم عقل چنان واجب آید که مر آفریدگار عالم را سخن گفتن با مردم باشد خاصه، بیرون از دیگر جانوران، و آن سخن گفتن از او مردم را به راه کتابت باشد به صورت کردن مر آن فرمان را که دهد برگوهر خاک، که حد کتابت این است که او اثری باشد بر خاک پدید آورده، و قول گوینده از آن نبشته عبارت باشد و مقصود او- سبحانه- از آن سخن که بگوید از راه کتابت مر مردم را، صلاح حال او باشد پس ازآنکه نفس او از جسد جدا شده باشد.

Ва бурҳон бар ин сухани хеш ки гуфтем : воҷибаст ки офаридагори олам бо мардум сухан гуяд берун аз дигари ҷонварон , онаст ки мардумро аз офариниши қӯти нотиқаи баҳра омадааст , ва он қӯтӣаст ки мардум бидон мари корироу маънӣ ӣиро ки он бар дайгарӣ пӯшидааст чу бидонад ошкоро тавонад кардан ва чу надонад аз дайгарии бад-ӣни дастафзор ки мар ӯро додаанд талаб тавонад кардан , аънӣ битавонад пурсидан . Ва мари он қӯти нотиқаро аз офариниши қӯтҳоӣ баҳра омадааст , чу шунидан ва андар ёфтану тасаввур кардану ёд гирифтану мари маъниро аз овоз ( ва ) ҳуруфи ҷудо кардану бози мари онро андари овозу ҳуруф ( пинҳон кардан ки мари ҳеҷ нафасро ки он ) ҷуз нотиқааст ин қӯт ҳо нест . Ва чу аз мардуми беҳтару бартари андари олам чизе нест , ин ҳол ки андар ӯ мавҷӯдаст далеласт бар онкии офаридагор ӯ бо ӯ ҳаме сухан хоҳад гуфтан то мар ӯро аз баҳри воқиф шудан бар гуфтор ӯ ин олатҳо ба кор ояд . Ва агар на чунин будӣ , ин олатҳо фосиду ботил будӣу офариниш ботил нест .

و برهان بر این سخن خویش که گفتیم : واجب است که آفریدگار عالم با مردم سخن گوید بیرون از دیگر جانوران، آن است که مردم را از آفرینش قوت ناطقه بهره آمده است، و آن قوتی است که مردم بدان مر کاری را و معنی یی را که آن بر دیگری پوشیده است چو بداند آشکارا تواند کردن و چو نداند از دیگری بدین دست افزار که مر او را داده اند طلب تواند کردن، اعنی بتواند پرسیدن. و مر آن قوت ناطقه را از آفرینش قوت هایی بهره آمده است، چو شنودن و اندر یافتن و تصور کردن و یاد گرفتن و مر معنی را از آواز (و) حروف جدا کردن و باز مر آن را اندر آواز و حروف (پنهان کردن که مر هیچ نفس را که آن) جز ناطقه است این قوت ها نیست. و چو از مردم بهتر و برتر اندر عالم چیزی نیست، این حال که اندر او موجود است دلیل است بر آنکه آفریدگار او با او همی سخن خواهد گفتن تا مر او را از بهر واقف شدن بر گفتار او این آلت ها به کار آید. و اگر نه چنین بودی، این آلت ها فاسد و باطل بودی و آفرینش باطل نیست.

Пас гӯйем ки ин ҳама ки ёдкардем , набиштаҳои худоӣаст бар ин хок каз ӯ ҷасад мардум кардаанд . Ва андари ин набишта чунон пайдост ки мардумро чизе шуниданӣаст ва андар ёфтанӣ ки андари он салоҳ кор ӯст пас аз фасоди колбуд ӯ ба марги ҷасадӣ . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки андари офариниши чизеи ботил ва бекор нест , чунонкӣ чу мари ҷасадҳои моро ба ғизо ҳоҷатманд офариданд , андари ҷасади мо қӯти ҷозибаро биниҳоданд – аънии он қӯти нафсонӣ ки мари таому шаробро бихоҳаду бикашад – ва чу мари қӯти ҷозибаро андари ҷасад ( мо ) ниҳоданд , роҳӣ бар ин ҷасад биниҳоданд ки мари таому шаробро қӯти ҷозиба аз он роҳи андар ҷасад кашад , ва чу аз ин таому шароби андари ин ҷасади ҷузи латофатии ншоисти кор бастан ва аз он сипас аз он латофати сФл бе нафъи бхўости мондан ва он афканданӣ буд , андари ҷасади мо бо қӯти ҷозибаи қӯт дофиъи ниҳоданд , низ андари ин ҷасади роҳ ҳо ниҳоданд ки ин қӯти мари он сФлҳоро аз он роҳҳо берун кунад . Пас ин низ набиштаҳои илоҳӣаст ,у набишта гуфторӣ бошад ки гӯяндаи он аз он боз нагардад . Набинӣ ки чунонаст ки офаридагор ( мар ) мардумро аз роҳи ин набишта ба қӯти ҷозиба ҳаме гуяд ки ба вақти гуруснагӣу тишнагии таому шароби хур то ҳалок нашӯй ва ба қӯти дофиъи ҳаме гуядаш ки сФли ношоистаро дафъ кун то тан дуруст бошӣ ? ва ин набиштае зоҳираст илоҳӣ ки ҳаргиз аз ҳол хеш нагардад , чунонкии мардум аз набиштаи худ ки он қавл ӯст агар хоҳад ки боз гардад бози натавонади гардидан . Вази баҳри он чунонаст ки набишта ӯ қавлӣаст бар мисоли қавли худоӣ – субҳонау таъолӣ – ки ( мар ӯро ) аз он бозгаштан нест . Ва агар худои таъолӣ бар халқ бинвиштӣ ки таомро бихӯреду сФли онро бияфканед , мари онро ба хаттӣ аз ин муаккадтар ншоистии нбштн ки набиштааст , ва чу ин хат худоӣасту хат қавл бошад , пас ин қавл худоӣаст ки моро гуфтааст аз роҳи офариниш . Ва пайдо оварадем бад-ӣни шарҳ ки андари офариниши чизе ботил нест , бал ки ӯ як чиз ҳаст ки андар ӯ мардумро фоидаҳои бисёраст , чунонкии даҳони мардуми ҳам роҳи таом ва шаробаст ки бадв фурӯ шавад ва ҳам роҳи нафаси фурӯ шуданаст ва ҳам роҳи овоз бар омаданаст бар забону дандонҳо ва ҳам олоти сухан гуфтанаст ва ҳам адавоти таом хӯрданаст .

پس گوییم که این همه که یادکردیم، نبشته های خدای است بر این خاک کز او جسد مردم کرده اند. و اندر این نبشته چنان پیداست که مردم را چیزی شنودنی است و اندر یافتنی که اندر آن صلاح کار اوست پس از فساد کالبد او به مرگ جسدی. و دلیل بر درستی این قول آن است که اندر آفرینش چیزی باطل و بی کار نیست، چنانکه چو مر جسد های ما را به غذا حاجتمند آفریدند، اندر جسد ما قوت جاذبه را بنهادند – اعنی آن قوت نفسانی که مر طعام و شراب را بخواهد و بکشد – و چو مر قوت جاذبه را اندر جسد (ما) نهادند، راهی بر این جسد بنهادند که مر طعام و شراب را قوت جاذبه از آن راه اندر جسد کشد، و چو از این طعام و شراب اندر این جسد جز لطافتی نشایست کار بستن و از آن سپس از آن لطافت ثفل بی نفع بخواست ماندن و آن افکندنی بود، اندر جسد ما با قوت جاذبه قوت دافعه نهادند، نیز اندر این جسد راه ها نهادند که این قوت مر آن ثفل ها را از آن راه ها بیرون کند. پس این نیز نبشته های الهی است، و نبشته گفتاری باشد که گوینده آن از آن باز نگردد. نبینی که چنان است که آفریدگار (مر) مردم را از راه این نبشته به قوت جاذبه همی گوید که به وقت گرسنگی و تشنگی طعام و شراب خور تا هلاک نشوی و به قوت دافعه همی گویدش که ثفل ناشایسته را دفع کن تا تن درست باشی؟ و این نبشته ای ظاهر است الهی که هرگز از حال خویش نگردد، چنانکه مردم از نبشته خود که آن قول اوست اگر خواهد که باز گردد باز نتواند گردیدن. وز بهر آن چنان است که نبشته او قولی است بر مثال قول خدای – سبحانه و تعالی – که (مر او را) از آن بازگشتن نیست. و اگر خدای تعالی بر خلق بنوشتی که طعام را بخورید و ثفل آن را بیفکنید، مر آن را به خطی از این موکدتر نشایستی نبشتن که نبشته است، و چو این خط خدای است و خط قول باشد، پس این قول خدای است که ما را گفته است از راه آفرینش. و پیدا آوردیم بدین شرح که اندر آفرینش چیزی باطل نیست، بل که او یک چیز هست که اندر او مردم را فایده های بسیار است، چنانکه دهان مردم هم راه طعام و شراب است که بدو فرو شود و هم راه نفس فرو شدن است و هم راه آواز بر آمدن است بر زبان و دندان ها و هم آلات سخن گفتن است و هم ادوات طعام خوردن است.

Пас гӯйем : чу зоҳир кардем ки худои таъолӣ ба ниҳодани қӯти ҷозибау қӯти дофиъии андари ҷасади мо , мари моро ҳаме гуяд : ғизоӣ бикашеду сФлро дафъ кунед , пайдо омад ки ба ниҳодани қӯти сомъаҳи андари мо , моро ҳаме гуяд : бишанвед , ва ба қӯти ҳофизаи ҳаме ( гуяд : ) ёд гиред , ва ба қӯти зокира ҳаме гуяд : мар шунавандау ёди гирифтаро ёд кунед . Он гоҳ гӯйем ки чу ин қӯтҳо андари ҷумлагии халқ буд , воҷиб ояд ки худои бад-ӣни офариниш ҳаме гуяд мари ҷумлагии халқро ки бишанведи чизе ки он бшнўднӣаст ва он шунидании андрёФтнӣу ёдгрФтнӣ ва ёдкрднӣаст . Ва чу ҳамаи мардумон ба далели ин қӯтҳо ки мари нуфуси эшон рост аз офариниш бидон шунидании ҳоҷтмнднд , гӯяндаи он гуфтори ҷуз офаридагор набошад . Пас дуруст кардем аз роҳи офариниш ки воҷибаст аз ҳукми ақл ки офаридагори олам бо мардум сухан гуяд берун аз дигари ҷонварон . Ва ин хостем ки баён кунем .

پس گوییم : چو ظاهر کردیم که خدای تعالی به نهادن قوت جاذبه و قوت دافعه اندر جسد ما، مر ما را همی گوید: غذای بکشید و ثفل را دفع کنید، پیدا آمد که به نهادن قوت سامعه اندر ما، ما را همی گوید: بشنوید، و به قوت حافظه همی (گوید:) یاد گیرید، و به قوت ذاکره همی گوید: مر شنونده و یاد گرفته را یاد کنید. آن گاه گوییم که چو این قوت ها اندر جملگی خلق بود، واجب آید که خدای بدین آفرینش همی گوید مر جملگی خلق را که بشنوید چیزی که آن بشنودنی است و آن شنودنی اندریافتنی و یادگرفتنی و یادکردنی است. و چو همه مردمان به دلیل این قوت ها که مر نفوس ایشان راست از آفرینش بدان شنودنی حاجتمندند، گوینده آن گفتار جز آفریدگار نباشد. پس درست کردیم از راه آفرینش که واجب است از حکم عقل که آفریدگار عالم با مردم سخن گوید بیرون از دیگر جانوران. و این خواستیم که بیان کنیم.

Ва бурҳон бар дурустии ин қавл ки гуфтем : воҷиб ояд ки он сухани гуфтан аз офаридагор бо мардум ба китобат бошад на ба овозу ҳуруф , онаст ки эзади таъолӣ – бал ( ки ) Фриштгон ӯ – ҷисм нестанду овози ҷуз аз ҷисм наёяд . Ва низ гуфтем ки набишта гуфторӣ бошад аз гӯяндаи мар ( ғоибони маконеу замонироу мардумон ки ҳозиронанд ) андари олам – бидонча эшон аҷсом нафсонӣанду худои таъолии офаридагори аҷсом ва арвоҳаст – бар мисоли ғоибон маконеанд аз худои таъолӣ ки на андар маконаст ва на андари замон , ва низ он мардумон ки ҳануз мавҷӯд нашудаанд ғоибон замонӣанд бар гузашти замон аз ӯ – субҳона - . Ва чу гуфтори худои таъолӣ бо ин ду навъ ғоибонасту гуфторӣ ки ғоибон бидон махсӯсанд китобатаст , пас дуруст шуд ки воҷибаст ки худои таъолӣ бо мардумони сухан ба китобат гуяд на ба овоз .

و برهان بر درستی این قول که گفتیم : واجب آید که آن سخن گفتن از آفریدگار با مردم به کتابت باشد نه به آواز و حروف، آن است که ایزد تعالی – بل (که) فریشتگان او – جسم نیستند و آواز جز از جسم نیاید. و نیز گفتیم که نبشته گفتاری باشد از گوینده مر (غایبان مکانی و زمانی را و مردمان که حاضران اند) اندر عالم – بدانچه ایشان اجسام نفسانی اند و خدای تعالی آفریدگار اجسام و ارواح است – بر مثال غایبان مکانی اند از خدای تعالی که نه اندر مکان است و نه اندر زمان، و نیز آن مردمان که هنوز موجود نشده اند غایبان زمانی اند بر گذشت زمان از او – سبحانه - . و چو گفتار خدای تعالی با این دو نوع غایبان است و گفتاری که غایبان بدان مخصوص اند کتابت است، پس درست شد که واجب است که خدای تعالی با مردمان سخن به کتابت گوید نه به آواز.

Ва чу бар ҳар мардумӣ воҷибаст ки сухани худоиро башнавад , воҷиб ояд ки набиштаи худои таъолӣ ҳамеша андари олам ҳозир бошад , лоҷарами ин набишта ки сухан худоӣаст , пеш аз омадани мардуми андари ин олами ҳосил ва ҳозир бӯдааст андари ин олам , чунонкӣ ба тоъати доштан ( табоиъи мари наботро ва ба тоъати доштани наботу табоиъи мари ҳайвонро ва ба тоъати доштани набот ва ) табоиъу ҳайвони мари мардумро , ( эзади таъолӣ ) тоъати хеш бар мардум набиштааст ,у лекини бештар аз мардумон аз ин фармон ғофиланд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (у ани ман шайъи алои исбҳи бҳмдаҳу локини лои тФқҳўни тсбиҳҳм )у ҷузи он . Пас дуруст кардем ки сухани гуфтани худоӣ бо мардум аз роҳ китобатаст .

و چو بر هر مردمی واجب است که سخن خدای را بشنود، واجب آید که نبشته خدای تعالی همیشه اندر عالم حاضر باشد، لاجرم این نبشته که سخن خدای است، پیش از آمدن مردم اندر این عالم حاصل و حاضر بوده است اندر این عالم، چنانکه به طاعت داشتن (طبایع مر نبات را و به طاعت داشتن نبات و طبایع مر حیوان را و به طاعت داشتن نبات و) طبایع و حیوان مر مردم را، (ایزد تعالی) طاعت خویش بر مردم نبشته است، و لیکن بیشتر از مردمان از این فرمان غافلند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و ان من شی الا یسبح بحمده و لکن لا تفقهون تسبیحهم) و جز آن. پس درست کردیم که سخن گفتن خدای با مردم از راه کتابت است.

Ва бурҳон бар ончии гуфтем : мақсӯди гӯянда аз ин китоб воҷиб ояд ки нгоҳдошти салоҳ мардум бошад андари сарои охирати пас аз гузаштани зиндагии фонӣ ( ӯ , ) , онаст ки ҷонварон бисёранд ки эшон бидонча олат андар ёфтан сухан худоӣ надоранд , худои таъолӣ бо эшон сухан ҳаме нагӯяду салоҳи аҷсод ( эшон ) аз офариниш нигоҳ доштатар аз салоҳи ҷасад мардумаст ва умрҳои эшон дарозтараст – чу гӯрон биёбонеу пелони дарози умру гунҷишкони хонагӣ ки умрҳои дароз ёбанду каркасону ҷузи он – вази иллатҳо ки мардумро уфтад , ( мар ) эшонро чизе науфтад ва ба сабаби зиндагии дарози хеш , бад-ӣни олатҳои нутқӣ ки мардуми рост ҳоҷатманд нестанд . Пас пайдо омад ки салоҳ ( мар ) мардумро андари сухан каз худои шунӯд на андари зиндагӣ гузарандааст , бал каз пас марг ҷасадӣ ӯст мари нафас ӯро . Ва бар ин ҳар се даъвӣ ки ба оғози ин қавл кардем , бурҳон қоим кардем , чунонкии хирадро аз он гузар нест .

و برهان بر آنچه گفتیم: مقصود گوینده از این کتاب واجب آید که نگاهداشت صلاح مردم باشد اندر سرای آخرت پس از گذشتن زندگی فانی (او،) ، آن است که جانوران بسیارند که ایشان بدانچه آلت اندر یافتن سخن خدای ندارند، خدای تعالی با ایشان سخن همی نگوید و صلاح اجساد (ایشان) از آفرینش نگاه داشته تر از صلاح جسد مردم است و عمرهای ایشان درازتر است – چو گوران بیابانی و پیلان دراز عمر و گنجشکان خانگی که عمرهای دراز یابند و کرکسان و جز آن – وز علت ها که مردم را افتد، (مر) ایشان را چیزی نیفتد و به سبب زندگی دراز خویش، بدین آلت های نطقی که مردم راست حاجتمند نیستند. پس پیدا آمد که صلاح (مر) مردم را اندر سخن کز خدای شنود نه اندر زندگی گذرنده است، بل کز پس مرگ جسدی اوست مر نفس او را. و بر این هر سه دعوی که به آغاز این قول کردیم، برهان قایم کردیم، چنانکه خرد را از آن گذر نیست.

Ва акнӯн ба шарҳу баёни китобати худоӣ машғӯл шавем ва гӯйем – чу лозим кардем ба ҳукми ақли сухани гуфтани офаридагор бо мардум аз роҳи китобат ва маълум гардонидем мари хирадмандро ки мардумро фоидаи шунидани ин сухану кор кардан бар он сипас аз гузаштани замони фонӣ ӯ ҳосил ояд – ки воҷибаст каз навъи ҷонварони сухани гӯии як тан бошад ки ӯ ба хондани китобати худои таъолӣ махсӯс бошад то мари набишта ӯро барамён халқ хонд –у қавли он як тани қавл худоӣ бошад , аз баҳри онкии хонандаи набишта касе аз он нависанда гуяд ончӣ гуяд – тоамён он гуфтаро бишинаванду мари набиштаро бибинанд . Ва худои таъолии мари расӯлро ( ъ ) фармуд ки бигӯӣ мари эшонро то қавлӣ шинохта гӯйанд , бад-ӣни оят ( , қавла ) : (у қўлўои ?лаами қўлои мърўФо ) , ( ва ) шинохт ба дидор бошад , пас расӯл ( он ) гуфт ки чу хирадманди андар офариниш нагирист , мари онро ки ӯ гуфт андар ӯ бидид ва бишнохт . Пас гӯйем ки набиштаи худоӣ ки мари онро ҳаме бибояд хондан , офариниши оламу ҷасад мардумаст ки он некӯтар офаринишӣаст , чунонкии худои таъолӣ ( ҳаме ) гуфт , қавла : ( лақади хлқнои алонсни фии аҳсани тақвим ) .

و اکنون به شرح و بیان کتابت خدای مشغول شویم و گوییم – چو لازم کردیم به حکم عقل سخن گفتن آفریدگار با مردم از راه کتابت و معلوم گردانیدیم مر خردمند را که مردم را فایده شنودن این سخن و کار کردن بر آن سپس از گذشتن زمان فانی او حاصل آید – که واجب است کز نوع جانوران سخن گوی یک تن باشد که او به خواندن کتابت خدای تعالی مخصوص باشد تا مر نبشته او را بر امیان خلق خواند – و قول آن یک تن قول خدای باشد، از بهر آنکه خواننده نبشته کسی از آن نویسنده گوید آنچه گوید – تا امیان آن گفته را بشنوند و مر نبشته را ببینند. و خدای تعالی مر رسول را (ع) فرمود که بگوی مر ایشان را تا قولی شناخته گویند، بدین آیت (، قوله) : (و قولوا لهم قولا معروفا)، (و) شناخت به دیدار باشد، پس رسول (آن) گفت که چو خردمند اندر آفرینش نگریست، مر آن را که او گفت اندر او بدید و بشناخت. پس گوییم که نبشته خدای که مر آن را همی بباید خواندن، آفرینش عالم و جسد مردم است که آن نیکوتر آفرینشی است، چنانکه خدای تعالی (همی) گفت، قوله: ( لقد خلقنا الانسن فی احسن تقویم).

Аммо бурҳон бар онкӣ аз мардуми як тан бояд ки набиштаи худоиро бар халқ хонд на бисёр мардумон , онаст ки пеш аз ин баён кардем ки китобати саноатӣ хосасту қавли саноатӣ омаст мардумро , ва чу ҳоли андари китобати башарӣ инаст ки бештар ( аз ) мардум бидон ҳаме нарасанд , сазовор ( бошад ) каз ҷумлагии ин навъи сухани гӯии андари асрҳои бисёр ҷузи як шахс ба китобат худоӣ нарасад . Ва раво нест ки ҳеҷ кас ба хондани китобат илоҳӣ нарасад ҳаргиз , аз баҳри онкии бурҳон қоим кардем бар онкии худоӣ бо мардум ба китобат сухан гуяду сухани гуфтан ба олатӣ ки ( ҳеҷ кас ) мари онро андари наёбад , сухан гуфтан набошад . Ва чу сухани гуфтан ба китобат лозим шуд , хонанда ӣ он китобат лозим шуд , ва чу гуфтор аз ҷинс ( ҳайвон – ки он бисёр анвоъаст – бад-ӣни китобат ) бо як навъаст ки он мардумаст , воҷиб ояд ки хонандаи ин китобат аз ин як навъ бар ин як шахс бошад на бештар аз он албата , аз баҳри онкии шахс аз навъ ки он ашхосаст , ба манзалат навъаст аз ҷинс ки он анвоъаст . Пас гӯйем ки он як тан ки ӯ китобати борӣ – субҳона – бар халқ хонд , пайғомбар худоӣ бошад сӯии халқ .

اما برهان بر آنکه از مردم یک تن باید که نبشته خدای را بر خلق خواند نه بسیار مردمان، آن است که پیش از این بیان کردیم که کتابت صناعتی خاص است و قول صناعتی عام است مردم را، و چو حال اندر کتابت بشری این است که بیشتر (از) مردم بدان همی نرسند، سزاوار (باشد) کز جملگی این نوع سخن گوی اندر عصرهای بسیار جز یک شخص به کتابت خدای نرسد. و روا نیست که هیچ کس به خواندن کتابت الهی نرسد هرگز، از بهر آنکه برهان قایم کردیم بر آنکه خدای با مردم به کتابت سخن گوید و سخن گفتن به آلتی که (هیچ کس) مر آن را اندر نیابد، سخن گفتن نباشد. و چو سخن گفتن به کتابت لازم شد، خواننده ی آن کتابت لازم شد، و چو گفتار از جنس (حیوان – که آن بسیار انواع است – بدین کتابت) با یک نوع است که آن مردم است، واجب آید که خواننده این کتابت از این یک نوع بر این یک شخص باشد نه بیشتر از آن البته ، از بهر آنکه شخص از نوع که آن اشخاص است، به منزلت نوع است از جنس که آن انواع است. پس گوییم که آن یک تن که او کتابت باری – سبحانه – بر خلق خواند، پیغامبر خدای باشد سوی خلق.

Аммо бурҳон бар онкии набиштаи худои таъолии офариниш оламаст , инаст ки набишта аз нависанда асарӣ бошад ба санъат берун оварда бар хок ё бар чизҳои хокӣ ,у асар аз офаридагори олами ин сӯратҳост ки бар аҷсоми олимӣ падедасту дигар чизе нест ҷузи ин , ва аз ин гуфт ( худои таъолӣ ) , қавла : (у фии аларзи ?ити ллмўқнину фии анФскми аФлои тбсрўн ) . Ва агар қавли худои оятҳост , пас ҳаме гуяд ки оятҳо андар заминасту андари нафас ҳои шумост ,у ҳаме на байнед ? ва чу набиштаи худоӣ – субҳона – ки бидон бо халқ сухан гуяд воҷиб оварадему сухан аз нависанда ба ашкол бошад бар хок , чаҳ шак монад хирадмандро андари онкии набиштаи худоӣ ки бидон ҳаме бо мардум сухан гуяд инаст ки ҳаме байнем аз офариниши андари ин ҷисми куллӣу маволед ӯ ? бо онкии ҷумлагии мардум муттафиқанд бар онкии далел бар ҳастӣ сонеъи ҳакими мурӣди пари ҳикмату пари осор мурӣдаст , ва чунонаст ки ин маснӯъи азими набишта худоӣаст сӯии халқ ба қавлии куллӣ ки ман ҳакиму мурӣдам .

اما برهان بر آنکه نبشته خدای تعالی آفرینش عالم است، این است که نبشته از نویسنده اثری باشد به صنعت بیرون آورده بر خاک یا بر چیزهای خاکی، و اثر از آفریدگار عالم این صورت هاست که بر اجسام عالمی پدید است و دیگر چیزی نیست جز این، و از این گفت (خدای تعالی)، قوله: ( و فی الارض ایت للموقنین و فی انفسکم افلا تبصرون). و اگر قول خدای آیت هاست، پس همی گوید که آیت ها اندر زمین است و اندر نفس های شماست، و همی نه بینید؟ و چو نبشته خدای – سبحانه – که بدان با خلق سخن گوید واجب آوردیم و سخن از نویسنده به اشکال باشد بر خاک، چه شک ماند خردمند را اندر آنکه نبشته خدای که بدان همی با مردم سخن گوید این است که همی بینیم از آفرینش اندر این جسم کلی و موالید او؟ با آنکه جملگی مردم متفق اند بر آنکه دلیل بر هستی صانع حکیم مرید پر حکمت و پر آثار مرید است، و چنان است که این مصنوع عظیم نبشته خدای است سوی خلق به قولی کلی که من حکیم و مریدم.

Акнӯн ба бурҳон дуруст кардем бад-ӣн ки хонандае воҷибаст , андари исботи набуввати фаслии мшрҳи бигӯем ва ба бурҳони ақлии мари онро собит кунем . Ва гӯйем ки касе мункири натавонад шудани мари ин атоҳои илоҳиро каз ҷумлагии ҷинси ҳайвон бо бисёре анвоъи он ба навъи мардум расидааст . Ва азимтар атоеи ин ақл шарифаст ки бар ин сухан гӯй андешанда бозҷўиндаҳи ёдгирандаи далели ҷӯй аз чизҳои ошкораи брчизҳои пӯшида муваккиласт ки дигари ҳайвонот аз ин ато бебаҳраанд . Ва ақл суратгараст мари ин нафаси нотиқаро бо дасти афзорҳои бисёр ки он қӯтҳои нафас нотиқааст ва ин ҳамаи олатҳост ки мари алФғдни илмро шояд . Пас ин ақли шариф чу пеша варӣаст бо олатҳо ва ӯ худ латифаст ва нодидорӣасту дасти аФзорҳош низ ҳамаи латиф ва нодидорӣанд , чу қӯтҳои мафкурау мусавварау ҳофизау зокирау ҷузи он . Пас воҷиб ояд ки ончии ин пешаи вари латифи нодӣдании мари ин дасти афзорҳои шарифи нобсўдниро ҳаме бар он кор бихоҳад бастани чизеи латиф ва нодидораст , чунонкии пешаи варии дидорӣ – ки он дурудгараст – мари дасти афзорҳои бсўдниро аз тешау дасти аррау пурмау ҷузи он бар чизеи дидории ҳамеи корбндд ки он чӯбасту мари он чӯбро бад-ӣни дасти афзорҳо сӯрат кунад ба сӯратӣ ки мари онро пеш аз он андари зоти хеш нигошта бошад то мари он чӯбро бидон сӯрат қӣматӣ гирданд . Пас гӯйем ки ақл бар мисоли он дурудгарасту қӯтҳои мафкурау ҳофизау зокирау ҷузи он мар ӯро бар мисоли тешау дасти аррау пурмау ҷуз онаст мари дурудгарроу нафаси мардуми мар ӯро ба манзалати он чӯбаст мари дурудгарро . Ва сӯратгарии ақл бар ин чӯби хеши бад-ӣни дасти афзорҳо онаст ки мар ӯро ба сазоӣ ӯ сӯрат кунад , он сӯрат ки ақли мар ӯро андари зот хеш дорад . Ва сӯрат ба сазо ( мар ) нафасро онаст ки мари хештанро бишносад ки ӯ ҷавҳарӣ латифаст ва зиндааст абадӣ ,у мар ӯро андари ин олам бидон овардаанд то аз ин роҳи мари олами маъқӯлро бишносаду бидонад ки ин сарой ӯ несту бидонад ( ки тоъати мубдиъи ҳақ бар ӯ воҷибаст ба илму амал ,у адлро кори бандад ) аз хештан бар дигарон ва бар хештан ба нопсндидни мари хештанро ва эшонро ба дараҷаи ҷонвароне ки мари эшонро аз офариниши ин ато нест аз офаридагору ҷузи он аз сӯратҳоӣ ки мари онро ба ҷой хеш гуфта шавад , то чу нафас аз ақли мари ин сӯрати сазовори хешро бипазирад ба савоб абадӣ расад ва он савоби мар ӯро ба бозгаштан ӯ бошад сӯии сарои хеш бар сӯрати асли хеш , ва агар сирати сутуронро кори бандад ба хилофи сӯрати асли хеш ( буд ва ба хилофи асли сӯрати хеш ) бадв боз гардад ва аз он хилоф ба уқубат абадӣ биёвезад .

اکنون به برهان درست کردیم بدین که خواننده ای واجب است، اندر اثبات نبوت فصلی مشرح بگوییم و به برهان عقلی مر آن را ثابت کنیم. و گوییم که کسی منکر نتواند شدن مر این عطاهای الهی را کز جملگی جنس حیوان با بسیاری انواع آن به نوع مردم رسیده است. و عظیم تر عطایی این عقل شریف است که بر این سخن گوی اندیشنده بازجوینده یادگیرنده دلیل جوی از چیزهای آشکاره برچیزهای پوشیده موکل است که دیگر حیوانات از این عطا بی بهره اند. و عقل صورتگر است مر این نفس ناطقه را با دست افزارهای بسیار که آن قوت های نفس ناطقه است و این همه آلت هاست که مر الفغدن علم را شاید. پس این عقل شریف چو پیشه وری است با آلت ها و او خود لطیف است و نادیداری است و دست افزارهاش نیز همه لطیف و نادیداری اند، چو قوت های مفکره و مصوره و حافظه و ذاکره و جز آن. پس واجب آید که آنچه این پیشه ور لطیف نادیدنی مر این دست افزارهای شریف نابسودنی را همی بر آن کار بخواهد بستن چیزی لطیف و نادیدار است، چنانکه پیشه وری دیداری – که آن درودگر است – مر دست افزارهای بسودنی را از تیشه و دست اره و پرمه و جز آن بر چیزی دیداری همی کاربندد که آن چوب است و مر آن چوب را بدین دست افزارها صورت کند به صورتی که مر آن را پیش از آن اندر ذات خویش نگاشته باشد تا مر آن چوب را بدان صورت قیمتی گرداند. پس گوییم که عقل بر مثال آن درودگر است و قوت های مفکره و حافظه و ذاکره و جز آن مر او را بر مثال تیشه و دست اره و پرمه و جز آن است مر درودگر را و نفس مردم مر او را به منزلت آن چوب است مر درودگر را. و صورتگری عقل بر این چوب خویش بدین دست افزارها آن است که مر او را به سزای او صورت کند، آن صورت که عقل مر او را اندر ذات خویش دارد. و صورت به سزا (مر) نفس را آن است که مر خویشتن را بشناسد که او جوهری لطیف است و زنده است ابدی، و مر او را اندر این عالم بدان آورده اند تا از این راه مر عالم معقول را بشناسد و بداند که این سرای او نیست و بداند (که طاعت مبدع حق بر او واجب است به علم و عمل، و عدل را کار بندد) از خویشتن بر دیگران و بر خویشتن به ناپسندیدن مر خویشتن را و ایشان را به درجه جانورانی که مر ایشان را از آفرینش این عطا نیست از آفریدگار و جز آن از صورت هایی که مر آن را به جای خویش گفته شود، تا چو نفس از عقل مر این صورت سزاوار خویش را بپذیرد به ثواب ابدی رسد و آن ثواب مر او را به بازگشتن او باشد سوی سرای خویش بر صورت اصل خویش، و اگر سیرت ستوران را کار بندد به خلاف صورت اصل خویش (بود و به خلاف اصل صورت خویش) بدو باز گردد و از آن خلاف به عقوبت ابدی بیاویزد.

Пас гӯйем андари эҷоби ваҳй ( ва ) набувват , ки мардум ба оғоз будаш бар зиндагӣ бо дигари ҳайвони баробар буд ва пас аз он чу ба камоли ҷисмонии хеш наздик омад , бадви чизеи пайваст ки бидон чизи мари чизҳоро ба ҳақиқат бишнохт ва рамзҳоро бидонаст вази чизҳои ошкора бидон бар чизҳои пӯшида далел гирифт ,у дигари ҳайвонот аз ин чиз ки ( бадв ) расед , баҳра наёфтанд . Ва ин чиз ки бадв расед , ақли латиф буд ва ин ақли сӯй ӯ аз фиристандаи ақл чу ваҳй буд ва ӯ бад-ӣни ваҳии пӯшида ки бадв расед , чу пайғомбарии гашт . Ва шаккӣ нест андари онкии ин ваҳй ба зот ӯ на аз зот ӯ ояд , чаҳ агар бдонкаҳ ӯ яке ҷонвар буд ин чизи шариф ки ӯ ақласт аз зот ӯ падед омад , лозим омадӣ каз зот ҳар ҷонварии ин ақл низ падед омадӣ , бо онкии ин нафас ки мари ин чизи шарифро пазируфт ба мардум аз касе омад низ ҷузи зот ӯ , аз баҳри онкии мар ӯро пеш аз будаш хеш тавоноӣ набӯд . Ва чу ақл ба мардум на аз зот ӯ омад , дуруст шуд ки мардумро бад-ӣни гавҳари шариф ки ақласт , худованди ин гавҳар махсӯс кард . Пас бад-ӣни шарҳ ки бкрдим , пайдо шуд ки сӯй ҳар кас аз офаридагор ӯ ваҳии пӯшидау заъиф ҳаме ояду мар ӯро баъс ҳаме кунад ин ваҳй ки ақласт ки бозҷӯӣ то ин оламро чаро кардаанду мари инро бад-ӣни ҷо ба чаҳ кор овардаанд ва чигуна хоҳад бӯдани ҳоли ту пас аз онкӣ аз ин сарои беруни шӯй . Ва чу ин бозҷўиндаҳ ба мардуми ҳаме аз офаридагор ӯ ояд монанди ваҳии пӯшида , воҷиб ояд ки ончии ин ҷӯянда бидон хушнӯд шавад ҳам аз офаридагор омада бошад , чунонкии ончии қӯт ҷозиба бидон хушнӯд шуд , офаридагори офарӣда буд пеш аз онкии қӯти ҷозибаро андари мардуми ниҳод ва он ғизо буд . Ва мари ин бози ҷӯяндаи ақлиро хушнӯдӣ ба илмаст аз ин ҳолҳо ки ёд кардем , чунонкии мари он бози ҷӯяндаи ҳиссиро хушнӯдӣ ба ғизост . Пас илми ғизоӣ нафасаст ва аз офаридагор ӯ бояд ки бияёд , ҳам чунонкии ғизои ҷасад аз ӯ ҳаме ояд .

پس گوییم اندر ایجاب وحی (و) نبوت، که مردم به آغاز بودش بر زندگی با دیگر حیوان برابر بود و پس از آن چو به کمال جسمانی خویش نزدیک آمد، بدو چیزی پیوست که بدان چیز مر چیزها را به حقیقت بشناخت و رمزها را بدانست وز چیزهای آشکاره بدان بر چیزهای پوشیده دلیل گرفت، و دیگر حیوانات از این چیز که (بدو) رسید، بهره نیافتند. و این چیز که بدو رسید، عقل لطیف بود و این عقل سوی او از فرستنده عقل چو وحی بود و او بدین وحی پوشیده که بدو رسید، چو پیغامبری گشت. و شکی نیست اندر آنکه این وحی به ذات او نه از ذات او آید، چه اگر بدانکه او یکی جانور بود این چیز شریف که او عقل است از ذات او پدید آمد، لازم آمدی کز ذات هر جانوری این عقل نیز پدید آمدی، با آنکه این نفس که مر این چیز شریف را پذیرفت به مردم از کسی آمد نیز جز ذات او، از بهر آنکه مر او را پیش از بودش خویش توانایی نبود. و چو عقل به مردم نه از ذات او آمد، درست شد که مردم را بدین گوهر شریف که عقل است، خداوند این گوهر مخصوص کرد. پس بدین شرح که بکردیم، پیدا شد که سوی هر کس از آفریدگار او وحی پوشیده و ضعیف همی آید و مر او را بعث همی کند این وحی که عقل است که بازجوی تا این عالم را چرا کرده اند و مر این را بدین جا به چه کار آورده اند و چگونه خواهد بودن حال تو پس از آنکه از این سرای بیرون شوی. و چو این بازجوینده به مردم همی از آفریدگار او آید مانند وحی پوشیده، واجب آید که آنچه این جوینده بدان خشنود شود هم از آفریدگار آمده باشد، چنانکه آنچه قوت جاذبه بدان خشنود شد، آفریدگار آفریده بود پیش از آنکه قوت جاذبه را اندر مردم نهاد و آن غذا بود. و مر این باز جوینده عقلی را خشنودی به علم است از این حال ها که یاد کردیم، چنانکه مر آن باز جوینده حسی را خشنودی به غذاست. پس علم غذای نفس است و از آفریدگار او باید که بیاید، هم چنانکه غذای جسد از او همی آید.

Ва илм ба мардум ё ба қавл расад ё ба китобат ,у қавл ба овозу ҳуруф аз худои таъолии мумтанеъ ва маҳоласт ,у китобат аз котиб асарӣ бошад нигошта бар хоку нигоштаи худоӣ бар хокаст ва ( он ) ин олам маҳсусаст . Пас лозим шуд бар ҳар касе ки мари ин набиштаи илоҳиро бархонад . Ва ин ваҳии заъиф ки ӯ ақл азизаст ва ба ҳар касе ояндааст , мутафовитаст андари равшанӣу тирагӣу заъфу қӯт , то як мардум чунонаст каз андак гуфторӣ башнавад бисёр маъниро бидонад ва ба ишоратӣ бар бисёр мақсӯдҳо воқиф шавад ,у дигар чунонаст ки то мари як маъниро ба бисёр алфоз иборат накунанд ӯ бидон андар нарасад , ва як мардумаст каз набиштаи мақсӯди нависандаро шиносад , ва дайгарӣаст ки мари набиштаро ба тсҳиФ ( хонду бештар худ онанд ки набиштаро албата нашносанд . Ва набиштае аз набиштаҳои илоҳӣ латифаст чу нафасу хонандаи он ) набиштаи фикрат латифаст ,у набиштае аз набиштаҳои илоҳӣ касифаст чу ҷисму хонандаи он касифаст чу ҳис (аст ) ,у набиштае аз набиштаҳои худои таъолӣ онаст ки офаринишро тартибасту мар ҳар Фрўдиниро аз махлуқи тоъати онкии бартар аз ӯст набиштааст , чунонкӣ бар табоиъи тоъат ( набот ) набиштааст . Набинӣ ки чигуна табоиъи мари наботро мутӣъасту наботи мари табоиъро бидон тоъат каз ӯ ҳаме ёбад шарифтар аз он ( ҳаме ) кунад ки ҳаст ба рӯҳи намое ва он аз ӯ мари табоиъро савобаст бар тоъат ? ва бар наботи тоъати ҳайвон набиштааст , лоҷарами ҳайвони мари наботро бидон тоъат каз ӯ ҳаме ояд ба ҳису ҳаракат ба хост расонидааст ба рӯҳи ҳиссӣ . Ва бар табоиъу наботу ҳайвони тоъати мардум набиштааст . Набинӣ ки мардум аз ҳар чизе аз он фоида гӣрандаасту наботу ҳайвон аз ӯ ба рӯҳи нотиқа рсндаҳанд ?

و علم به مردم یا به قول رسد یا به کتابت، و قول به آواز و حروف از خدای تعالی ممتنع و محال است، و کتابت از کاتب اثری باشد نگاشته بر خاک و نگاشته خدای بر خاک است و (آن) این عالم محسوس است. پس لازم شد بر هر کسی که مر این نبشته الهی را برخواند. و این وحی ضعیف که او عقل عزیز است و به هر کسی آینده است، متفاوت است اندر روشنی و تیرگی و ضعف و قوت، تا یک مردم چنان است کز اندک گفتاری بشنود بسیار معنی را بداند و به اشارتی بر بسیار مقصودها واقف شود، و دیگر چنان است که تا مر یک معنی را به بسیار الفاظ عبارت نکنند او بدان اندر نرسد، و یک مردم است کز نبشته مقصود نویسنده را شناسد، و دیگری است که مر نبشته را به تصحیف (خواند و بیشتر خود آنند که نبشته را البته نشناسند. و نبشته ای از نبشته های الهی لطیف است چو نفس و خواننده آن) نبشته فکرت لطیف است، و نبشته ای از نبشته های الهی کثیف است چو جسم و خواننده آن کثیف است چو حس (است)، و نبشته ای از نبشته های خدای تعالی آن است که آفرینش را ترتیب است و مر هر فرودینی را از مخلوق طاعت آنکه برتر از اوست نبشته است، چنانکه بر طبایع طاعت (نبات) نبشته است. نبینی که چگونه طبایع مر نبات را مطیع است و نبات مر طبایع را بدان طاعت کز او همی یابد شریف تر از آن (همی) کند که هست به روح نمایی و آن از او مر طبایع را ثواب است بر طاعت؟ و بر نبات طاعت حیوان نبشته است، لاجرم حیوان مر نبات را بدان طاعت کز او همی آید به حس و حرکت به خواست رسانیده است به روح حسی. و بر طبایع و نبات و حیوان طاعت مردم نبشته است. نبینی که مردم از هر چیزی از آن فایده گیرنده است و نبات و حیوان از او به روح ناطقه رسنده اند؟

Ва чу бартар аз мардуми андари ин олам чизе нест ва ӯ маснӯъӣаст аз маснӯъоти илоҳӣ ва бар ӯ ба хати илоҳӣ аз ин тартиб ки ёд кардем ва ҳаме бархонад , тоъати сонеъи олам набиштааст – аз баҳри онкии ин набишта аз баҳр ӯ собит шудааст – ва ин нбштн бар ӯ на чизе қисирӣаст монанди он дигари тоъатҳо то ба зарурат бар он баравад , бал ( ки ) ихтиёрӣаст то ба ихтиёр бар он бараваду мари худовандон ( ақл ) бехалалро андари ин набиштаи илоҳӣ ки мо бадишон намудем шаккии ниўФтд , пайдост аз ин тартиб ки ҳар ки мари сонеъи оламро тоъат дорад бадв пайваста шавад ( ва ) ба лаззотӣу эҳсон ҳоӣ расад ки васфу қавлу самъ бар он муҳӣт нашавад , бал ( ки ) мари онро ҳамон бошад ки мари сонеъи олами рост . Ва расӣдан он Фрўдинон ки ёд кардем бидон бринон ба тоъатӣ ки ҳаме доранд мари эшонро , бар дурустии ин қавли гўост .

و چو برتر از مردم اندر این عالم چیزی نیست و او مصنوعی است از مصنوعات الهی و بر او به خط الهی از این ترتیب که یاد کردیم و همی برخواند، طاعت صانع عالم نبشته است – از بهر آنکه این نبشته از بهر او ثابت شده است – و این نبشتن بر او نه چیزی قسری است مانند آن دیگر طاعت ها تا به ضرورت بر آن برود، بل (که) اختیاری است تا به اختیار بر آن برود و مر خداوندان (عقل) بی خلل را اندر این نبشته الهی که ما بدیشان نمودیم شکی نیوفتد، پیداست از این ترتیب که هر که مر صانع عالم را طاعت دارد بدو پیوسته شود (و) به لذاتی و احسان هایی رسد که وصف و قول و سمع بر آن محیط نشود، بل (که) مر آن را همان باشد که مر صانع عالم راست. و رسیدن آن فرودینان که یاد کردیم بدان برینان به طاعتی که همی دارند مر ایشان را، بر درستی این قول گواست.

Он гоҳ гӯйем ки он кас ки мари набиштаи илоҳиро ки офариниш оламаст бар хонд , ӯ пайғомбари худоӣ таъолӣ бошаду қавли он каси қавл худоӣ бошад ва он кас ба худои наздиктар аз ҳама халқ бошаду воқиф шудан бар ин набиштаи илоҳӣ ваҳй бошад бадв , қӯтӣ ки ваҳйҳои заъифро ки ба ҳар касе омадааст , ӯ бидон ( қӯт ) қавии тўондкрдн ( бар дигарон ) . Ва нафаси он як тан ки мари ин набиштаро бархонад , аз нуфуси дигари мардумон ҳам бидон манзалат бошад ки нафаси мардум аз нуфуси дигар ҳайвонаст , ва он нафас аз равшанӣу покизагӣ ва идрок бидон маҳал расад ки чу бад-ӣни набиштаи илоҳӣ андар нигарад ки сӯрат оламаст , мақсӯди офаридагор аз ин бидонад . Ва чу омадан ин нафаси ҷӯяндаи мар чунӣ ва чароеро аз корҳои илоҳӣ ба ҳар мардумӣ зоҳирасту мари онро касе ҳаме мункир нашавад , чаро ( мар ) омадан он нафаси омӯзандаро ки мари ин ҷуиндагонро хушнӯд кунад ҳамеи мункир бояд шудан ? бал ( ки ) чу пайдост каз ҷумлагии ҷинси ҳайвони қӯти ҷӯяндаи илм бар ин як навъ фурӯд омад , лозим ояд ки қӯтдиҳанда илм бар як шахс аз ин навъ фурӯд ояд , аз баҳри онкии шахс аз навъ ҳам бидон манзалатаст ки навъ аз ҷинсаст . Ва агар маълумаст ки ин рӯҳ ки ақл пазираст на онаст ки мари дигари ҳайвони рост , бал ки ин рӯҳ нотиқаасту бартар аз онаст ба ( офаринишу ҷӯянда илмаст , чаро мункир бояд шудан ) ки мари он касро ки илми бад-ӣни ҷуиндагон аз ӯ расад , рӯҳӣаст бартар аз ин арвоҳу номи он рӯҳи аломин ё рӯҳ алқудсаст ?у чунонкии рӯҳи нотиқаи илми ҷӯй ба ҷумлагии ин навъи ҳайвон ки мардумаст аз офаридагори олам омадааст , рӯҳи аломин низ аз офаридагор бидон як шахс омадааст то бидон як тани нуқсони ин навъ ( ба ) ёфтан ончии ҳамеи ҷӯянд тамом шавад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : (у кзлки аўҳинои алики рўҳои ман амрнои мо канти тдрии мо алктбу лои алоимну локини ҷълнаҳ нуро наҳудо ба ман нишои ман ъбодноу анки лтҳдии илои срти мустақӣми срти аллоҳи ?лаи мо фии алсмўт ва мо фии аларзи алои илои аллоҳи тсири аломўр ) . Сирот роҳ бошаду роҳи худоӣ ки ишорати андари ин оят бидонасту расӯлро ҳаме гуяд : тўхлқро он роҳ ҳаме намой , инаст ки чизҳо андари офариниш бар он равандаанд аз тоъати Фрўдинони мари бринонро ва аз расӣдани баҳраҳои илоҳӣ ба ҳар бринӣ , то чу фурӯдин мар ӯро тоъат дорад , аз он баҳра хеш биёбад . Ва андари ин оят пайдост ки ваҳии сӯии расӯл ( рӯҳӣ ) буд ( ъ ) на ҷисмӣ . Ва овоз ( аз ) ҷисм ( ояд на аз рӯҳ . ) пас зоҳираст ба ҳукми ин оят ки ваҳии ишоратӣ буд на овозӣ . Ва чу ин гуфтор ба овоз набӯд , ба ишоратӣ буд сӯии ин набиштаи илоҳӣ ки оламаст , аз баҳри онкии мари расонӣдани илмро ба мардуми ҷузи ин ду тариқ , сиўмӣ нест . Ва намӯдани офаридагори мари он як танро набишта ӣ хеш , ба равшан кардан буд мари басират ӯро ба рӯҳӣ ки бадв фиристод аз амри хеш то андеша кард андари офариниш бар шигифтии олам , ва бедор шуд бар ончии дигарон аз он ғофил (у хуфта ) буданд ва бидид ончии дигарон ҳаме надиданд , чунонкӣ монанди он ба касе расад аз ӯ , воқиф шавад бар чизе ки он пеш аз он бар ӯ пӯшида бошад , ба андешаи равшан ки падед ояд мар касеро берун аз дигарон , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( хатми аллоҳи алии қлўбҳму алии смъҳму алии абсрҳми ғшўаҳ ) . Ва чу мари ҷоҳилонро ҳамеи бнкўҳд бидонча бар ( дилҳоу гӯшҳои эшон Меҳрӣаст ва бар ) чашмҳои эшон пардааст , ин қавл далеласт бар он ки бар дилу гӯши расӯл меҳр нест ва бар чашм ӯ парда нест ва ҳаме бинад чизҳое ки онҳо ( ки ) бар чашмҳои эшон пардааст ҳамеи мари онро набенанд . Ва фазли расӯл бар халқ ба илм буд , пас воҷиб ояд ки бад-ӣн ки бар чашми расӯл парда набӯд , мар ӯро илмӣ ҳосил шуд . Ва илм аз роҳи бенаии ҷуз ба хондани набишта ҳосил нашавад . Пас пайдо шуд ки расӯл ба баргирафтан он ғшоўаҳ аз чашм ӯ тавонист мари ин набиштаи илоҳиро хондан ,у пеш аз онкӣ бар чашм ӯ низ ғшоўаҳ буд , мари ин набиштаро ҳаме натавонист хондани вази ин китобати уммӣ буд , чунонкии худоӣ таъолӣ гуфт ( , қавла ) : ( ҳўи алзии баъси фии аломиин рсўло манеҳам итлўои алайҳими ?итау изкиҳму иълмҳми алктбу алҳкмаҳу ани конўои ман қабл лФии злли мубин ) . Андари ин оят низ пайдост ки пеш аз расӣдани ваҳии расӯл низ уммӣ буд ,у уммӣ он бошад ки набиштаро надонад хондан . Ва чу ҳаме гуяд : сипас аз баъсу набувват бар халқи оётро хондан гирифт ва бифармудаш то мари эшонро китобу ҳикмати биомузад ҳарчанд ки пеш аз он андари гум будагӣ буданд , ( ин сухан далеласт бар онкӣ бидонча парда аз чашм ӯ ) бардошт , азамён ҷудо шуду хонандаи гашти мари китобро то мари эшонро битавонаст омухтан , ва он пӯшиш ё парда бар чашми расӯли пеш аз ваҳй буд . Ва бар чашми кофарон на пардаи ҷисмӣ буд , бал ( ки ) монанди он пӯшиши имрӯз бар чашм ҳар касе ки набишта надонад ҳаст ва он пӯшиш ки бар ҷисмамён аўФтодаҳаст , аз чашми нависандагон бархестааст . Ва парда аз чашмамён андари хат башарӣ бидон бархезад ки нуфуси эшон роста шавад мар пазируфтани илмроу пӯшиш аз чашми он як тан ки уммӣ бошад аз хат илоҳӣ бидон бархезад ки ороста шавад мар пазируфтани таъйидро . Ва чу мари набиштаии башариро ба шунидани овози тавон омухтану худои таъолӣ ҷисм нест , набишта ӯ ҷуз ба намӯдан ба чашм натавон омухтан , аз баҳри онкии мардум аз роҳи ин ду машъар ба илм расад каз ӯ яке гӯшасту дигар чашмаст , ва чу мумкин нест каз худоӣ овоз шунаванд ҷузи онкии андар офариниш бингараду андари он ба ҳақ тафаккур кунанд , мар ҷустани илми илоҳиро низ рӯй нест , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : « витФкрўни фии халқи алсмўту аларзи рбнои мо хилқати ҳозои бтлои сбҳнки Фқнои азоби алнор » .

آن گاه گوییم که آن کس که مر نبشته الهی را که آفرینش عالم است بر خواند، او پیغامبر خدای تعالی باشد و قول آن کس قول خدای باشد و آن کس به خدای نزدیک تر از همه خلق باشد و واقف شدن بر این نبشته الهی وحی باشد بدو، قوتی که وحی های ضعیف را که به هر کسی آمده است، او بدان (قوت) قوی تواندکردن (بر دیگران). و نفس آن یک تن که مر این نبشته را برخواند، از نفوس دیگر مردمان هم بدان منزلت باشد که نفس مردم از نفوس دیگر حیوان است، و آن نفس از روشنی و پاکیزگی و ادراک بدان محل رسد که چو بدین نبشته الهی اندر نگرد که صورت عالم است، مقصود آفریدگار از این بداند. و چو آمدن این نفس جوینده مر چونی و چرایی را از کارهای الهی به هر مردمی ظاهر است و مر آن را کسی همی منکر نشود، چرا (مر) آمدن آن نفس آموزنده را که مر این جویندگان را خشنود کند همی منکر باید شدن؟ بل (که) چو پیداست کز جملگی جنس حیوان قوت جوینده علم بر این یک نوع فرود آمد، لازم آید که قوت دهنده علم بر یک شخص از این نوع فرود آید، از بهر آنکه شخص از نوع هم بدان منزلت است که نوع از جنس است. و اگر معلوم است که این روح که عقل پذیر است نه آن است که مر دیگر حیوان راست، بل که این روح ناطقه است و برتر از آن است به (آفرینش و جوینده علم است، چرا منکر باید شدن) که مر آن کس را که علم بدین جویندگان از او رسد، روحی است برتر از این ارواح و نام آن روح الامین یا روح القدس است؟ و چنانکه روح ناطقه علم جوی به جملگی این نوع حیوان که مردم است از آفریدگار عالم آمده است، روح الامین نیز از آفریدگار بدان یک شخص آمده است تا بدان یک تن نقصان این نوع (به) یافتن آنچه همی جویند تمام شود، چنانکه خدای تعالی همی گوید (،قوله): ( و کذلک اوحینا الیک روحا من امرنا ما کنت تدری ما الکتب و لا الایمان و لکن جعلنه نورا نهدی به من نشاء من عبادنا و انک لتهدی الی صرط مستقیم صرط الله الذي له ما فی السموت و ما فی الارض الا الی الله تصیر الامور). صراط راه باشد و راه خدای که اشارت اندر این آیت بدان است و رسول را همی گوید: توخلق را آن راه همی نمای، این است که چیزها اندر آفرینش بر آن رونده اند از طاعت فرودینان مر برینان را و از رسیدن بهره های الهی به هر برینی، تا چو فرودین مر او را طاعت دارد، از آن بهره خویش بیابد. و اندر این آیت پیداست که وحی سوی رسول (روحی) بود (ع) نه جسمی. و آواز (از) جسم (آید نه از روح.) پس ظاهر است به حکم این آیت که وحی اشارتی بود نه آوازی. و چو این گفتار به آواز نبود، به اشارتی بود سوی این نبشته الهی که عالم است، از بهر آنکه مر رسانیدن علم را به مردم جز این دو طریق، سیومی نیست. و نمودن آفریدگار مر آن یک تن را نبشته ی خویش، به روشن کردن بود مر بصیرت او را به روحی که بدو فرستاد از امر خویش تا اندیشه کرد اندر آفرینش بر شگفتی عالم، و بیدار شد بر آنچه دیگران از آن غافل (و خفته) بودند و بدید آنچه دیگران همی ندیدند، چنانکه مانند آن به کسی رسد از او، واقف شود بر چیزی که آن پیش از آن بر او پوشیده باشد، به اندیشه روشن که پدید آید مر کسی را بیرون از دیگران، چنانکه خدای تعالی همی گوید (، قوله) : (ختم الله علی قلوبهم و علی سمعهم و علی ابصرهم غشوه). و چو مر جاهلان را همی بنکوهد بدانچه بر (دل ها و گوش های ایشان مهری است و بر) چشم های ایشان پرده است، این قول دلیل است بر آن که بر دل و گوش رسول مهر نیست و بر چشم او پرده نیست و همی بیند چیزهایی که آنها (که) بر چشم های ایشان پرده است همی مر آن را نبینند. و فضل رسول بر خلق به علم بود، پس واجب آید که بدین که بر چشم رسول پرده نبود، مر او را علمی حاصل شد. و علم از راه بینایی جز به خواندن نبشته حاصل نشود. پس پیدا شد که رسول به برگرفتن آن غشاوه از چشم او توانست مر این نبشته الهی را خواندن، و پیش از آنکه بر چشم او نیز غشاوه بود، مر این نبشته را همی نتوانست خواندن وز این کتابت امی بود، چنانکه خدای تعالی گفت (،قوله) : (هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم ایته و یزکیهم و یعلمهم الکتب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلل مبین). اندر این آیت نیز پیداست که پیش از رسیدن وحی رسول نیز امی بود، و امی آن باشد که نبشته را نداند خواندن. و چو همی گوید: سپس از بعث و نبوت بر خلق آیات را خواندن گرفت و بفرمودش تا مر ایشان را کتاب و حکمت بیاموزد هرچند که پیش از آن اندر گم بودگی بودند، (این سخن دلیل است بر آنکه بدانچه پرده از چشم او) برداشت، از امیان جدا شد و خواننده گشت مر کتاب را تا مر ایشان را بتوانست آموختن، و آن پوشش یا پرده بر چشم رسول پیش از وحی بود. و بر چشم کافران نه پرده جسمی بود، بل (که) مانند آن پوشش امروز بر چشم هر کسی که نبشته نداند هست و آن پوشش که بر جسم امیان اوفتاده است، از چشم نویسندگان برخاسته است. و پرده از چشم امیان اندر خط بشری بدان برخیزد که نفوس ایشان راسته شود مر پذیرفتن علم را و پوشش از چشم آن یک تن که امی باشد از خط الهی بدان برخیزد که آراسته شود مر پذیرفتن تایید را. و چو مر نبشتهی بشری را به شنودن آواز توان آموختن و خدای تعالی جسم نیست، نبشته او جز به نمودن به چشم نتوان آموختن، از بهر آنکه مردم از راه این دو مشعر به علم رسد کز او یکی گوش است و دیگر چشم است، و چو ممکن نیست کز خدای آواز شنوند جز آنکه اندر آفرینش بنگرد و اندر آن به حق تفکر کنند، مر جستن علم الهی را نیز روی نیست، چنانکه خدای تعالی همی گوید (،قوله) : « ویتفکرون فی خلق السموت و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار ».

Пас гӯйем ки халқ ( ба ҷумлагӣ ) андари набиштаи илоҳии амённду расӯли Мустафо ( с ) пеш аз онкии рӯҳи алқудс бадв расед низ аз ин набиштаи уммӣ буд ва чу ба таъйиди хонандаи хати илоҳии гашт , аз набиштаи башарӣ бениёз шуд . Ва уммат каз хати илоҳии амённд , ба набиштаи башарии ҳоҷтмнднд ва бидон муфтахаранд , ва маълумаст ки андар шаҳрамён ҳар чанд ки дабир камтар бошад азизтар бошад . Пас андари олам ки ин шаҳр амёнаст , аз набиштаи худои як хонанда беш раво набӯд ( мар ) ин хати абадиро то иззат ӯ бештар бошад . Ва чу парда аз чашми басирати расӯл ( с ) бархест , мари ин набиштаи илоҳиро бархонад ва бишнохт ,у ончии мари халқро бидон ҳоҷат буд бархонад бар халқи ин нишонеҳоро ва яке аз ӯ ин маъниҳои илоҳиро ба забони тозӣ ба мислиҳо ва рамзҳо андари пӯшида , на мшрҳу мусарраҳ , чунонкӣ ҳар касе барон матлаъ натавонист шудан . Ва чунин воҷиб омад аз ҳикмат ,у бад-ӣни маънии расӯл низ суннати худоӣ таъолӣ рафт ва бар сироти мустақӣми гузашт , аз баҳри онкии сухани худоиро андари ин набишта ёфт ки ҷумлагӣ ( халқ ) аз хондани он оҷиз буданд , пас бар ӯ воҷиб шуд ки мар ин гуфтаро ( чунин ) гузорад ки ҷузи оқилону мутӣъону равшани басиратони мари онро андар наёфтанд то ъзи уламои андари уммат боқӣ бошад , чунонкии худои таъолии ъз ӯро ( ъ ) боқӣ кардааст . Пас расӯл ( с ) бар муқтазои ин набиштаи сухан ҳаме гуфт ва ҳаме гуфт ки ин ки ман ҳаме гӯям худоӣ ҳаме гуяд . Ва рост гуфт , аз баҳри онкӣ ончӣ гуфт , аз набишта худоӣ гуфту набишта аз нависандаи гуфтор ӯ бошаду хонандаи номаи ончӣ аз набишта ҳаме бархонад , аз гуфтор нависанда гуфта бошад . Пас дуруст кардем ки ончии расӯл ( ъ ) аз худоӣ таъолӣ гуфт , қавли худоӣ буд , бе онкии мари худоиро - таъолии ҷадда - овоз ( ва ) ком ( ва ) забони гуфтем - чунонкӣ ҷоҳилон гуфтанд - то бар аҷзи боистодим ки ндонем ки чигуна гуфт ва лекин гӯйем ки ӯ гуфт , чунонкии зуъафои уммат истодаанд бар ин аҷзу ҷаҳл .

پس گوییم که خلق (به جملگی) اندر نبشته الهی امیانند و رسول مصطفی (ص) پیش از آنکه روح القدس بدو رسید نیز از این نبشته امی بود و چو به تایید خواننده خط الهی گشت، از نبشته بشری بی نیاز شد. و امت کز خط الهی امیانند، به نبشته بشری حاجتمندند و بدان مفتخرند، و معلوم است که اندر شهر امیان هر چند که دبیر کمتر باشد عزیزتر باشد. پس اندر عالم که این شهر امیان است، از نبشته خدای یک خواننده بیش روا نبود (مر) این خط ابدی را تا عزت او بیشتر باشد. و چو پرده از چشم بصیرت رسول (ص) برخاست، مر این نبشته الهی را برخواند و بشناخت، و آنچه مر خلق را بدان حاجت بود برخواند بر خلق این نشانی ها را و یکی از او این معنی های الهی را به زبان تازی به مثل ها و رمزها اندر پوشیده، نه مشرح و مصرح، چنانکه هر کسی برآن مطلع نتوانست شدن. و چنین واجب آمد از حکمت، و بدین معنی رسول نیز سنت خدای تعالی رفت و بر صراط مستقیم گذشت، از بهر آنکه سخن خدای را اندر این نبشته یافت که جملگی (خلق) از خواندن آن عاجز بودند، پس بر او واجب شد که مر این گفته را (چنین) گذارد که جز عاقلان و مطیعان و روشن بصیرتان مر آن را اندر نیافتند تا عز علما اندر امت باقی باشد، چنانکه خدای تعالی عز او را (ع) باقی کرده است. پس رسول (ص) بر مقتضای این نبشته سخن همی گفت و همی گفت که این که من همی گویم خدای همی گوید. و راست گفت، از بهر آنکه آنچه گفت، از نبشته خدای گفت و نبشته از نویسنده گفتار او باشد و خواننده نامه آنچه از نبشته همی برخواند، از گفتار نویسنده گفته باشد. پس درست کردیم که آنچه رسول (ع) از خدای تعالی گفت، قول خدای بود، بی آنکه مر خدای را- تعالی جده- آواز (و) کام (و) زبان گفتیم- چنانکه جاهلان گفتند- تا بر عجز بایستادیم که ندانیم که چگونه گفت و لیکن گوییم که او گفت، چنانکه ضعفای امت ایستاده اند بر این عجز و جهل.

Он гоҳ гӯйем ки офаридагори олам нависандаасту олам (у ончӣ андар ӯст набишта ӯсту расӯл ӯ хонандаи ин набиштааст )у гуфтори расӯл иборатаст аз гуфтори худоӣ каз роҳи ин китобат гуфтааст . Ва рӯҳи расӯл рӯҳӣаст бартар аз рӯҳи мардум ки ӯ ( ъ ) бидон махсӯсаст , чунонкии мардум низ аз ҷумлагии ҳайвон ба рӯҳии бартар аз эшон махсӯсаст . Пас расӯл ки ӯ ( хонандаи набишта ) худоӣаст , наздиктар касеаст ба худоӣ , ҳам чунон ки мари хонанда аз мардум ба нависанда наздик бошад , наздикии ошноӣ , ва дигарон ки набиштаро натавонанд хондан , аз нависанда ( давр бошанд , ) даврии бегонагӣ ,у мари сухани он нависандаро ҷуз аз забони он хонанда натавонанд ёфтан . Ва мари расӯлро ки ( ӯ ) мари набиштаи илоҳиро бихонад , бар ҳамаи мардум ки онро натавонанд хондан ( ҳамон фазласт ) ки хонандаи хати башариро бар нохонандагонаст .

آن گاه گوییم که آفریدگار عالم نویسنده است و عالم (و آنچه اندر اوست نبشته اوست و رسول او خواننده این نبشته است) و گفتار رسول عبارت است از گفتار خدای کز راه این کتابت گفته است. و روح رسول روحی است برتر از روح مردم که او (ع) بدان مخصوص است، چنانکه مردم نیز از جملگی حیوان به روحی برتر از ایشان مخصوص است. پس رسول که او (خواننده نبشته) خدای است، نزدیک تر کسی است به خدای، هم چنان که مر خواننده از مردم به نویسنده نزدیک باشد، نزدیکی آشنایی، و دیگران که نبشته را نتوانند خواندن، از نویسنده (دور باشند،) دوری بیگانگی، و مر سخن آن نویسنده را جز از زبان آن خواننده نتوانند یافتن. و مر رسول را که (او) مر نبشته الهی را بخواند، بر همه مردم که آنرا نتوانند خواندن (همان فضل است) که خواننده خط بشری را بر ناخوانندگان است.

Ва гӯйем ки мари ин набиштаи илоҳиро ки офаринишаст , касе тамом бар нахондаасту маъониро ки андари ин ( набиштааст ) ниҳоят нест . Ва ҳар касе аз расӯлон аз ин набиштаи миқдорӣ бар хондаанд бар андозаи таъйид ки ёфтаанд , ва ҳар ки аз ин набиштаи маъниро бештар ёфтааст , ( мар ӯро бар ) дигари расӯл ки мари он маъниро камтар ёфтааст фазл бӯдааст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (у лақади Фзлнои баъзи алнабӣин алии баъзу атинои Довӯди збўро ) . Ва збўр набишта бошад , ваз онаст ки ҳама расӯлон гуфтанду андари қуръон собитаст ки сухан ( худоӣ ) сипарӣ нашавад : ( қул луи кони албҳри мдодои лклмти рабии лнФди албҳр қабл ани клмти рабӣу луи ҷӣнои бмслаҳ ӣ мдодо ) ва агар дарёҳо мидод ( гирданду дарахтони қалам , ) ҳамаи тамом ( шаваду шарҳи набишта худоӣ натавон кардан . ) ва агар касе гуяд ки андари қуръон суханоне ҳаст ки он андари офариниш набишта нест , чу қиссаҳоу ҳикоятҳо аз фиръавну Мӯсоу ҷузи он , ҷавоб ӯ ( онаст ки ) гӯйем : бунёди китоби худоӣ бар аҳкомасту таъаллуқи он ба амр ва наҳйасту қасасу ҳикоёти усӯл дайн несту андари он ( аз ) аҳкому тоъат (у маъсият ) чизе набишта нест ,у аҳком ки он усӯл дайнаст бар муқтазоӣ офаринишаст бе ҳеҷ тафовутӣ , ва дуруст кунад мари ин даъвиро қавли худои таъолӣ ки ҳаме гуяд , қавла : ( ҳўи алзии анзли алейк алктб манеҳ ?ити муҳкамат ҳнам алктбу ахри мтшбҳт ) . Пас аҳкомаст модари китоб ,у ҳикоёту қасас монанди ахбор ва қасасасту мтобъти он воҷиб нест , бал ( ки ) мтобъти аҳком воҷибаст чунонкӣ ( ҳаме гуяд , ) қавла : ( Фомои аллазӣнаи фии қлўбҳми зиғи Фитбъўни мо ташаббуҳ манеҳ абтғои алФтнаҳу абтғои тоўилаҳ ӣ ) . Ва ба охири ояти мари халқро аз ёфтан маънии ҳикоёт бидонча гуфт : тоўили онро ҷуз худоӣ надонад , навмед кард то сипас он нашунаванд . Ва ҳар ки аз рӯҳи қудси бадв баҳра бирасад , бидонад ки мари ин кори азимро оқибатӣ бузургасту халқро огоҳ кунад аз ону бтрсондшон аз аўФтодни андари он , чунонкии худоӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( рафеъи алдрҷти зўолърши илқии алрўҳи ман амра ӣ алии ман ишоءи ман ибода ӣ линзри явми алтлоқи явми ҳам брзўн ) .

و گوییم که مر این نبشته الهی را که آفرینش است، کسی تمام بر نخوانده است و معانی را که اندر این (نبشته است) نهایت نیست. و هر کسی از رسولان از این نبشته مقداری بر خوانده اند بر اندازه تایید که یافته اند، و هر که از این نبشته معنی را بیشتر یافته است، (مر او را بر) دیگر رسول که مر آن معنی را کمتر یافته است فضل بوده است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و لقد فضلنا بعض النبیین علی بعض و اتینا داود زبورا). و زبور نبشته باشد، وز آن است که همه رسولان گفتند و اندر قرآن ثابت است که سخن (خدای) سپری نشود: (قل لو کان البحر مدادا لکلمت ربی لنفد البحر قبل ان کلمت ربی و لو جئنا بمثله ی مدادا) و اگر دریاها مداد (گردند و درختان قلم،) همه تمام (شود و شرح نبشته خدای نتوان کردن.) و اگر کسی گوید که اندر قرآن سخنانی هست که آن اندر آفرینش نبشته نیست، چو قصه ها و حکایت ها از فرعون و موسی و جز آن، جواب او (آن است که) گوییم: بنیاد کتاب خدای بر احکام است و تعلق آن به امر و نهی است و قصص و حکایات اصول دین نیست و اندر آن (از) احکام و طاعت (و معصیت) چیزی نبشته نیست، و احکام که آن اصول دین است بر مقتضای آفرینش است بی هیچ تفاوتی، و درست کند مر این دعوی را قول خدای تعالی که همی گوید، قوله: (هو الذی انزل علیک الکتب منه ایت محکمت هن ام الکتب و اخر متشبهت). پس احکام است مادر کتاب، و حکایات و قصص مانند اخبار و قصص است و متابعت آن واجب نیست، بل (که) متابعت احکام واجب است چنانکه (همی گوید،) قوله: (فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشبه منه ابتغا الفتنه و ابتغا تاویله ی). و به آخر آیت مر خلق را از یافتن معنی حکایات بدانچه گفت: تاویل آن را جز خدای نداند، نومید کرد تا سپس آن نشنوند. و هر که از روح قدس بدو بهره برسد، بداند که مر این کار عظیم را عاقبتی بزرگ است و خلق را آگاه کند از آن و بترساندشان از اوفتادن اندر آن، چنانکه خدای همی گوید (، قوله) : (رفیع الدرجت ذوالعرش یلقی الروح من امره ی علی من یشاء من عباده ی لینذر یوم التلاق یوم هم برزون).

Ва наёяд касеро ки гуяд : ( чу ) худои таъолии мар ҳар касеро рӯҳӣ ҷӯянда дод , аз оқибати кори ин ( олам ) боистӣ ҳам ӯ ончӣ ҳаме ҷӯяд бидодӣу мар ӯро огоҳ кардӣ ки оқибати ин кор чист то ин ихтилоф халқ науфтодӣ ба тоъату маъсияти расӯлон . Ва ҳар ки гуяд : чунин боистӣ , офариниши мар ӯро дурӯғ зан кунад , гуяд : чунин набоист , бал ( ки ) талабкунандагон ( ва ) ҳоҷтмндон бисёрродиҳандау ҳоҷати равокунанда яке боист аз офаридагори ҷузи офаридагон , аз баҳри онкии ҳоҷтмндии мардум ба ду гӯнааст : яке ҳиссӣ ва яке ақлӣ ,у мутақозии ҳоҷати ҳиссӣ ( ӯ ) ғозиаҳаст – яъне гуруснаи шаванда – ва он ҳоҷат ки мардуми рост аз ин маънӣ , андар ҷисмаст хоссаи андари замин ки мардумро ғизо аз замин бояд берун кардан . Пас ин мутақозӣ ки ӯ гурусна шуданаст , бадв аз худоӣ омадаасту лекини ҳўолт ӯ ба раво кардан ин ҳоҷати сӯй заминаст мари ҳамаи халқро . Ва чунонкии ин каси ҳамеи занни барад , боистӣ ки худоӣ чу мар ҳар касеро қӯти ғозиаҳ ( дод , мар ҳар касеро худ таом додӣу аслӣ ) пайдо накардӣ ки ҳўолти эшон бад-ӣн сабаб бидон асл кардӣ , чунин ки ин заминаст . Ва чу моҳу ситорагонроу дигари аҷсомро пазироӣ ( равшанӣ ) офариду мар ҳар якеро равшании надоди ҷудогона , бал ( ки ) мари нурро аслӣ падед оварад ки аз ӯ нур ҳамагон пазиранд ва он қурс офтобаст , пас офариниш ( бад-ӣн ) рӯйҳо ки ёд кардем гувоҳӣ ҳаме диҳад ки қавли он кас ки гуяд : боистӣ ки худоӣ ҳар касеро роҳ худ бинмудӣ ва бар расӯл ҳўолт накардӣ , ( ботиласт ) вази ҳикмати чунон воҷиб нест , бал ( ки ) чизе воҷибаст ки офариниш бар онаст .

و نیاید کسی را که گوید: (چو) خدای تعالی مر هر کسی را روحی جوینده داد، از عاقبت کار این (عالم) بایستی هم او آنچه همی جوید بدادی و مر او را آگاه کردی که عاقبت این کار چیست تا این اختلاف خلق نیفتادی به طاعت و معصیت رسولان. و هر که گوید: چنین بایستی، آفرینش مر او را دروغ زن کند، گوید: چنین نبایست، بل (که) طلب کنندگان (و) حاجتمندان بسیار را دهنده و حاجت روا کننده یکی بایست از آفریدگار جز آفریدگان، از بهر آنکه حاجتمندی مردم به دو گونه است: یکی حسی و یکی عقلی، و متقاضی حاجت حسی (او) غاذیه است – یعنی گرسنه شونده – و آن حاجت که مردم راست از این معنی، اندر جسم است خاصه اندر زمین که مردم را غذا از زمین باید بیرون کردن. پس این متقاضی که او گرسنه شدن است، بدو از خدای آمده است و لیکن حوالت او به روا کردن این حاجت سوی زمین است مر همه خلق را. و چنانکه این کس همی ظن برد، بایستی که خدای چو مر هر کسی را قوت غاذیه (داد،مر هر کسی را خود طعام دادی و اصلی) پیدا نکردی که حوالت ایشان بدین سبب بدان اصل کردی، چنین که این زمین است. و چو ماه و ستارگان را و دیگر اجسام را پذیرای (روشنی) آفرید و مر هر یکی را روشنی نداد جداگانه، بل (که) مر نور را اصلی پدید آورد که از او نور همگان پذیرند و آن قرص آفتاب است، پس آفرینش (بدین) روی ها که یاد کردیم گواهی همی دهد که قول آن کس که گوید: بایستی که خدای هر کسی را راه خود بنمودی و بر رسول حوالت نکردی، (باطل است) وز حکمت چنان واجب نیست، بل (که) چیزی واجب است که آفرینش بر آن است.

Ва акнӯн ки мари ин ҳолро ба бурҳонҳои офаринишӣ тақрир кардем , хоҳем каз ончии моро бар он воқиф карданд аз китобати илоҳии он миқдор ки мари онро андари ин китоби бшоиди гуфтани бигӯему савоб бар он аз худоӣ чашм дорем . Гӯйем ки расӯли Мустафо ( ъ ) мари халқро даъват кард сӯии ягонагии худои таъолӣ ва иқрор бидон ва ба набуввати хеш , ва гуфт : бигӯед лоолаҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ , ва ин қавл аз назми расӯл буд бар муқтазои ду оят ки фармони худои таъолии гузорад : яке он ки ба фармони худоӣ таъолӣ гуфт , қавла : ( фоилами анаи лои илоҳи алои аллоҳ ) ва дигар гуфт , қавла : ( Муҳамади расӯли аллоҳу аллазӣнаи маъааи ашдоءи алии алкФор ) . Пас расӯл ( ъ ) мари ин қавлро ки бунёди дайни ҳақ бар онасту андари дор ( ислом ) он кас ояд ки мари инро бигӯед , аз ин ду оят гирифтааст . Ва ҳам бар ин нсқаст он оят ки гуфт , қавла : ( қул анмои анои башари мслкми иўҳии илои анмои алҳкми илоҳи вҳд )у дигари оят ( ки ) гуфт : ( қул ёиҳои анноси ании расӯли аллоҳи аликми ҷмиъо ) . Ва мари ин оятҳоро расӯл аз ин китобати илоҳӣ бар хонд ва рост гуфт ки ин ҳаме худоӣ гуяд .

و اکنون که مر این حال را به برهان های آفرینشی تقریر کردیم، خواهیم کز آنچه ما را بر آن واقف کردند از کتابت الهی آن مقدار که مر آن را اندر این کتاب بشاید گفتن بگوییم و ثواب بر آن از خدای چشم داریم. گوییم که رسول مصطفی (ع) مر خلق را دعوت کرد سوی یگانگی خدای تعالی و اقرار بدان و به نبوت خویش، و گفت : بگویید لااله الا الله محمد رسول الله، و این قول از نظم رسول بود بر مقتضای دو آیت که فرمان خدای تعالی گزارد: یکی آن که به فرمان خدای تعالی گفت، قوله: (فاعلم انه لا اله الا الله) و دیگر گفت، قوله: (محمد رسول الله و الذین معه اشداء علی الکفار). پس رسول (ع) مر این قول را که بنیاد دین حق بر آن است و اندر دار (اسلام) آن کس آید که مر این را بگویید، از این دو آیت گرفته است. و هم بر این نسق است آن آیت که گفت، قوله: (قل انما انا بشر مثلکم یوحی الی انما الهکم اله وحد) و دیگر آیت (که) گفت: (قل یایها الناس انی رسول الله الیکم جمیعا). و مر این آیت ها را رسول از این کتابت الهی بر خواند و راست گفت که این همی خدای گوید.

Аммо андари набиштаи илоҳии ин қавл ки гуфт : худоӣ якеасту ҷуз ӯ худоӣ нест , чунон (аст ) ки мо ҳаме байнем ки андари олами ин ( ҷавоҳир ) ки табоиъ мухталифанд то аз ӯ яке гарм ва хушкасту дигари сард ва тараст ва се дигари гарм ва тарасту чаҳоруми сард ва хушкасту андари ҷойҳои мухталифанд то аз ӯ яке ба ҳавошии олам барасту дигари андари марказ оламаст ва се дигар ба ҳошити наздик тарасту чаҳорум ба маркази наздик тараст ва ба ҳаракот мухталифанд то аз ӯ баъзе ба қаҳр фурӯд ояд ва ба табъ бар шавад чу оташу ҳаво ва баъзе ба қаҳр бар шавад ва ба табъ фурӯд ояд чу обу хок ва ба афъол мухталифанд то яке равшан кунандаасту дайгарии торик кунандааст ва яке сӯзандаасту дайгарӣ аФсрндаҳаст ва ба сӯратҳои мухталифанд то яке чу гӯйӣаст миёнаи оканда чу хоку дайгарӣ чу сатҳаст бар баъзе аз ин гӯй чу об ва се дигар чу қуббааст мҷўФ ба гирди эшон андари омада чу ҳавоу оташ . Он гоҳи ин ҳамаи гавҳарон бо ин ихтилофҳо ки ба ҳама рӯйҳо андар ( эшонаст , андар ) падед овардани маволеди олимӣ ки мақсӯд аз ин санъати азим онаст муттафиқанд , ва раво набошад ки чизҳое ки он ба сӯратҳоу ҳаракатҳоу феълҳоу табиатҳоу маконҳо мухталиф бошанд , андари як чиз ( ва як ) ҷой фароз оянду салоҳи он чизи андари фароз омадан эшон бошад андар ӯ , - чунин ки андари мардуми фарози омадаи андўи салоҳ ӯ андари муттафиқ шудан эшонаст – ( ҷуз ба қаҳри як қоҳир ҳаким бошад , чунин ки мари эшонро фароз оварад ) ба қаҳру ҷабр . Ва он Фрозорндаҳ яке набошад аз ин чаҳоргона албата , аз баҳри онкӣ ( ҳамагон ) мақҳуранд . Пас дуруст кардем ки ин қавл ки гуфт : лои илоҳи алои аллоҳ , аз набиштаи худоӣ бар хонд ва рост гуфт бидонча гуфт ки ин худоӣ ҳаме гуяд . Ва мӯҷиби ин калимаи он буд ки чу ин санъати бад-ӣни миёнҷӣони мухталифи алсўру алоФъолу алтбоиъу алҳркоти ҳаме падед ояд , мардумонро ҳамеи занни аўФтд ки ин кори худ эшон ҳаме кунанд , то воҷиб шуд баён кардан каз ин мухолифони ҳеҷ худоӣ несту ҳамгинони кор ба фармони як худоӣ ҳаме кунанд .

اما اندر نبشته الهی این قول که گفت: خدای یکی است و جز او خدای نیست، چنان (است) که ما همی بینیم که اندر عالم این (جواهر) که طبایع مختلف اند تا از او یکی گرم و خشک است و دیگر سرد و تر است و سه دیگر گرم و تر است و چهارم سرد و خشک است و اندر جای های مختلف اند تا از او یکی به حواشی عالم بر است و دیگر اندر مرکز عالم است و سه دیگر به حاشیت نزدیک تر است و چهارم به مرکز نزدیک تر است و به حرکات مختلف اند تا از او بعضی به قهر فرود آید و به طبع بر شود چو آتش و هوا و بعضی به قهر بر شود و به طبع فرود آید چو آب و خاک و به افعال مختلف اند تا یکی روشن کننده است و دیگری تاریک کننده است و یکی سوزنده است و دیگری افسرنده است و به صورت های مختلف اند تا یکی چو گویی است میانه آکنده چو خاک و دیگری چو سطح است بر بعضی از این گوی چو آب و سه دیگر چو قبه است مجوف به گرد ایشان اندر آمده چو هوا و آتش. آن گاه این همه گوهران با این اختلاف ها که به همه روی ها اندر (ایشان است، اندر) پدید آوردن موالید عالمی که مقصود از این صنعت عظیم آن است متفق اند، و روا نباشد که چیزهایی که آن به صورت ها و حرکت ها و فعل ها و طبیعت ها و مکان ها مختلف باشند، اندر یک چیز (و یک) جای فراز آیند و صلاح آن چیز اندر فراز آمدن ایشان باشد اندر او، - چنین که اندر مردم فراز آمده اندو صلاح او اندر متفق شدن ایشان است – (جز به قهر یک قاهر حکیم باشد، چنین که مر ایشان را فراز آورد) به قهر و جبر. و آن فرازآرنده یکی نباشد از این چهارگانه البته، از بهر آنکه (همگان) مقهورند. پس درست کردیم که این قول که گفت: لا اله الا الله، از نبشته خدای بر خواند و راست گفت بدانچه گفت که این خدای همی گوید. و موجب این کلمه آن بود که چو این صنعت بدین میانجیان مختلف الصور و الافعال و الطبایع و الحرکات همی پدید آید، مردمان را همی ظن اوفتد که این کار خود ایشان همی کنند، تا واجب شد بیان کردن کز این مخالفان هیچ خدای نیست و همگنان کار به فرمان یک خدای همی کنند.

Ва аммо андари набиштаи илоҳии ин қавл ки гуфт : ман расӯл худоем , чунонаст ки чу мари ҳамаи мардумро нафаси сухан гӯйаст ки хосияти он пазируфтан илмасту андар ӯ қӯт мафкурааст ки орзӯмандаст ба донистан чарое офариниши оламу оқибати ҳоли хеш аз пас марги ҷасадӣ , ҳосил шудан ин қӯти андари мардуму падед омадан ин бахшиш аз ӯ берун аз дигари ҳайвонот , гувоҳӣ ҳаме диҳад ки ин илм ӯро ёфтанӣаст , ҳам чунонкии ҳосил шудани нафаси ҳиссии андари ҳайвону падед омадани қӯти гуруснагии андар ӯ гувоҳӣ ҳаме диҳад ки ғизоӣ ӯ ёфтанӣаст . Ва чу расӯли мари ин ҳолро бидид , донист ки ин илм ки ҳама халқ бидон ҳоҷатмандаст , ба мардум ё аз роҳи шунавоӣ ӯ расад ё аз роҳи бенаӣ ӯ , ва чу шунавои мари халқро андари маънии қавли ҳам қӯтии ом буду бенаии қӯтии хос буд – чунонкии пеш аз ин шарҳ ( он ) гуфтем – донист ки ин илм ба нахустин аз роҳ шунавоӣ нарасад албата . Ва низ донист ки он кас ки мари илмро ба шунидан ёбад , ӯ нахустин доноӣ набошад бидон илм , бал ( ки ) он каси нахустинтар аз ӯ бошад ки мар ӯро он бигӯед ва бишинаванд . Ва раво нест ки нахустин доно ба шунидан доно шавад , аз баҳри онкии шнўонндаҳ ӯ ҳозир бошаду доно ӯ бошад . Пас воҷиб ояд ки нахустин доно аз мардум он бошад ки донокунанда ӯ ғоиб бошад ва ӯ илм аз набишта ӯ хонд ки он қавласт ба ғоибони махсӯс – чунонкии пеш аз ин гуфтем – ва ба роҳи чашму фикрат доно шавад на ба роҳи гӯш . Ва чу ин ҳоли мар ӯро ( ъ ) маълум буд вази рӯҳи алқудс – ки ӯ бар ин набишта ки халқ аз он ғофили андбдон воқиф шуд – бадв расед , донист ки ӯст он кас ки ба нависандаи ин китобати азими боқии наздики гашт . Ва чу донист ки касе ( дигар ) мари ин набиштаро ҳаме набинад , донист каз халқ ба ҷумлагӣ бартараст ва ӯст ибораткунанда ( қавл ) ин нависанда . Ва низ донист ки бидонча мар ӯро сӯии хондани ин набишта роҳ додаанд , мар ӯро ҳаме пайғом диҳанд ба хондани ин набишта барамён халқ , ва чу мари ин набиштаро ҷуз ӯ ( ъ ) хонанда набӯд , чунон буд ки мари ин китобатро аз баҳр ӯ набишта буданд то ӯ ( ъ ) мари онро бихонад . Ва чу хонандаи нома аз нависандаи он сухан гӯй бошад , қавл ӯ қавл нависанда бошад , ва чу нависандаи худоӣ буду хонандаи Муҳамади Мустафо буд , қавл ӯ ( ъ ) қавли худоӣ ( таъолӣ ) буд , ва он кас ки қавл ӯ қавли худоӣ таъолӣ бошад , ӯ расӯл худоӣ бошад . Пас Муҳамади Мустафои расӯли худоӣ буд , лоҷарам пайғом дод ба фармони худои таъолӣ ба халқ ӯ ва гуфт , қавла : ( ?илами злки алктби лои риби фӣаи ҳудои ллмтқин ) . Ва бад-ӣни китоб ки ёд кард , офариниши оламро хост ки ҳар ки андари ин ба чашм басират бингарад , бегумон шавад ки мари инро Фрозорндаҳ эйу созанда Эй ҳаст бар ин назм , ҳам чунонкӣ ҳар ки ин набиштаро бибинад ваз ӯ мақсӯди нависандаро бишносад , бегумон шавад ки мар ӯро нависанда Эй ҳаст .

و اما اندر نبشته الهی این قول که گفت: من رسول خدایم، چنان است که چو مر همه مردم را نفس سخن گوی است که خاصیت آن پذیرفتن علم است و اندر او قوت مفکره است که آرزومند است به دانستن چرایی آفرینش عالم و عاقبت حال خویش از پس مرگ جسدی، حاصل شدن این قوت اندر مردم و پدید آمدن این بخشش از او بیرون از دیگر حیوانات، گواهی همی دهد که این علم او را یافتنی است، هم چنانکه حاصل شدن نفس حسی اندر حیوان و پدید آمدن قوت گرسنگی اندر او گواهی همی دهد که غذای او یافتنی است. و چو رسول مر این حال را بدید، دانست که این علم که همه خلق بدان حاجتمند است، به مردم یا از راه شنوایی او رسد یا از راه بینایی او، و چو شنوایی مر خلق را اندر معنی قول هم قوتی عام بود و بینایی قوتی خاص بود – چنانکه پیش از این شرح (آن) گفتیم – دانست که این علم به نخستین از راه شنوایی نرسد البته. و نیز دانست که آن کس که مر علم را به شنودن یابد، او نخستین دانایی نباشد بدان علم، بل (که) آن کس نخستین تر از او باشد که مر او را آن بگوید و بشنواند. و روا نیست که نخستین دانا به شنودن دانا شود، از بهر آنکه شنواننده او حاضر باشد و دانا او باشد. پس واجب آید که نخستین دانا از مردم آن باشد که دانا کننده او غایب باشد و او علم از نبشته او خواند که آن قول است به غایبان مخصوص – چنانکه پیش از این گفتیم – و به راه چشم و فکرت دانا شود نه به راه گوش. و چو این حال مر او را (ع) معلوم بود وز روح القدس – که او بر این نبشته که خلق از آن غافل اندبدان واقف شد – بدو رسید، دانست که اوست آن کس که به نویسنده این کتابت عظیم باقی نزدیک گشت. و چو دانست که کسی (دیگر) مر این نبشته را همی نبیند، دانست کز خلق به جملگی برتر است و اوست عبارت کننده (قول) این نویسنده. و نیز دانست که بدانچه مر او را سوی خواندن این نبشته راه داده اند، مر او را همی پیغام دهند به خواندن این نبشته بر امیان خلق، و چو مر این نبشته را جز او (ع) خواننده نبود، چنان بود که مر این کتابت را از بهر او نبشته بودند تا او (ع) مر آن را بخواند. و چو خواننده نامه از نویسنده آن سخن گوی باشد، قول او قول نویسنده باشد، و چو نویسنده خدای بود و خواننده محمد مصطفی بود، قول او (ع) قول خدای (تعالی) بود، و آن کس که قول او قول خدای تعالی باشد، او رسول خدای باشد. پس محمد مصطفی رسول خدای بود، لاجرم پیغام داد به فرمان خدای تعالی به خلق او و گفت، قوله: ( الم ذلک الکتب لا ریب فیه هدی للمتقین). و بدین کتاب که یاد کرد، آفرینش عالم را خواست که هر که اندر این به چشم بصیرت بنگرد، بی گمان شود که مر این را فرازآرنده ای و سازنده ای هست بر این نظم، هم چنانکه هر که این نبشته را ببیند وز او مقصود نویسنده را بشناسد، بی گمان شود که مر او را نویسنده ای هست.

Вази оятҳо ки андар ( он ) мари халқро масолеҳ куллӣаст , онаст ки ҳаме гуяд , қавла : ( ани аллоҳи ёмри болъдлу алоҳсну аитои зии алқрбӣу инҳии ани алФҳшоءу алмнкру албғии иъзкми лълкми тзкрўн ) . Ва андари офариниш олам пайдост ки ин қавл офаридагораст , аз баҳри онкии набишта бо гуфта баробараст . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ( адл ) ростӣ бошаду вуҷӯд ҳар мавҷӯдӣ ба эътидоласт ва ҳар мавҷӯдӣ ки эътидоли андар ӯ қавӣ тараст шариф тараст . Ва то аҷзои табоиъи андари ҷасади мардум ки ӯ олам киинаст ба ростӣ набошад , нафаси ҷузвӣ ки кадхудои ин олам ҷузвӣаст бадв аноят накунад , ва агар ин ҷузвҳо андари олам ӯ ба эътидол боз наёяд , ӯ даст аз ин хона ки ҷасади мост боз дорад то вайрон шавад ,у ҷасад бар ончӣ бар адл набошад аз лиззатҳои хеш боз монад . Ва ин ( ҳол ) зоҳир далеласт бар онкӣ агар мардуми андар ба ҷой овардани амалу илм одил набошад , ба лаззоти олами латиф ки он савоб ном аст нарасаду нафаси куллӣ ки сунъ ӯ ба адласт – чунин ки мари табоиъи андари таркиби олам бар эътидол ниҳодааст – мар ӯро напазирад бидонча мар ӯро андари феъли мухолиф хеш ёбад , ва он мар ӯро уқоб бошад . Вази баҳри он гуфтем каз мардуми илму амал ба адл ҳосил шавад ки мардум аз ду ҷавҳараст : яке латифи илмӣ ва он нафасаст ,у дигари касифи амалӣ ва он ҷисмаст . Ва ҳар ки мари ин ( ду ) ҷавҳари хешро андари тоъати офаридагори хеши кори бандад одил бошад , ва чу бо ҳар касе он кунад ки сазовор бошаду мари хештан (ро ) он писандад , адл карда бошад вази ҷавр прҳизидаҳ бошад .

وز آیت ها که اندر (آن) مر خلق را مصالح کلی است، آن است که همی گوید، قوله: (ان الله یامر بالعدل و الاحسن و ایتای ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی یعظکم لعلکم تذکرون). و اندر آفرینش عالم پیداست که این قول آفریدگار است، از بهر آنکه نبشته با گفته برابر است. و دلیل بر درستی این قول آن است که (عدل) راستی باشد و وجود هر موجودی به اعتدال است و هر موجودی که اعتدال اندر او قوی تر است شریف تر است. و تا اجزای طبایع اندر جسد مردم که او عالم کهین است به راستی نباشد، نفس جزوی که کدخدای این عالم جزوی است بدو عنایت نکند، و اگر این جزوها اندر عالم او به اعتدال باز نیاید، او دست از این خانه که جسد ماست باز دارد تا ویران شود، و جسد بر آنچه بر عدل نباشد از لذت های خویش باز ماند. و این (حال) ظاهر دلیل است بر آنکه اگر مردم اندر به جای آوردن عمل و علم عادل نباشد، به لذات عالم لطیف که آن ثواب نام است نرسد و نفس کلی که صنع او به عدل است – چنین که مر طبایع اندر ترکیب عالم بر اعتدال نهاده است – مر او را نپذیرد بدانچه مر او را اندر فعل مخالف خویش یابد، و آن مر او را عقاب باشد. وز بهر آن گفتیم کز مردم علم و عمل به عدل حاصل شود که مردم از دو جوهر است: یکی لطیف علمی و آن نفس است، و دیگر کثیف عملی و آن جسم است. و هر که مر این (دو) جوهر خویش را اندر طاعت آفریدگار خویش کار بندد عادل باشد، و چو با هر کسی آن کند که سزاوار باشد و مر خویشتن (را) آن پسندد، عدل کرده باشد وز جور پرهیزیده باشد.

Ва ( эҳсон ) некуӣ бошад . Ва андар офариниш пайдост ки ҳар яке аз фоилон ( ба ) кор бастани қӯтҳои хеши андари мунфаилон ( хеш ) ба таъаҳҳуди эшон бо эшон некӯкоранд , чунонкии оташ ки ҷавҳар ӯ гарм ва равшанаст ҳавоу хоки сарди тираро ҳамеи гарм ва равшан кунаду оби нарм низ мари хоки хушки ризндаҳро тар кунаду фарози ораду боди мари оташро ҳаме ёрӣ диҳаду оби шӯрро ҳаме хуш кунад ,у набот каз табоиъ бартараст мари хоку обро ҳамеи рангу буиу мижа ва ороиш диҳад ,у ҳайвон каз набот бартараст ҳамеи мари наботро ҳассос кунад . Ва офаридагори оламро ба эҷоди ин мавҷӯдот сипас аз нестии он некуӣ карданаст ки ҳеҷ забони мар ӯро васфи натавонад кардан . Пас ин аҳвол каз он андакӣ боз намудем , ҳаме гувоҳӣ диҳанд ки офаридагори бад-ӣни офариниши мари мардумро ки мақсӯд аз ҷумлаи офариниш олам ӯсту мар ӯро нафаси илми ҷӯйу қиёс гӣранда додааст , ҳаме некуӣ фармоед кардани нахуст бо хештан ба талаби илму нопсндидни мари хештанро ба дараҷаи сутурон , он гоҳ бо ҳам суваратони хеши ҳам ( ба илм ва ҳам ба амал ки тавонои мар ӯро бар ин ду чиз додаанд то мари хештанро ) ба тоқати хеш монанди офаридагор хеш карда бошад то ( чу ) ба олами латиф боз гардад , бар он савоб ҷовидӣ ёбад .

و (احسان) نیکویی باشد. و اندر آفرینش پیداست که هر یکی از فاعلان (به) کار بستن قوت های خویش اندر منفعلان (خویش) به تعهد ایشان با ایشان نیکوکارند، چنانکه آتش که جوهر او گرم و روشن است هوا و خاک سرد تیره را همی گرم و روشن کند و آب نرم نیز مر خاک خشک ریزنده را تر کند و فراز آرد و باد مر آتش را همی یاری دهد و آب شور را همی خوش کند، و نبات کز طبایع برتر است مر خاک و آب را همی رنگ و بوی و مژه و آرایش دهد، و حیوان کز نبات برتر است همی مر نبات را حساس کند. و آفریدگار عالم را به ایجاد این موجودات سپس از نیستی آن نیکویی کردن است که هیچ زبان مر او را وصف نتواند کردن. پس این احوال کز آن اندکی باز نمودیم، همی گواهی دهند که آفریدگار بدین آفرینش مر مردم را که مقصود از جمله آفرینش عالم اوست و مر او را نفس علم جوی و قیاس گیرنده داده است، همی نیکویی فرماید کردن نخست با خویشتن به طلب علم و ناپسندیدن مر خویشتن را به درجه ستوران، آن گاه با هم صورتان خویش هم (به علم و هم به عمل که توانایی مر او را بر این دو چیز داده اند تا مر خویشتن را) به طاقت خویش مانند آفریدگار خویش کرده باشد تا (چو) به عالم لطیف باز گردد، بر آن ثواب جاویدی یابد.

Ва ( аитоءи зии алқрбӣ ) меҳрбонӣ кардан бошад бо хуишону чизи бахшӣдани мари эшонро . Ва андари офариниши олам ба миёни табоиъ бар тартиб ки андари таркиб оламаст хешӣ ва наздикӣаст , ва ҳар яке аз табоиъ бо хешу наздик хеш бидон ду қӯти хеш ( ки дорад ) некуӣ кунандааст , чунонкӣ гӯйем : оташи бартар аз хоҳарон хешаст ки ИМАотанду мар ӯро бо ҳаво ба гармӣ хешӣаст , лоҷарам бо якдигари хешӣ пайвастаанду ҳақи якдигар ҳаме гузоранд бидон қӯтҳо ки доранд . Набинӣ ки оташи мари ҳаворо гарму равшан ҳаме кунаду боди мари оташро ( қавӣ ҳаме кунад ба ёрӣ додан ?у мари бодро фурӯи сӯй бо об хешӣаст батарӣ , лоҷарами боди мари оби талху шӯрро хуш ) ҳаме кунад ва ба хештан ҳаме кашадашу оби мари бодро батарӣ моя ҳаме диҳаду қавӣ ҳаме дорадашу об ба бухор бар ҳаво ҳаме шавад ва бо ӯ ҳамеомезад . Ва мари обро бо хок ба сардӣ хешӣаст , лоҷарами оби мари хоки парокандаро ҷамъ ҳаме кунаду сӯратпазиру қавии ҳамеи грдондш . Вази дигари сӯи хокро хешӣ бо оташ ба хушкӣаст . Набинӣ ки оташи мари хокро ба ёрии обу ҳавои андари наботи сӯии хеш ҳаме кашад ( ва пас аз ) тирагӣу хушкии ҳамеи равшан ва нарм кунадашу хоки мари оташро ба ёрии об низ ҳамеи пазираду падеди орад ва бар бозгаштани мар ӯро сӯй ( марказ ) ӯ ёрӣ диҳад ? аънии мари оташро наботи пазирад ки ӯ хок ва обаст ва ба якдигари пайваста .

و (ایتاء ذی القربی) مهربانی کردن باشد با خویشان و چیز بخشیدن مر ایشان را. و اندر آفرینش عالم به میان طبایع بر ترتیب که اندر ترکیب عالم است خویشی و نزدیکی است، و هر یکی از طبایع با خویش و نزدیک خویش بدان دو قوت خویش (که دارد) نیکویی کننده است، چنانکه گوییم: آتش برتر از خواهران خویش است که امهات اند و مر او را با هوا به گرمی خویشی است، لاجرم با یکدیگر خویشی پیوسته اند و حق یکدیگر همی گزارند بدان قوت ها که دارند. نبینی که آتش مر هوا را گرم و روشن همی کند و باد مر آتش را (قوی همی کند به یاری دادن؟ و مر باد را فرو سوی با آب خویشی است به تری، لاجرم باد مر آب تلخ و شور را خوش) همی کند و به خویشتن همی کشدش و آب مر باد را به تری مایه همی دهد و قوی همی داردش و آب به بخار بر هوا همی شود و با او همی آمیزد. و مر آب را با خاک به سردی خویشی است، لاجرم آب مر خاک پراکنده را جمع همی کند و صورت پذیر و قوی همی گرداندش. وز دیگر سو خاک را خویشی با آتش به خشکی است. نبینی که آتش مر خاک را به یاری آب و هوا اندر نبات سوی خویش همی کشد (و پس از) تیرگی و خشکی همی روشن و نرم کندش و خاک مر آتش را به یاری آب نیز همی پذیرد و پدید آرد و بر بازگشتن مر او را سوی (مرکز) او یاری دهد؟ اعنی مر آتش را نبات پذیرد که او خاک و آب است و به یکدیگر پیوسته.

Ва он гоҳ гӯйем ки сонеъи олам ки ӯ нафас куллӣаст , нафаси нотиқаи мар ӯро хешӣ наздикаст ки ҳам гавҳар ӯст , лоҷарами бад-ӣни хешӣ ки бо мардум дорад мар ӯро аз анояти хеши баҳра тамом додааст , чаҳ бдонкаҳи мар ӯро бар ҷумлагии маснӯъоти хеш подшоҳ кардааст , ва чаҳ бидонча мар ӯро аз ақли шариф ки шараф ӯ худ бидонаст баҳра додааст . Пас андар офариниш пайдост аз ин рӯйҳо ки ёд кардем , ки офаридагори олами бад-ӣни хати илоҳии мари мардумро ҳаме фармоед ки бо ҳам ҷинсони хеш ба кор бастани адлу эҳсони наздикии ҷӯй ва некуӣ кун то ҳамонанди ман шӯй ва ба савоби абадии рисӣ . Пас зоҳир кардем ки офариниши олам ки он набишта худоӣаст , бо ин қавл баробараст ва ин қавли худованд ( ин ) сунъаст , чунонкии расӯл ӯ гуфт .

و آن گاه گوییم که صانع عالم که او نفس کلی است، نفس ناطقه مر او را خویشی نزدیک است که هم گوهر اوست، لاجرم بدین خویشی که با مردم دارد مر او را از عنایت خویش بهره تمام داده است، چه بدانکه مر او را بر جملگی مصنوعات خویش پادشاه کرده است، و چه بدانچه مر او را از عقل شریف که شرف او خود بدان است بهره داده است. پس اندر آفرینش پیداست از این روی ها که یاد کردیم، که آفریدگار عالم بدین خط الهی مر مردم را همی فرماید که با هم جنسان خویش به کار بستن عدل و احسان نزدیکی جوی و نیکویی کن تا همانند من شوی و به ثواب ابدی رسی. پس ظاهر کردیم که آفرینش عالم که آن نبشته خدای است، با این قول برابر است و این قول خداوند (این) صنع است، چنانکه رسول او گفت.

Ва ба боқии оят , офаридагори мардумро аз хилофи ин феълҳо боз доштаасту андари офариниши ҳам чунинаст . Набинӣ ки миёни обу миёни оташу миёни ҳавоу миёни хоку некуӣ кардану ёрӣ доданӣ нест мари якдигарро , бал ( ки ) боздоштааст аз ҳар яке мари он бегонаи хешро аз хоси феъл ӯ бидонча мари якдигарро мункирон ва бегонагонанд ? ва чу афтодани оби андари оташу боди андари хок зиштаст вази он фасоди ҳаме ҳосил ояд , худои таъолии бад-ӣни тартиб ки андари таркиб оламаст , оташро аз об боз доштааст бидонча ҳаворо ба миёни обу оташ ҷой додааст то фасод накунанд , ва ҳам чунин мари бодро аз хок боз доштааст бидонча обро андари миёни ҳавоу хок ҷой додааст то фасод накунанд ки андари аўФтодни оташ бо обу хок бо бод мункирасту фоҳиш .

و به باقی آیت، آفریدگار مردم را از خلاف این فعل ها باز داشته است و اندر آفرینش هم چنین است. نبینی که میان آب و میان آتش و میان هوا و میان خاک و نیکویی کردن و یاری دادنی نیست مر یکدیگر را، بل (که) بازداشته است از هر یکی مر آن بیگانه خویش را از خاص فعل او بدانچه مر یکدیگر را منکران و بیگانگانند؟ و چو افتادن آب اندر آتش و باد اندر خاک زشت است وز آن فساد همی حاصل آید، خدای تعالی بدین ترتیب که اندر ترکیب عالم است، آتش را از آب باز داشته است بدانچه هوا را به میان آب و آتش جای داده است تا فساد نکنند، و هم چنین مر باد را از خاک باز داشته است بدانچه آب را اندر میان هوا و خاک جای داده است تا فساد نکنند که اندر اوفتادن آتش با آب و خاک با باد منکر است و فاحش.

Ва ин низ масолеҳ куллӣаст ки худои мари табоиъро аз ин фоҳишҳо ва мункирҳо ба офариниш кардааст . Аз он гуфт : (у инҳии ани алФҳшоءу алмнкр ) ( ки ин маъонии андари офариниш набишта дид . Ва агар касе гуяд ки ) агар мусаннифи ин китоби ин сухан ( рост ) гуфт , чаро ҳамаи қуръонро аз офариниш тафсир накард ? ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : мо ба бурҳони ақлӣ дуруст кардем мари сухани худоиро бо мардум аз роҳи набишта , на ба овозу ҳуруф , ва дуруст кардем ки хонандаи набиштаи худои расӯл нависанда бошад , ( ва мо даъвӣ ) накунем ба пайғомбарӣ , бал ки ман бандае аз бандагон хонадон бошам . Ва ончии аҳли дайни ҳақ бар онаст , аз калимаи ихлоси баёни онро аз офариниш намудем ва ҳаме гӯйем ки ҳар оятӣ ки он ( аз ) усӯл дайнаст , бар асли офариниш ростасту уқалои мари онро андари офариниш ба таъйиди илоҳии ҳамеи бенанд , чунонкӣ худоӣ гуфт , қавла : ( снриҳми ءоитнои фии алоФоқу фии анФсҳм ҳатто итбини ?лаами ана алҳақ ) ,у тамомии онро мумкин набӯд андари ин китоби ҷамъ кардан , ва ( муроди мо андари ин ) қавли ин буд ки боз намудем ,у мари мтобъи ҳақро ишоратӣ басанда бошаду мари мнозъро бо баёну ҳуҷҷати ҷузи муборакату мухолифати ниФзоид , вази ин қавл гузаштем . Бъўни аллоҳу ҳасани иршода .

و این نیز مصالح کلی است که خدای مر طبایع را از این فاحش ها و منکرها به آفرینش کرده است. از آن گفت: (و ینهی عن الفحشاء و المنکر) ( که این معانی اندر آفرینش نبشته دید. و اگر کسی گوید که) اگر مصنف این کتاب این سخن (راست) گفت، چرا همه قرآن را از آفرینش تفسیر نکرد؟ جواب ما مر او را آن است که گوییم: ما به برهان عقلی درست کردیم مر سخن خدای را با مردم از راه نبشته، نه به آواز و حروف، و درست کردیم که خواننده نبشته خدای رسول نویسنده باشد، (و ما دعوی) نکنیم به پیغامبری، بل که من بنده ای از بندگان خاندان باشم. و آنچه اهل دین حق بر آن است، از کلمه اخلاص بیان آن را از آفرینش نمودیم و همی گوییم که هر آیتی که آن (از) اصول دین است، بر اصل آفرینش راست است و عقلا مر آن را اندر آفرینش به تایید الهی همی بینند، چنانکه خدای گفت، قوله: (سنریهم ءایتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق)، و تمامی آن را ممکن نبود اندر این کتاب جمع کردن، و (مراد ما اندر این) قول این بود که باز نمودیم، و مر متابع حق را اشارتی بسنده باشد و مر منازع را با بیان و حجت جز مبارکت و مخالفت نیفزاید، وز این قول گذشتیم. بعون الله و حسن ارشاده.