Ҷуиндагон аз чарое будаш олам ба ду гуруҳ шуданд : як гуруҳ гуфтанд ки мумкин нест донистан ( ки ) олам чаро бӯда шуд ,у дигар гуруҳ гуфтанд ки чарое офариниши олам донистанӣаст .

جویندگان از چرایی بودش عالم به دو گروه شدند: یک گروه گفتند که ممکن نیست دانستن (که) عالم چرا بوده شد، و دیگر گروه گفتند که چرایی آفرینش عالم دانستنی است.

Аммо он гуруҳ ки гуфтанд : мумкин нест донистан ки олам чаро буд , ҳуҷҷат он овараданд ки гуфтанд : боз ҷустан аз чиз сипас аз ҳастӣ ӯ аз чаҳ чизе ӯ бошад , он гоҳ аз чигунагӣ ӯ бошад , он гоҳ аз чарое ӯ бошад . Ва гуфтанд ки мо донем ( ки ) олам ҳаст , ва лекин ндонем ки чист ва чигунааст , пас чигуна тавонем донистан ки чарост ? ва он гуруҳ ки гуфтанд : чарое ( офариниш ) олам донистанӣаст , ҳуҷҷат он овараданд ки гуфтанд : олам ба куллияти хеш маълуласту аҷзоӣ ӯ бар тартибасту ончии аҷзоӣ ӯ бар тартиб бошад ва маълул бошад , кул ӯ маълул бошад , (у ончӣ маълул бошад ) мар ӯро иллат бошад . Пас мари оламро иллатаст . Ва чу ин маълул ёфтанӣасту иллат ( ба маълул пайваста бошад , лозим ) ояд ки иллати олами бадв пайваста бошад (у ончӣ ) ба чизе ёфта пайваста бошад , ёфта бошад ва маълум бошад .

اما آن گروه که گفتند: ممکن نیست دانستن که عالم چرا بود، حجت آن آوردند که گفتند: باز جستن از چیز سپس از هستی او از چه چیزی او باشد، آن گاه از چگونگی او باشد، آن گاه از چرایی او باشد. و گفتند که ما دانیم (که) عالم هست، و لیکن ندانیم که چیست و چگونه است، پس چگونه توانیم دانستن که چراست؟ و آن گروه که گفتند: چرایی (آفرینش) عالم دانستنی است، حجت آن آوردند که گفتند: عالم به کلیت خویش معلول است و اجزای او بر ترتیب است و آنچه اجزای او بر ترتیب باشد و معلول باشد، کل او معلول باشد، (و آنچه معلول باشد) مر او را علت باشد. پس مر عالم را علت است. و چو این معلول یافتنی است و علت (به معلول پیوسته باشد، لازم ) آید که علت عالم بدو پیوسته باشد (و آنچه) به چیزی یافته پیوسته باشد، یافته باشد و معلوم باشد.

( пас ) ин гуруҳ ки гуфтанд : иллат олам бишнохтӣаст , муттафиқ шуданд бар онкӣ ( иллат ) олами ҷӯад борӣаст . Он гоҳи андари ин қавл ба ду фурқат шуданд : як фурқат гуфтанд ки олам ҳамеша буд ва қадимаст ,у дигар фурқат гуфтанд : олам набӯд , он гоҳи ббўди пас аз нобудагӣ ва муҳаддисаст . Аммо гуруҳе ( ки гуфтанд ) ки олам қадимаст , ҳуҷҷат ( он ) овараданд ки гуфтанд : чу маълумаст ки иллати олами ҷӯад борӣасту борӣ ҳамеша ҷавод буд , воҷиб ояд ки олам ӯ маълули ҷӯад борӣаст , ҳамеша бӯдааст , аз баҳри онкии иллат аз маълул ҷудо нашавад ва ( чу ) иллат бемаълул набошад , агар касе гуяд : вақте буд ки олам набӯд , гуфта бошад : бидон вақт ки олам набӯд ( мари бориро ) ҷӯад набӯд , ва агар маҳоласт гуфтан ки вақте буд ки мари бориро ҷӯад набӯд , низ маҳоласт ( гуфтан ) ки ончии маълул ҷӯад ӯст ва он ин оламаст , вақте буд ки набӯд . Ин қавли брқлс даҳрӣаст . Ва арстотолису атбоъ ӯ гуфтанд ки зоти бориро – субҳона – зотӣ мусаххараст , яъне пдидорндаҳ маъдӯмаст . Ва мари ҷавҳари бориро – субҳона – гуфтанд ин хосиятаст , ва чу зот ӯ ки хосияташ инаст , ҳамеша буду мар ӯро боздондаҳ эй раво набошад аз феъли хеш , воҷиб ояд ки олам ҳамеша ( буд . )

(پس) این گروه که گفتند: علت عالم بشناختی است، متفق شدند بر آنکه (علت) عالم جود باری است. آن گاه اندر این قول به دو فرقت شدند: یک فرقت گفتند که عالم همیشه بود و قدیم است، و دیگر فرقت گفتند: عالم نبود، آن گاه ببود پس از نابودگی و محدث است. اما گروهی (که گفتند)که عالم قدیم است، حجت (آن) آوردند که گفتند: چو معلوم است که علت عالم جود باری است و باری همیشه جواد بود، واجب آید که عالم او معلول جود باری است، همیشه بوده است، از بهر آنکه علت از معلول جدا نشود و (چو) علت بی معلول نباشد، اگر کسی گوید: وقتی بود که عالم نبود، گفته باشد: بدان وقت که عالم نبود (مر باری را) جود نبود، و اگر محال است گفتن که وقتی بود که مر باری را جود نبود، نیز محال است (گفتن) که آنچه معلول جود اوست و آن این عالم است، وقتی بود که نبود. این قول برقلس دهری است. و ارسطاطالیس و اتباع او گفتند که ذات باری را – سبحانه – ذاتی مسخر است، یعنی پدیدآرنده معدوم است. و مر جوهر باری را – سبحانه – گفتند این خاصیت است، و چو ذات او که خاصیتش این است، همیشه بود و مر او را بازدانده ای روا نباشد از فعل خویش، واجب آید که عالم همیشه (بود.)

Ва ин гуруҳ ки гуфтанд : олам муҳаддисаст , низ ба ду гуруҳ шуданд . Як гуруҳ гуфтанд ки борӣ – субҳона – мари оламро ба дафъот бениҳоят офарӣдааст ва ба дафъот бениҳоят ҳаме хоҳадаш офаридан , ва ҳар гуҳ ки қӯтҳоӣ ки олами бадв устувор карда ( шуда )аст сипарӣ шавад , бандҳои олам кушода шаваду ҷузвҳояши фурӯи резад ва аҷзо гардад . ( он гоҳ ) борӣ – субҳона – аз ҳамон ҷисми пароканда шуда ба хости хеш бе ҳеҷ замонӣ , дигари бораи оламро биёфрианад ва он оғози ҳудуси он дафъат ( бошад ) то ба охири он дафъат ( ки боз ) он қӯтҳо ки олами бадви манзум шуда бошад сипарӣ шавад ( ва ) олам вайрон шавад . Ва гуфтанд каз баҳри он чунинаст ки олами ҷисмӣ мутаноҳӣаст ва мумкин нест ки чизе ( ки ) ба зоти худ мутаноҳӣ бошад , мари қӯтҳои номутаноҳиро эҳтимол тавонад кардан то ба замон бениҳоят бимонад ва вайрон нашавад . Ва гуфтанд : чу иллати олами ҷӯад борӣасту андар ӯ нишон ҳдсаст , лозим ояд ки офариниши олам ҳамеша бӯдааст ба дафъот бе ниҳояти пас аз якдигар ки мари онро аввалӣ набӯдааст . Ва бад-ӣни қавли олам ба рӯе қадим бошад ва ба рӯе муҳаддис бошад . Ва дигар гуруҳ гуфтанд ки мари оламро будаш ҳам ин дафъат беш набӯдааст ва чу ин банд ки баста шудааст кушода шавад , олам бархезад . Ва ин қавли аҳли дайн ҳақасту мтобъони расӯли Мустафо ( ъ ) . Ва мо нахусти андари ин қавлҳои мухталиф ба ҳуҷҷату бурҳон сухан гӯйем , он гоҳи пас аз он дар баёни иллат будаш олам ба воҷибии шарҳи диҳем , аз баҳри онкии фоида ӣ он бузургаст . Ва тавфиқ бар ёфтан савоби андари он аз худои хоҳем .

و این گروه که گفتند: عالم محدث است، نیز به دو گروه شدند. یک گروه گفتند که باری – سبحانه – مر عالم را به دفعات بی نهایت آفریده است و به دفعات بی نهایت همی خواهدش آفریدن، و هر گه که قوت هایی که عالم بدو استوار کرده (شده) است سپری شود، بندهای عالم گشاده شود و جزوهایش فرو ریزد و اجزا گردد. (آن گاه) باری – سبحانه – از همان جسم پراکنده شده به خواست خویش بی هیچ زمانی، دیگر باره عالم را بیافریند و آن آغاز حدوث آن دفعت (باشد) تا به آخر آن دفعت (که باز) آن قوت ها که عالم بدو منظوم شده باشد سپری شود (و) عالم ویران شود. و گفتند کز بهر آن چنین است که عالم جسمی متناهی است و ممکن نیست که چیزی (که) به ذات خود متناهی باشد، مر قوت های نامتناهی را احتمال تواند کردن تا به زمان بی نهایت بماند و ویران نشود. و گفتند: چو علت عالم جود باری است و اندر او نشان حدث است، لازم آید که آفرینش عالم همیشه بوده است به دفعات بی نهایت پس از یکدیگر که مر آن را اولی نبوده است. و بدین قول عالم به رویی قدیم باشد و به رویی محدث باشد. و دیگر گروه گفتند که مر عالم را بودش هم این دفعت بیش نبوده است و چو این بند که بسته شده است گشاده شود، عالم برخیزد. و این قول اهل دین حق است و متابعان رسول مصطفی (ع). و ما نخست اندر این قول های مختلف به حجت و برهان سخن گوییم، آن گاه پس از آن در بیان علت بودش عالم به واجبی شرح دهیم، از بهر آنکه فایده ی آن بزرگ است. و توفیق بر یافتن صواب اندر آن از خدای خواهیم.

Пас гӯйем андари ради қавли он касоне ки гуфтанд : нишоед донистан ки олам чаро буд , ва гуфтанд : чу ҳаме ндонем ки олам чист ва чигунааст раво нест ки бидонем ки чарост , ки донистан мо мар чаҳ чизеу чигунагии оламро пас аз ҳастӣ ӯ , бар мо воҷиби оради мар донистан чарое ӯро . Пас мо донем ки олам ҳаст ва ҳар ҳастӣ бо ҷавҳараст ё арз ва ин ҳар ду ҷинс ҳоанду бозҷстн аз чаҳ чизеи чиз ба ҷинс бошад . (у ончии ҷавҳар ) бошад , ба зоти хеши қоим ( бошаду мари арзро қиёми бадв ) бошад . Ва чу олам ба зоти хеш қоимасту мари эърозро пазируфтааст , донем ки олам ҷавҳараст . Ва ҷавҳар ба ду қисмаст : ё латифасту ҷнбонндаҳ , ё касифасту ҷанбнда . Ва латифу ҷнбонндаҳ рӯҳасту касифу ҷанбнда ҷисмаст . Ва чу ( олам ) касифаст бидонча мар ӯро ҷузвҳои бисёраст ва ҷанбндааст андари мақоми хеш , дуруст шуд ки ҷисмаст . Пас ҷавҳаряти олам дуруст кардем ва ин ҷавоб чаҳ чизе ӯсту ҷисмят ӯ низ дуруст кардем ва ин ҷавоб кадомӣаст , аънӣ агар касе гуяд : олами кадом ҷавҳараст ? гӯйем ки ҷавҳар ҷисмаст . Он гоҳ гӯйем ки ( чигунагӣ ) мари ҷисмро ба шакл ва ранг бошаду мари оламро ҳам шакласт ва ҳам ранг ,у андари ҳаракат ва сукӯн бошаду мари оламро ҳам ҳаракатаст ва ҳам сукӯну ҷузи он . Аммо шакли олам карӣаст ва аммо лавн ӯ ба ҳасби эҳтимол аҷсом ӯст мари онро , чунонкии баъзе аз ӯ муҳтамиласт мари равшаноиро чу оташу аҷроми фалакӣу ҷузи он ва баъзе аз ӯ муҳтамиласт мари торикиро чу хоку афлоку ҷузи он . Ва аммо ҳаракати олам низ ба ҳасби эҳтимол аҷзоӣ ӯст мари онро , чунонкии баъзе аз аҷзоӣ ( ӯ ) муҳтамиласт мари ҳаракатро сӯии марказ ва баъзе муҳтамиласт мари ҳаракатро ба гирди марказ . Аммо сукӯни олам ба куллият ӯст на ба аҷзоӣ ӯ , бидонча андари як макон ба ҳаракати мстдир ( мутаҳаррик )аст каз он макони мари куллият ӯро интиқол несту интиқоли мари аҷзоӣ ӯ рости андар ӯ . Пас дуруст кардем ки олам чист ва чигунааст . Чу моӣиту кайфият ӯ маълуми гашт , лозим ( ояд ) ки каммият ӯ донистанӣ бошад . Ва ин хостем ки баён кунем андари ради қавли ин гуруҳ ки донистани каммият будаш оламро мункир шуданд бидонча гуфтанд : ҳаме ндонем ки олам чист ва чигунааст .

پس گوییم اندر رد قول آن کسانی که گفتند: نشاید دانستن که عالم چرا بود، و گفتند: چو همی ندانیم که عالم چیست و چگونه است روا نیست که بدانیم که چراست، که دانستن ما مر چه چیزی و چگونگی عالم را پس از هستی او، بر ما واجب آرد مر دانستن چرایی او را. پس ما دانیم که عالم هست و هر هستی با جوهر است یا عرض و این هر دو جنس ها اند و بازجستن از چه چیزی چیز به جنس باشد. (و آنچه جوهر) باشد، به ذات خویش قایم (باشد و مر عرض را قیام بدو) باشد. و چو عالم به ذات خویش قایم است و مر اعراض را پذیرفته است، دانیم که عالم جوهر است. و جوهر به دو قسم است: یا لطیف است و جنباننده، یا کثیف است و جنبنده. و لطیف و جنباننده روح است و کثیف و جنبنده جسم است. و چو (عالم) کثیف است بدانچه مر او را جزوهای بسیار است و جنبنده است اندر مقام خویش، درست شد که جسم است. پس جوهریت عالم درست کردیم و این جواب چه چیزی اوست و جسمیت او نیز درست کردیم و این جواب کدامی است، اعنی اگر کسی گوید: عالم کدام جوهر است؟ گوییم که جوهر جسم است. آن گاه گوییم که (چگونگی) مر جسم را به شکل و رنگ باشد و مر عالم را هم شکل است و هم رنگ، و اندر حرکت و سکون باشد و مر عالم را هم حرکت است و هم سکون و جز آن. اما شکل عالم کری است و اما لون او به حسب احتمال اجسام اوست مر آن را، چنانکه بعضی از او محتمل است مر روشنایی را چو آتش و اجرام فلکی و جز آن و بعضی از او محتمل است مر تاریکی را چو خاک و افلاک و جز آن. و اما حرکت عالم نیز به حسب احتمال اجزای اوست مر آن را، چنانکه بعضی از اجزای (او) محتمل است مر حرکت را سوی مرکز و بعضی محتمل است مر حرکت را به گرد مرکز. اما سکون عالم به کلیت اوست نه به اجزای او، بدانچه اندر یک مکان به حرکت مستدیر (متحرک) است کز آن مکان مر کلیت او را انتقال نیست و انتقال مر اجزای او راست اندر او. پس درست کردیم که عالم چیست و چگونه است. چو مائیت و کیفیت او معلوم گشت، لازم (آید) که کمیت او دانستنی باشد. و این خواستیم که بیان کنیم اندر رد قول این گروه که دانستن کمیت بودش عالم را منکر شدند بدانچه گفتند: همی ندانیم که عالم چیست و چگونه است.

Ва аммо қавли мо андари иттифоқи ҳукамо бар онкии иллат будаш олами ҷӯади борӣ – субҳона –аст , онаст ки гӯйем : ин қавли мӯҳмалу маъатталу муҷмалу но муфассаласт , чаҳ аз баҳри онкии инчи ҷӯад аз ҷаводи ҷуз ба пазирндаи ҷӯад падед наёяд , ва агар олам ки ӯ ин ҷисми карии шакл мутаҳаррикаст ба ҳаракати астдорту ончӣ андар ӯст ба ҷӯади худои ҳосил шудааст , ҷӯад бахшиш бошаду олами бахшида худоӣаст , бояд ки бидонем ки борӣ – субҳона – мари инро ба ки бахшидааст . Ва лозим ояд аз ин мавзӯ ки борӣ – субҳона – мари ин оламро бидон ки бахшидааст пеш аз будаш олам бӯдааст ва акнӯн ин фавойид аз ин атои бадв ҳаме расад , аз баҳри онкӣ агар фоидае аз ончии ҷавод ба ҷӯади хеши мар касеро бахшида бошад бадв нарасад , он чиз ато набошад ва на мҷўдбаҳ бошад . Ва чу олам мҷўдбаҳ набошад ,диҳанда ӯ ҷавод набошад . Пас воҷибаст бар он кас ки гуяд : иллати олами ҷӯад борӣаст , ки нахусти пазирндаи ин ҷӯадро собит кунад ки кист . Ва чу худованди ҷӯад ва мҷўдбаҳ пайдосту фоида аз ин ато ки бидон кас расад ҳаме ки атои мар ӯ рост , бигӯед ки чист . Он гоҳ чу он фоидапазир ки фоида аз ин чиз ки ба ҷӯади бории мавҷӯд шудааст ҳамеи бадв боз гардад ба зарурат собит шавад , воҷиб ояд ки он фоидапазир ноқис бошад , аз баҳри онкии ҳеҷ тамоми фоида пазир набошад . Ва чу он фоидапазир ба зарурат ноқис бошад , чора Эй нест аз онкии бад-ӣни фоида каз ин атои бадв ҳаме расад , тамом шавад . Пас чу он ноқис тамом шавад низ фоида напазирад , он гуҳ лозим ояд ки он ато бархезад . Ва наёяд мар касеро ки гуяд онкӣ агар чунин бошад лозим ояд ки мари бориро ҷӯад набошад ва ин маҳол бошад . Аз баҳри онкӣ ( иллати ҷӯади ҷаводи ҳоҷтмндӣ ) ҳоҷатмандаст ва бениёз кардани ҳоҷатманди мари ҷаводро ситоишаст на накӯҳиш ,у ҳоҷтмндии ҳоҷатманд бо ҷӯад бениҳоят ( ҷавод ) мари ҷаводро накӯҳишаст на ситоиш ,у раво ( бошад ) ки мари ҷаводро ҷӯад бошад ва ҳоҷатманд набошад албата . Пас бад-ӣни қавл рад кардем қавли он касро ки гуфт : воҷиб ояд ки олам қадимаст ва ҳамеша буд ва бошад , аз баҳри онкии иллат ӯ ҷӯад борӣаст ва раво нест ки борӣ – субҳона – вақте ҷавод набошад . Ва ин қавл брқлсаст .

و اما قول ما اندر اتفاق حکما بر آنکه علت بودش عالم جود باری – سبحانه – است، آن است که گوییم: این قول مهمل و معطل و مجمل و نا مفصل است، چه از بهر آنکه ایچ جود از جواد جز به پذیرنده جود پدید نیاید، و اگر عالم که او این جسم کری شکل متحرک است به حرکت استدارت و آنچه اندر اوست به جود خدای حاصل شده است، جود بخشش باشد و عالم بخشیده خدای است، باید که بدانیم که باری – سبحانه – مر این را به که بخشیده است. و لازم آید از این موضوع که باری – سبحانه – مر این عالم را بدان که بخشیده است پیش از بودش عالم بوده است و اکنون این فواید از این عطا بدو همی رسد، از بهر آنکه اگر فایده ای از آنچه جواد به جود خویش مر کسی را بخشیده باشد بدو نرسد، آن چیز عطا نباشد و نه مجودبه باشد. و چو عالم مجودبه نباشد، دهنده او جواد نباشد. پس واجب است بر آن کس که گوید: علت عالم جود باری است، که نخست پذیرنده این جود را ثابت کند که کیست. و چو خداوند جود و مجودبه پیداست و فایده از این عطا که بدان کس رسد همی که عطا مر او راست، بگوید که چیست. آن گاه چو آن فایده پذیر که فایده از این چیز که به جود باری موجود شده است همی بدو باز گردد به ضرورت ثابت شود، واجب آید که آن فایده پذیر ناقص باشد، از بهر آنکه هیچ تمام فایده پذیر نباشد. و چو آن فایده پذیر به ضرورت ناقص باشد، چاره ای نیست از آنکه بدین فایده کز این عطا بدو همی رسد، تمام شود. پس چو آن ناقص تمام شود نیز فایده نپذیرد، آن گه لازم آید که آن عطا برخیزد. و نیاید مر کسی را که گوید آنکه اگر چنین باشد لازم آید که مر باری را جود نباشد و این محال باشد. از بهر آنکه (علت جود جواد حاجتمندی) حاجتمند است و بی نیاز کردن حاجتمند مر جواد را ستایش است نه نکوهش، و حاجتمندی حاجتمند با جود بی نهایت (جواد) مر جواد را نکوهش است نه ستایش، و روا (باشد) که مر جواد را جود باشد و حاجتمند نباشد البته. پس بدین قول رد کردیم قول آن کس را که گفت: واجب آید که عالم قدیم است و همیشه بود و باشد، از بهر آنکه علت او جود باری است و روا نیست که باری – سبحانه – وقتی جواد نباشد. و این قول برقلس است.

Ва аммо қавли мо андари ончӣ ( арстотолис ) гуфту атбоъ ӯ баронанд ки зоти борӣ – субҳона – ҷавҳарӣаст аз адам ба вуҷӯди кушандаи мари маъдӯмроу мавҷӯдкунанда номавҷӯдаст ва чу ин ( хосият ) мари ҷавҳар ӯро – таъолии ҷадда – зотӣаст , раво нест ки гӯйем : олам вақте набӯду бози ббўд , онаст ки гӯйем : имрӯзи олам мавҷӯдаст ва ба иқрор ( ин ) гуруҳи мари ин мавҷӯдро борӣ аз адами сӯй вуҷӯд кашидаасту ончӣ аз адам ба вуҷӯд омада бошад муҳаддис бошад ва пас аз нобудагӣ бӯда шуда бошад . Ва боз чу гуяд : ҷавҳари борӣ ҳамеша буд пас лозим ояд ки олам қадим бошад , ин сухан аз ин файласуф даъвӣ бошад ки олам аз адам ба вуҷӯд наёмадааст ва ин сухан мутаноқизаст ва ин натиҷа на аз он муқаддамааст , бал ( ки ) чу муқаддамааш онаст ( ки ) вуҷӯди олам аз онаст ки ҷавҳари бории ҷавҳарии мавҷӯд кунандааст мари маъдӯмро , агар ин муқаддама ростаст , ҷавҳари борӣ собит бошад пеш аз онкии мари маъдӯмро мавҷӯд кард . Ва чу ба дигар муқаддама гуяд : вуҷӯди ҷавҳари борӣ ки бад-ӣни хосият махсӯсаст , ба зоту хосият қадимаст , ин муқаддамаи мари онро хилоф бошаду хилофи рости ҷуз дурӯғ набошад . Аз баҳри онкии қадим ба зоту хосият он бошад андари феъл ки пеш аз феъл набошад , ва бидон муқаддама чунон гуфт ки пеш аз феъласт то маъдӯмро мавҷӯд кунаду бад-ӣни муқаддама ҳаме гуяд : пеш аз феъл нест ,у натиҷа каз миёни ду муқаддамаи мухолиф падед ояд дурӯғ зан ояд , чунин ки ин натиҷааст то аз як рӯй ҳаме чунон ояд ки олам муҳаддисаст чу мар ӯро ҷавҳари борӣ аз адам ба вуҷӯд овардааст , вази дигар рӯй ҳаме чунон ояд ки олам қадимаст чу мавҷӯдкунанда ӯ қадимаст бесабақӣ ки мари мавҷадро бар мавҷӯд ӯ ҳаст . Ва чу гуяд : ҷавҳари борӣ ҷавҳарӣаст ки хосият ӯ мавҷӯд кардан маъдӯмаст ва ин муқаддама рост бошад , он гоҳ ба дигар муқаддама гуяд : олами мўҷўдкрдаҳи он ҷавҳараст , натиҷа аз ин ду муқаддама он ояд ки ҷавҳари борӣ – субҳона – муҳаддисаст . Аз баҳри анкаҳ мавҷӯд карда муҳаддис бошад ба зарурат , ва чу мавҷӯд аз мавҷӯдкунанда ба хосият ӯ мавҷӯд шуда бошад на ба иродат , вуҷӯди мавҷӯд бо вуҷӯди мавҷӯдкунанда баробар бошад , ва чу мавҷӯд муҳаддис бошаду мавҷӯдкунанда бо ӯ баробар бошад , мавҷӯдкунанда низ муҳаддис бошад . Ва ин бурҳонӣ ақлӣаст бар бутлон ( қавл ) ин гуруҳ . Пас дуруст кардем ки раво набошад ки вуҷӯди олам аз ҷавҳари борӣ – субҳона – ба хосият бошад , ва ҳар ки ( чунин гуяд , мари бориро муҳаддис бошад . )

و اما قول ما اندر آنچه (ارسطاطالیس) گفت و اتباع او برآنند که ذات باری – سبحانه – جوهری است از عدم به وجود کشنده مر معدوم را و موجود کننده ناموجود است و چو این (خاصیت) مر جوهر او را – تعالی جده – ذاتی است، روا نیست که گوییم: عالم وقتی نبود و باز ببود، آن است که گوییم: امروز عالم موجود است و به اقرار (این) گروه مر این موجود را باری از عدم سوی وجود کشیده است و آنچه از عدم به وجود آمده باشد محدث باشد و پس از نابودگی بوده شده باشد. و باز چو گوید: جوهر باری همیشه بود پس لازم آید که عالم قدیم باشد، این سخن از این فیلسوف دعوی باشد که عالم از عدم به وجود نیامده است و این سخن متناقض است و این نتیجه نه از آن مقدمه است، بل (که) چو مقدمه اش آن است (که) وجود عالم از آن است که جوهر باری جوهری موجود کننده است مر معدوم را، اگر این مقدمه راست است، جوهر باری ثابت باشد پیش از آنکه مر معدوم را موجود کرد. و چو به دیگر مقدمه گوید: وجود جوهر باری که بدین خاصیت مخصوص است، به ذات و خاصیت قدیم است، این مقدمه مر آن را خلاف باشد و خلاف راست جز دروغ نباشد. از بهر آنکه قدیم به ذات و خاصیت آن باشد اندر فعل که پیش از فعل نباشد، و بدان مقدمه چنان گفت که پیش از فعل است تا معدوم را موجود کند و بدین مقدمه همی گوید: پیش از فعل نیست، و نتیجه کز میان دو مقدمه مخالف پدید آید دروغ زن آید، چنین که این نتیجه است تا از یک روی همی چنان آید که عالم محدث است چو مر او را جوهر باری از عدم به وجود آورده است، وز دیگر روی همی چنان آید که عالم قدیم است چو موجودکننده او قدیم است بی سبقی که مر موجد را بر موجود او هست. و چو گوید: جوهر باری جوهری است که خاصیت او موجود کردن معدوم است و این مقدمه راست باشد، آن گاه به دیگر مقدمه گوید: عالم موجودکرده آن جوهر است، نتیجه از این دو مقدمه آن آید که جوهر باری – سبحانه – محدث است. از بهر انکه موجود کرده محدث باشد به ضرورت، و چو موجود از موجودکننده به خاصیت او موجود شده باشد نه به ارادت، وجود موجود با وجود موجودکننده برابر باشد، و چو موجود محدث باشد و موجودکننده با او برابر باشد، موجود کننده نیز محدث باشد. و این برهانی عقلی است بر بطلان (قول) این گروه. پس درست کردیم که روا نباشد که وجود عالم از جوهر باری – سبحانه – به خاصیت باشد، و هر که (چنین گوید، مر باری را محدث باشد.)

( ва аммо қавли мо андари ончӣ гуруҳе гуфтанд ки ба ҳдси олам мақар буданд ки ҳудуси олам ба дафъот бениҳоят бӯдааст ва ) ба дафъот бениҳоят хоҳад бӯдан , ( онаст ки гӯйем : ин ) дафъат ки мо андар ӯйем аз ду берун нест : ё охири он дафъот гузаштааст , ( ё аввал ) ин дафъот ояндааст . Агар охири он дафъотаст , пас ин дафъати ниҳояти он дафъотаст , аз баҳри онкии охир онасту ончӣ ( аз ) маъдӯдоти мар ӯро ( охир ) бошад , мар ӯро ба зарурат аввалӣ бошад , аз баҳри онкӣ ( агар ) мари он дафъотро ( аввал ) набӯдӣ , ба охир нараседӣ . Ва агар ин дафъат ки мо андар ӯйем аввали ин дафъот ояндааст , ончии мари ҷумлагии онро аввал бошад аз маъдӯдот , ночораи мар ӯро охир бошад , бо онкии бад-ӣни қавли ду бениҳоят лозим ояд ва маҳол бошад ки ду бениҳоят бошад баробари якдигар ки ҳамчанд он ки аз яке кам ҳаме шавад , андари ин дигар ҳаме афзоед , он гоҳ на кули ин бе ниҳояти нуқсони пазирад ва на кули он бениҳоят зиёдат шавад ва ин қавл мутаноқизаст . Ва чу ҳудуси олам маълумаст – чунонкии андари шарҳи эҷоби ҳдси олами пеш аз ин андари китоби сухани гуфтем ва дуруст кардем ки ба дафъот бениҳоят офаридани олам маҳоласт - , пайдо омад ки будаш олам ( ҳам ) ин як дафъатаст . Ва ончӣ муҳаддис бошад , мари замон ӯро аввал бошаду ончии мари замон ӯро аввалӣ бошад , мари замон ӯро охир бошад ,у охири замон ӯ бар ҳосил шудани мақсӯди сонеъ ӯ бошад аз офариниш ӯ , аз баҳри онкии муҳаддис маснӯъ бошаду мари сонеъро андари маснӯъ ғараз бошад ки он ғараз ( мар ) ӯро ҷуз бидон маснӯъ ҳосил нашавад ва он ғарази иллати тамомии он маълул бошад ва чу ғараз аз ӯ ҳосил ояд маснӯъ бархезад . Пас дуруст кардем ки олами рӯзӣ – аънии ҳангомӣ – бархезад . Ва акнӯн ба баёни иллати олам машғӯл шавему қавлии мӯҷазу машрӯҳ ба ҳуҷҷатҳои Муқаннаъу далелҳои равшани бигӯем . БтўФиқи аллоҳи таъолӣу ҷадда .

(و اما قول ما اندر آنچه گروهی گفتند که به حدث عالم مقر بودند که حدوث عالم به دفعات بی نهایت بوده است و) به دفعات بی نهایت خواهد بودن، (آن است که گوییم: این) دفعت که ما اندر اوییم از دو بیرون نیست: یا آخر آن دفعات گذشته است، (یا اول) این دفعات آینده است. اگر آخر آن دفعات است، پس این دفعت نهایت آن دفعات است، از بهر آنکه آخر آن است و آنچه (از) معدودات مر او را (آخر) باشد، مر او را به ضرورت اولی باشد، از بهر آنکه (اگر) مر آن دفعات را (اول) نبودی، به آخر نرسیدی. و اگر این دفعت که ما اندر اوییم اول این دفعات آینده است، آنچه مر جملگی آن را اول باشد از معدودات، ناچاره مر او را آخر باشد، با آنکه بدین قول دو بی نهایت لازم آید و محال باشد که دو بی نهایت باشد برابر یکدیگر که همچند آن که از یکی کم همی شود، اندر این دیگر همی افزاید، آن گاه نه کل این بی نهایت نقصان پذیرد و نه کل آن بی نهایت زیادت شود و این قول متناقض است. و چو حدوث عالم معلوم است – چنانکه اندر شرح ایجاب حدث عالم پیش از این اندر کتاب سخن گفتیم و درست کردیم که به دفعات بی نهایت آفریدن عالم محال است - ، پیدا آمد که بودش عالم (هم) این یک دفعت است. و آنچه محدث باشد، مر زمان او را اول باشد و آنچه مر زمان او را اولی باشد، مر زمان او را آخر باشد، و آخر زمان او بر حاصل شدن مقصود صانع او باشد از آفرینش او، از بهر آنکه محدث مصنوع باشد و مر صانع را اندر مصنوع غرض باشد که آن غرض (مر) او را جز بدان مصنوع حاصل نشود و آن غرض علت تمامی آن معلول باشد و چو غرض از او حاصل آید مصنوع برخیزد. پس درست کردیم که عالم روزی – اعنی هنگامی – برخیزد. و اکنون به بیان علت عالم مشغول شویم و قولی موجز و مشروح به حجت های مقنع و دلیل های روشن بگوییم. بتوفیق الله تعالی و جده.

Ва гӯйем ки ҳукамо ҳар маснӯъиро чаҳор иллат собит кардаанд : нахуст аз ӯ иллати фоила чу заргару дурудгар ,у дигари иллати ҳиўлонӣ чу симу нигину чӯбу оҷ , ва се дигари иллати сӯратӣ чу сӯрати ангуштарӣу тахт ,у чаҳоруми иллати тамомӣ чу пӯшидани подшоҳи мари ангуштарӣ (ро )у нишастан ӯ бар тахт . Ва гуфтанд каз ин иллатҳо иллати фоилаи шариф тараст , ( пас аз он иллати иллати тамомии шариф тараст ) ки ғарази сонеъ аз сунъ ба онаст ,у ҳиўлӣ ва сӯрат ходимонанд мари фоилро андари ҳосил кардани ғараз ӯ аз мунфаил . Пас воҷиб омад бар мо каз ин маснӯъи азим ки оламаст , мар ( ин ) чаҳор иллатро боз ҷӯйем то чарое офариниши олам аз он моро зоҳир шавад ки фоидаи он бузургаст . Пас гӯйем ки олам мавҷӯдаст ва маҳсусаст ба ҳавоси мо , пас бояд бидонем ки чист ва бидонем ки чигунааст ва бидонем ки чарост , то мар ҳар чаҳор иллат ӯро дониста бошем .

و گوییم که حکما هر مصنوعی را چهار علت ثابت کرده اند: نخست از او علت فاعله چو زرگر و درودگر، و دیگر علت هیولانی چو سیم و نگین و چوب و عاج، و سه دیگر علت صورتی چو صورت انگشتری و تخت، و چهارم علت تمامی چو پوشیدن پادشاه مر انگشتری (را) و نشستن او بر تخت. و گفتند کز این علت ها علت فاعله شریف تر است، (پس از آن علت علت تمامی شریف تر است) که غرض صانع از صنع به آن است، و هیولی و صورت خادمانند مر فاعل را اندر حاصل کردن غرض او از منفعل. پس واجب آمد بر ما کز این مصنوع عظیم که عالم است، مر (این) چهار علت را باز جوییم تا چرایی آفرینش عالم از آن ما را ظاهر شود که فایده آن بزرگ است. پس گوییم که عالم موجود است و محسوس است به حواس ما، پس باید بدانیم که چیست و بدانیم که چگونه است و بدانیم که چراست، تا مر هر چهار علت او را دانسته باشیم.

Ва чу олам ба куллияти хеши ҷисмӣ мусаввираст ба сӯратҳои мутазоду мухталиф ва ба шаклҳоу рангҳои бисёр каз ҳар яке аз он шаклҳоу рангҳо ҳаме феълӣ ояд ки он феъл аз он ҳаме бидон сӯрату шакл ва ранг ояд , маълумаст ки мари ин ҷасади куллиро бад-ӣни сӯратҳоу шаклҳоу рангҳоу табъҳо , сонеъӣ карда ба хости хеш . (у далел бар дурустии ин қавл ) онаст ки раво нест ( ки ) як ( ҷавҳари мари ду сӯрати мутазодро бар ) тъоқби ҷуз ба қаҳри қоҳирӣ ( бипазирад , )у ҳиўлии ҷисми як ҷавҳараст ки мари сӯратҳои мутазоду мухталифро аз гармӣ ва ( сардӣ ватарӣу хушкӣ ) ҳамеи пазирад ба авқот ,у мари он ( як ҷавҳарро ) раво нест ки ду феъли мутазоди андари як чиз бияёд ҷуз ба хости сонеъии қоҳир , вази ҷавоҳири олимии ҳам кун ояд ва ҳам фасод ( ва ҳам ) ҷумла шудан ва ҳам парокандан , бе онкии мар ӯро хостӣасту зиндагӣ . Пас зоҳир ( шуда )аст мари хирадмандро ки мари ин ҷавоҳирро сонеъӣ ( ҳаст ) ки ин феълҳои мутазод аз ин ҷавҳар ба хост ( он ) сонеъ ҳаме ояд . Пас бад-ӣни шарҳи моро иллати фоилаи олами мавҷӯд ва маълум шуд .

و چو عالم به کلیت خویش جسمی مصور است به صورت های متضاد و مختلف و به شکل ها و رنگ های بسیار کز هر یکی از آن شکل ها و رنگ ها همی فعلی آید که آن فعل از آن همی بدان صورت و شکل و رنگ آید، معلوم است که مر این جسد کلی را بدین صورت ها و شکل ها و رنگ ها و طبع ها، صانعی کرده به خواست خویش. (و دلیل بر درستی این قول)آن است که روا نیست (که) یک (جوهر مر دو صورت متضاد را بر) تعاقب جز به قهر قاهری (بپذیرد،) و هیولی جسم یک جوهر است که مر صورت های متضاد و مختلف را از گرمی و (سردی و تری و خشکی) همی پذیرد به اوقات، و مر آن (یک جوهر را) روا نیست که دو فعل متضاد اندر یک چیز بیاید جز به خواست صانعی قاهر، وز جواهر عالمی هم کون آید و هم فساد (و هم) جمله شدن و هم پراکندن، بی آنکه مر او را خواستی است و زندگی. پس ظاهر (شده) است مر خردمند را که مر این جواهر را صانعی (هست) که این فعل های متضاد از این جوهر به خواست (آن) صانع همی آید. پس بدین شرح ما را علت فاعله عالم موجود و معلوم شد.

Ва чу сӯратҳои нахустин ( муфрадот ) аз гармӣу сардӣ ватарӣу хушкии андари аҷсоми олам гардандааст , мари уқалоро зоҳир шудамаст ки як ҷавҳараст ки мари ин сӯратҳои ( мутазод )ро ҳамеи пазирад ва он ҳиўлӣаст . Пас иллати ҳиўлонӣ ( ӯ бо иллати сӯратӣ ӯ зоҳираст . Ва аммо иллати тбдл ) сӯратҳои мутазоди андари ҳиўлӣ то замонии баъзе аз ҳиўлии мари гармӣу хушкиро пазируфта ( бошад ва ) ба сабаби ин сӯратҳо оташ ном бошад ва пас аз ( он ) гармии андари он ҳиўлӣ ба сардӣ бадал шаваду хушкӣ батарӣ бадал шавад то ба сабаби бадал шудан ин сӯратҳо ба зоти хеши андари ҳамон ҳиўлии об ном шавад , онаст ки ҳиўлӣ оростааст мар пазируфтан ин муфрадотро ва ҳам чунонкӣ ( мумкинаст ) ки ҳар чаҳ мари гармиро бипазирад , низ мумкинаст ки мари сардиро бипазираду ончии андари ҳад имкон бошаду мар ӯро бози доранда Эй набошад ночора ба феъл ояд , чаҳ агар ба феъл наёяд номи имкон аз ӯ биафтад вази адли сонеъи одил раво набошад ки чизеи офаринаду мари он чизро кардани феълӣ ё пазируфтани феълӣ мумкин бошад , он гоҳи он чизи он феъл накунад ё мари он феълро напазирад . Инаст иллати тбдлу таҳаввули сӯратҳои мутазоди андари ҳиўлӣ .

و چو صورت های نخستین (مفردات) از گرمی و سردی و تری و خشکی اندر اجسام عالم گردنده است، مر عقلا را ظاهر شدم است که یک جوهر است که مر این صورت های (متضاد) را همی پذیرد و آن هیولی است. پس علت هیولانی (او با علت صورتی او ظاهر است. و اما علت تبدل) صورت های متضاد اندر هیولی تا زمانی بعضی از هیولی مر گرمی و خشکی را پذیرفته (باشد و) به سبب این صورت ها آتش نام باشد و پس از (آن) گرمی اندر آن هیولی به سردی بدل شود و خشکی به تری بدل شود تا به سبب بدل شدن این صورت ها به ذات خویش اندر همان هیولی آب نام شود، آن است که هیولی آراسته است مر پذیرفتن این مفردات را و هم چنانکه (ممکن است) که هر چه مر گرمی را بپذیرد، نیز ممکن است که مر سردی را بپذیرد و آنچه اندر حد امکان باشد و مر او را باز دارنده ای نباشد ناچاره به فعل آید، چه اگر به فعل نیاید نام امکان از او بیفتد وز عدل صانع عادل روا نباشد که چیزی آفریند و مر آن چیز را کردن فعلی یا پذیرفتن فعلی ممکن باشد، آن گاه آن چیز آن فعل نکند یا مر آن فعل را نپذیرد. این است علت تبدل و تحول صورت های متضاد اندر هیولی.

Ва мондааст моро сухани гуфтани андар ( иллат ) тамомии олам ки онаст иллат чарое ӯ . Пас бингарем андари маснӯъоти табиӣу наботӣу ҳайвонӣу инсонӣ то иллати тамомӣ аз он ба оғози он падед ояд ё ба миёнаи он ё ба охири он . Ва ҳаме ёбем мари иллатҳои тамомиро андари ҷумлагии маснӯъот ки андари охири он ҳаме падед ояд , чунонкии охири чизе каз набот падед ояд тухм ӯ ҳаме падед ояд ки иллати набот ӯ бӯда бошаду охири чизе аз ҳайвони нутфа падед ояд ки иллати ҳайвон ӯ бӯда бошад . Ва агар чизе ки аз маснӯъи инсонӣ падед омад он буд каз он пас низ бар он маснӯъи чизе падед наомад , чу пӯшидани шоҳи мари ангуштарӣ (ро )у нишастан ӯ бар тахту ҷузи он , пас гӯйем ки иллати тамомии мари оламро чизеаст ки бози пасини чизеи андари олам ӯ падед омадааст . Ва лозим ояд аз истиқрои назоир ки бозгаштани манофеи он маснӯъ ба ҷумлагӣ бадв бошаду мари онро бо он низ дигари фазл ҳо бошад . Чунонкӣ чу тухми набот иллат ӯст , ҳамаи манофеи наботи ҳаме ба тухм ӯ боз гардаду мари он тухмро бо он низ қӯти растан ва ёфтан мижау буи ва рангаст ки мари наботро аз он чизе нест . Ва ҳам чунин ( мари нутфаи ҳайвонро ) бо онкии мари ҳамаи фавойид ( ҳайвониро ёфтааст , бар ҳайвони фазл )аст бидонча андар ӯ қӯтӣ ( бениҳоятаст мари падед овардан ) ашхосро ки ба ҳар ( шахсеи мар ) ҳамон фазойилро ки он ҳайвон пазируфтааст бипазирад . Ва ҳам чунин мари подшоҳро ки ангуштарӣ бар даст кунад ва бар тахт нишинад , бо онкии манофеи ин ( ҳар ду ) маснӯъ бадв бозгардад , бар ин ду маснӯъи фазлҳои бисёраст .

و مانده است ما را سخن گفتن اندر (علت) تمامی عالم که آن است علت چرایی او. پس بنگریم اندر مصنوعات طبیعی و نباتی و حیوانی و انسانی تا علت تمامی از آن به آغاز آن پدید آید یا به میانه آن یا به آخر آن. و همی یابیم مر علت های تمامی را اندر جملگی مصنوعات که اندر آخر آن همی پدید آید، چنانکه آخر چیزی کز نبات پدید آید تخم او همی پدید آید که علت نبات او بوده باشد و آخر چیزی از حیوان نطفه پدید آید که علت حیوان او بوده باشد. و اگر چیزی که از مصنوع انسانی پدید آمد آن بود کز آن پس نیز بر آن مصنوع چیزی پدید نیامد، چو پوشیدن شاه مر انگشتری (را) و نشستن او بر تخت و جز آن، پس گوییم که علت تمامی مر عالم را چیزی است که باز پسین چیزی اندر عالم او پدید آمده است. و لازم آید از استقرای نظایر که بازگشتن منافع آن مصنوع به جملگی بدو باشد و مر آن را با آن نیز دیگر فضل ها باشد. چنانکه چو تخم نبات علت اوست، همه منافع نبات همی به تخم او باز گردد و مر آن تخم را با آن نیز قوت رستن و یافتن مژه و بوی و رنگ است که مر نبات را از آن چیزی نیست. و هم چنین (مر نطفه حیوان را) با آنکه مر همه فواید (حیوانی را یافته است، بر حیوان فضل) است بدانچه اندر او قوتی (بی نهایت است مر پدید آوردن) اشخاص را که به هر (شخصی مر) همان فضایل را که آن حیوان پذیرفته است بپذیرد. و هم چنین مر پادشاه را که انگشتری بر دست کند و بر تخت نشیند، با آنکه منافع این (هر دو) مصنوع بدو بازگردد، بر این دو مصنوع فضل های بسیار است.

Ва чу олам ба ҷумлагӣ ба афлоку анҷуму ИМАоту маволед буду маълум ( буд ки ) маволеди пас аз ин усӯли падед омадааст , гуфтем ки тамомии олами андар маволедаст на андари усӯл , аз баҳри онкии чизе каз он чизеи дигар падед ояд , будаш он чизи пешин аз баҳр будаш он чизи боз пасин бӯда бошад . Ва чу маволеди анвоъ бисёр буд , бнгрстим то манофеи ҳамаи маволед ба кадоми мавлуди ҳаме боз гардад ки мари он мавлудро бар он дигарон фазлҳои бисёраст , то бидонем ки иллати тамомии олами он мавлудаст . Ва бад-ӣни сифати мари мардумро ёфтем ки манофеи он ҳамаи ИМАоту маволеди бадв бозгрдндаҳасту мар ӯро бар ҳамаи ИМАоту маволед фазласт . Аммо фазли мардум бар ҳайвонаст ба ақли мумайиз ,у мари ҳайвонро бар набот фазласт ба рӯҳи ҳиссӣу ҳаракат ба хост ,у наботро бар ИМАот фазласт ба рӯҳи намое ва пазируфтани ороишҳои рӯҳонӣ . Пас мардум ба чаҳор дараҷа фазласт ки мар ӯро бар оламаст .

و چو عالم به جملگی به افلاک و انجم و امهات و موالید بود و معلوم (بود که) موالید پس از این اصول پدید آمده است، گفتیم که تمامی عالم اندر موالید است نه اندر اصول، از بهر آنکه چیزی کز آن چیزی دیگر پدید آید، بودش آن چیز پیشین از بهر بودش آن چیز باز پسین بوده باشد. و چو موالید انواع بسیار بود، بنگرستیم تا منافع همه موالید به کدام مولود همی باز گردد که مر آن مولود را بر آن دیگران فضل های بسیار است، تا بدانیم که علت تمامی عالم آن مولود است. و بدین صفت مر مردم را یافتیم که منافع آن همه امهات و موالید بدو بازگردنده است و مر او را بر همه امهات و موالید فضل است. اما فضل مردم بر حیوان است به عقل ممیز، و مر حیوان را بر نبات فضل است به روح حسی و حرکت به خواست، و نبات را بر امهات فضل است به روح نمایی و پذیرفتن آرایش های روحانی. پس مردم به چهار درجه فضل است که مر او را بر عالم است.

Ва гувоҳӣ дод моро бар онкии мардуми иллати тамомӣ оламаст , расӣдани ҳамаи қӯтҳои олам ба мардум – чу расӣдани ҳамаи қӯтҳои дарахт ба бор ӯ ва чу расӣдани ҳамаи қӯтҳои ҳайвон ба нутфа –у оҷизи мондани дигари маволед ки эшон иллати тамомии олами набуданд аз пазируфтан он неъматҳо ки мардум аз олами пазируфт ва қудрат ёфтан мардум бар он – чу оҷизи мондан ( хӯн ва ) оби даҳону оби бинии ҳайвон ки иллатҳои тамомии ҳайвони набуданд аз пазируфтан он маъниҳо ки нутфаи пазируфт аз ҳайвон ва қудрат ёфтан ӯ бар он чу иллати тамомии ҳайвон ӯ буд - . Он гоҳ гӯйем ки мар ҳар чизеро камоли лиззат ӯ андар тамомӣ ӯст , аз баҳри онкии ороишу баҳоу равнақ аз осор лиззатаст , чунонкӣ беназмӣу ошуфтагӣу пажмурдагӣ аз осори дард ва ранҷаст . Ва чу мари наботро камолу ҷамол ӯ ба тухм ӯ буд , ҳаме донем ки лиззати мари наботро ба тухм ӯ тамом шуд вази он пас мар ӯро низ лиззатӣ ёфтанӣ намонад , ҳам чунонкии ҳайвон ба камолу ҷамоли хеши он гоҳ расед ки мар ӯро нутфа ки иллати тамомӣ ӯ буд ҳосил шуд . ( набинӣ ки мари ҳайвонро аз ӯ лиззатии бозпасин ҳосил шуд ) каз он пас низ лиззатӣ дигар наёфт ва он лиззати мар ӯро бар ҳамаи лаззот ӯ биФзўд ? пас ҳам чунин олам чу мардум ба камол расед –у мардуми ҷузвӣ аз аҷзоӣ ӯ буд – лиззатӣ ёфт каз он азимтар лиззат набӯд мар ӯро , аз баҳри онкии олам ба мардум ба илм расед ва пас аз нодонӣ доно шуд . Ва бақои олами бад-ӣн лиззатаст , ҳам чунонкии бақои наботу ҳайвон ба лиззати тухм овардан ва зойишаст .

و گواهی داد ما را بر آنکه مردم علت تمامی عالم است، رسیدن همه قوت های عالم به مردم – چو رسیدن همه قوت های درخت به بار او و چو رسیدن همه قوت های حیوان به نطفه – و عاجز ماندن دیگر موالید که ایشان علت تمامی عالم نبودند از پذیرفتن آن نعمت ها که مردم از عالم پذیرفت و قدرت یافتن مردم بر آن – چو عاجز ماندن (خون و) آب دهان و آب بینی حیوان که علت های تمامی حیوان نبودند از پذیرفتن آن معنی ها که نطفه پذیرفت از حیوان و قدرت یافتن او بر آن چو علت تمامی حیوان او بود - . آن گاه گوییم که مر هر چیزی را کمال لذت او اندر تمامی اوست، از بهر آنکه آرایش و بها و رونق از آثار لذت است، چنانکه بی نظمی و آشفتگی و پژمردگی از آثار درد و رنج است. و چو مر نبات را کمال و جمال او به تخم او بود، همی دانیم که لذت مر نبات را به تخم او تمام شد وز آن پس مر او را نیز لذتی یافتنی نماند، هم چنانکه حیوان به کمال و جمال خویش آن گاه رسید که مر او را نطفه که علت تمامی او بود حاصل شد. (نبینی که مر حیوان را از او لذتی بازپسین حاصل شد) کز آن پس نیز لذتی دیگر نیافت و آن لذت مر او را بر همه لذات او بیفزود؟ پس هم چنین عالم چو مردم به کمال رسید – و مردم جزوی از اجزای او بود – لذتی یافت کز آن عظیم تر لذت نبود مر او را، از بهر آنکه عالم به مردم به علم رسید و پس از نادانی دانا شد. و بقای عالم بدین لذت است، هم چنانکه بقای نبات و حیوان به لذت تخم آوردن و زایش است.

Ва низ гувоҳӣ дод моро бар онкии мардуми иллати тамомӣ оламаст , мусаххари гаштани ИМАоту маволеди олами мари мардумро , чу мусаххар бӯдани набот бо ҳамаи олати хеши мари бору тухмро ва чу мусаххар бӯдани ҳайвон бо ҳамаи олоти хеши мари нутфаро . Аммо мусаххар бӯдани афлоку ИМАоти мари мардумро ба зоҳир ( онаст ки мардуми мар ) афлоку анҷумро ҳаме бар муродҳои ( хеши кори бандад ба қӯти ақл , чунонкии мари саодатҳоро ) аз ӯ ҳаме битавонад гирифтан ба шинохти рӯзгорҳои масъӯд ваз наҳвастҳои ( ӯ ҳазар тавонад кардан ) ба шинохти замонҳои манҳус , (у кор бастан ) мардуми мари табоиъи чаҳоргонаро бар ҳасби муродҳои хеши зоҳиртар аз онаст ки ба шарҳи он ҳоҷат ояд . Ва мусаххар бӯдан ин обо (у ИМАот ) мардумро ба ботин онаст каз ин коркарди азим ки афлоку анҷуму ИМАоти андари он ба манзалати дасти афзорҳо ва ҳаюлоатанд , шарифтар аз мардуми чизеи ҳаме ҳосил наёяду сонеъи қодири мари ин дасти афзорҳоу ҳиўлиро аз баҳри ин маснӯъ мусаххар кардааст . Пас бад-ӣн рӯй ин олоти мусаххарот ба сабаб будаш мардуманд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : (у схри лаками мо фии алсмўт ва мо фии аларз ҷмиъо манеҳ ани фии злки лояти лқўми итФкрўн ) . Ва бидон гуфтем каз олами чизеи шарифтар аз мардум падед наомад ки бар олами ҷузи мардуми чизе подшоҳ нашуд .

و نیز گواهی داد ما را بر آنکه مردم علت تمامی عالم است، مسخر گشتن امهات و موالید عالم مر مردم را، چو مسخر بودن نبات با همه آلت خویش مر بار و تخم را و چو مسخر بودن حیوان با همه آلات خویش مر نطفه را. اما مسخر بودن افلاک و امهات مر مردم را به ظاهر (آن است که مردم مر) افلاک و انجم را همی بر مرادهای (خویش کار بندد به قوت عقل، چنانکه مر سعادت ها را) از او همی بتواند گرفتن به شناخت روزگارهای مسعود وز نحوست های (او حذر تواند کردن) به شناخت زمان های منحوس، (و کار بستن) مردم مر طبایع چهارگانه را بر حسب مرادهای خویش ظاهر تر از آن است که به شرح آن حاجت آید. و مسخر بودن این آبا (و امهات) مردم را به باطن آن است کز این کارکرد عظیم که افلاک و انجم و امهات اندر آن به منزلت دست افزارها و هیولات اند، شریف تر از مردم چیزی همی حاصل نیاید و صانع قادر مر این دست افزارها و هیولی را از بهر این مصنوع مسخر کرده است. پس بدین روی این آلات مسخرات به سبب بودش مردم اند، چنانکه خدای تعالی همی گوید: (و سخر لکم ما فی السموت و ما فی الارض جمیعا منه ان فی ذلک لایت لقوم یتفکرون). و بدان گفتیم کز عالم چیزی شریف تر از مردم پدید نیامد که بر عالم جز مردم چیزی پادشاه نشد.

Ва низ гувоҳӣ диҳад моро бар онкии мардуми иллати тамомӣ оламаст ва он иллат чарое ӯст , бархӯрдорӣу шодмона шудани мардум ба чизҳое аз олам ки мари ҳеҷ ҳайвони дигар (ро ) аз он бархӯрдорӣ ва шодӣ нест , чу ҷавоҳир гудохтану фоида гирифтану лиззат ва шодӣ ёфтан ӯ аз он ва ( аз ) чизҳое ки мари онро мижаҳои хуш ва гӯногӯнаст (у чизҳое ки мари онро буиҳои хуш ва гӯногӯнаст ) ва низ аз чизҳои ( нохуши маза ва ) нохуши буии валикини мар ӯро фоидадиҳанда аз доруҳо ва низ корбстни мардум ( мар ) ҷонварони зиёни кору дарандаро аз парандагон чу бозу шоҳину ҷузи он ва ( аз ) дарандагон чу юзу сагу ҷузи он андари манофеи хеш ба шикор кардани мари ҳайвоноти осироу бози доштан ӯ мари ин ҳайвонотро аз фасоди табиӣ бенафъ . Ва чу раво нест ки ҳикмат ( ботил ) бошад ва ин маъниҳо андари ин чизҳо ба ҳикмат наҳуфтааст – аънии лиззатҳо андари таомҳои мухталифи мижау фоидаҳо андари доруҳои нохуши буиу нохуши мижау омухтани андари мурғону ддгони шикорӣу ҷузи он –у падед омадан ин ҳикматҳо ҷуз ба мардум нест аз ин чизҳо , пас агар мардум бошад ин ҳамаи ҳикматҳо ( ки олам бидон тамомаст ботил бошад , ва чу мардум ҳаст ин ҳикматҳо ) ба ҳастӣ ( ӯ ) худ ҳастӣ ( тамом ) ёфтааст , пас мардуми иллати таҳқиқи ҳақоиқ ҳикмат бошад , чунонкии нестӣ ӯ мбтли ҳақоиқ ҳикматаст . Ва чист ҳуқуқмандтар ба иллат чарое олам аз ончӣ ки шарафи ҳикмат олам бадваст ( ва ) ҳамеи бадв падед ояд ва он мардумаст ки ҳикмат ба вуҷӯд ӯ андари санъат ҳақаст ва ба адам ӯ ботиласт ? ва чист сазовортар бдонкаҳ гӯйем : ин сунъи пари ҳикмат аз баҳри зуҳӯр ӯ қоим шудааст аз ҷавҳарӣ ки омӯзгор ӯ худоӣаст – таъолии ҷадда - ? ( чунонкии андар ) китоби азизи хеш ҳаме гуяд : ( арраҳмони илми алқуръони халқи алонсни илмаи албён ) . ( ва агар ба зикри ончӣ мардум бидон қодираст ва аз он ) фоидаи гӣрандау манофе пазираст (у мари ҳеҷ ҷонвари дигар )ро андари он ва аз он манфиат ва лиззат несту вуҷӯди он манофеу лаззот ба вуҷӯд ( мардум )аст машғӯл шавем , сухан дароз шавад вази ғарази хеши андари ин китоб ки он боз намӯданаст ки мардум аз куҷо ҳаме ояду куҷо ҳаме шавад , фурӯ монем . ( пас ) гӯйем : ҳам чунонкӣ ( чу ) подшоҳи ангуштарӣ дар ангушт кард ва бар тахт нишаст вази он ҷамол ва баҳо ёфт ва бидон ҷамолу баҳо аз монандаи бӯдан ба дигари мардумон ки ҳам сӯрат ӯ буданд ҷудо шуду ҳол ӯ бидон беҳтар аз ҳоли ҳам ҷинсон ӯ шуд , мо бдонстим ки мақсӯди заргару дурудгар аз сохтани ангуштарӣу тахти ин ҷамол буд ки ба подшоҳ расед , низ чу мардум аз чизҳое ки андари олам буд аз ҷавоҳири қӣматӣу абрешиму машку кофуру ҷузи он – ки дигари ҷонварон бо мардуми андари ҷинс ҳайвонӣ буданд ва аз он бенасиб буданд – ҷамолу баҳо ва лиззат ёфт ва бидон аз монандаи бӯдан ба дигари ҷонварон ҷудо шуду ҳол ӯ бидон беҳтар аз ҳоли ҳам ҷинсон ӯ шуд , бдонстим ки мақсӯди сонеъи олам аз сохтани олам ва ниҳодан ин чизҳои фахриу ҷамолдиҳанда андар ӯ он буд то ин фоидапазиру ҷамоли гӣранда ки мардумаст , аз он идау ҷамоли пазирад . Ин ҳуҷҷатҳои ақлӣ ки ёд кардем андари онкии мардуми иллат чарое оламаст , ҳама зоҳираст .

و نیز گواهی دهد ما را بر آنکه مردم علت تمامی عالم است و آن علت چرایی اوست، برخورداری و شادمانه شدن مردم به چیزهایی از عالم که مر هیچ حیوان دیگر (را) از آن برخورداری و شادی نیست، چو جواهر گداختن و فایده گرفتن و لذت و شادی یافتن او از آن و (از) چیزهایی که مر آن را مژه های خوش و گوناگون است (و چیزهایی که مر آن را بوی های خوش و گوناگون است) و نیز از چیزهای (ناخوش مزه و)ناخوش بوی ولیکن مر او را فایده دهنده از داروها و نیز کاربستن مردم (مر) جانوران زیان کار و درنده را از پرندگان چو باز و شاهین و جز آن و (از) درندگان چو یوز و سگ و جز آن اندر منافع خویش به شکار کردن مر حیوانات عاصی را و باز داشتن او مر این حیوانات را از فساد طبیعی بی نفع. و چو روا نیست که حکمت (باطل) باشد و این معنی ها اندر این چیز ها به حکمت نهفته است – اعنی لذت ها اندر طعام های مختلف مژه و فایده ها اندر داروهای ناخوش بوی و ناخوش مژه و آموختن اندر مرغان و ددگان شکاری و جز آن – و پدید آمدن این حکمت ها جز به مردم نیست از این چیزها، پس اگر مردم باشد این همه حکمت ها (که عالم بدان تمام است باطل باشد، و چو مردم هست این حکمت ها) به هستی (او) خود هستی (تمام) یافته است، پس مردم علت تحقیق حقایق حکمت باشد، چنانکه نیستی او مبطل حقایق حکمت است. و چیست حقوقمند تر به علت چرایی عالم از آنچه که شرف حکمت عالم بدوست (و) همی بدو پدید آید و آن مردم است که حکمت به وجود او اندر صنعت حق است و به عدم او باطل است؟ و چیست سزاوارتر بدانکه گوییم: این صنع پر حکمت از بهر ظهور او قایم شده است از جوهری که آموزگار او خدای است – تعالی جده - ؟ (چنانکه اندر) کتاب عزیز خویش همی گوید: (الرحمن علم القرآن خلق الانسن علمه البیان). (و اگر به ذکر آنچه مردم بدان قادر است و از آن) فایده گیرنده و منافع پذیر است (و مر هیچ جانور دیگر) را اندر آن و از آن منفعت و لذت نیست و وجود آن منافع و لذات به وجود (مردم) است مشغول شویم، سخن دراز شود وز غرض خویش اندر این کتاب که آن باز نمودن است که مردم از کجا همی آید و کجا همی شود، فرو مانیم. (پس) گوییم: هم چنانکه (چو) پادشاه انگشتری در انگشت کرد و بر تخت نشست وز آن جمال و بها یافت و بدان جمال و بها از ماننده بودن به دیگر مردمان که هم صورت او بودند جدا شد و حال او بدان بهتر از حال هم جنسان او شد، ما بدانستیم که مقصود زرگر و درودگر از ساختن انگشتری و تخت این جمال بود که به پادشاه رسید، نیز چو مردم از چیزهایی که اندر عالم بود از جواهر قیمتی و ابریشم و مشک و کافور و جز آن – که دیگر جانوران با مردم اندر جنس حیوانی بودند و از آن بی نصیب بودند – جمال و بها و لذت یافت و بدان از ماننده بودن به دیگر جانوران جدا شد و حال او بدان بهتر از حال هم جنسان او شد، بدانستیم که مقصود صانع عالم از ساختن عالم و نهادن این چیزهای فاخر و جمال دهنده اندر او آن بود تا این فایده پذیر و جمال گیرنده که مردم است، از آن ایده و جمال پذیرد. این حجت های عقلی که یاد کردیم اندر آنکه مردم علت چرایی عالم است، همه ظاهر است.

Ва мардумро аз офариниши олот андар ёбанда ду омадааст : яке аз он ҳавос зоҳираст ки бидон мари маҳдӯдот ( ва ) мушоҳидотро андар ёбад ,у дигари ҳавос ботинаст ки бидон мари чизҳои ( нои маҳдӯд )у номутаноҳиро андар ёбад . Ва чу мардуми бад-ӣни ҳавоси зоҳир ки ёбанда мутаноҳӣот ҷисмонӣотаст , мари ҷумлагии ин мутаноҳӣотро андар ёфту мари ҷумлагии фавойиду маноферо аз он бигирифту андари ин мутаноҳӣоти ҳамаи манофеу фавойид ӯ буд , лозим ояд ки ба ҳавоси ботин ки ёфтааст – ва он ёбанда номутаноҳӣотаст – мари фавойиди куллиро ки ақласт андар ёбаду бипазирад ,у андари он номутаноҳӣоти мар ӯро фавойид ва манофеаст .

و مردم را از آفرینش آلات اندر یابنده دو آمده است: یکی از آن حواس ظاهر است که بدان مر محدودات (و) مشاهدات را اندر یابد، و دیگر حواس باطن است که بدان مر چیزهای (نا محدود) و نامتناهی را اندر یابد. و چو مردم بدین حواس ظاهر که یابنده متناهیات جسمانیات است، مر جملگی این متناهیات را اندر یافت و مر جملگی فواید و منافع را از آن بگرفت و اندر این متناهیات همه منافع و فواید او بود، لازم آید که به حواس باطن که یافته است – و آن یابنده نامتناهیات است – مر فواید کلی را که عقل است اندر یابد و بپذیرد، و اندر آن نامتناهیات مر او را فواید و منافع است.

Ва ( далел бар онкӣ ) мардум ба ҳавоси зоҳири хеш аз ҳамаи фавойиду лаззот (у манофе ) ки андари ин олам мавҷӯдаст баҳра ёфтаасту чизе аз он аз ӯ андар нагузаштааст ва бар ӯ пӯшида намондааст , онаст ки замонҳои дарозаст то чизе падед наёмадааст андари ин олам ки пеш аз ин мардум бар он матлаъ набӯдааст . Ва низ чу осори ҳикмати андари ин сунъ муҳкам пайдост , дуруст шудааст ки сонеъи ин маснӯъи муҳкам , ҳакимаст . Вази ҳикмати ҳаким раво нест ниҳодани чизеу маънӣ ӣӣ аз чизҳоу маъниҳо андари маснӯъи хеш ки андари он мари он чизҳо (ро ) ки мақсӯд ӯ аз он маснӯъи он чиз бошад , фоида ( ва ) манфиатӣ набошад албата . Ва пас аз он низ аз ҳикмат ӯ раво набошад ки он чиз ки он манфиат аз баҳр ӯ ниҳода бошад андари маснӯъи хеш , бадв нарасад ки агар чунин бошад ( он ) зойеъ кардан ҳикмат бошаду зойеъ кардани ҳикмат ҷаҳл бошаду ҳаким ҷоҳил набошад . Пас зоҳир кардем бад-ӣни фазли мантиқӣ ки мардум бар ҳамаи фавойиду манофе ки андари ИМАот (у маволеди олам )аст , матлаъ шудаасту чизе ( аз он ) бар ӯ пӯшида ( намондааст , магари чизҳое ки ) сонеъи ҳакими мари халқро бар он итилоъ надодааст , аз баҳри он то гузидаеро аз гузидагони хеш бар он матлаъ кунад ки андари он ( халқро хайру салоҳӣ ) азим бошад , аънӣ ки он муъҷиза бошад ( мари он ) гузидаи худоиро ба воқиф шудан бар сиррӣ аз асрори табоиъ .

و (دلیل بر آنکه) مردم به حواس ظاهر خویش از همه فواید و لذات (و منافع) که اندر این عالم موجود است بهره یافته است و چیزی از آن از او اندر نگذشته است و بر او پوشیده نمانده است، آن است که زمان های دراز است تا چیزی پدید نیامده است اندر این عالم که پیش از این مردم بر آن مطلع نبوده است. و نیز چو آثار حکمت اندر این صنع محکم پیداست، درست شده است که صانع این مصنوع محکم، حکیم است. وز حکمت حکیم روا نیست نهادن چیزی و معنی یی از چیزها و معنی ها اندر مصنوع خویش که اندر آن مر آن چیزها (را) که مقصود او از آن مصنوع آن چیز باشد، فایده (و) منفعتی نباشد البته. و پس از آن نیز از حکمت او روا نباشد که آن چیز که آن منفعت از بهر او نهاده باشد اندر مصنوع خویش، بدو نرسد که اگر چنین باشد (آن) ضایع کردن حکمت باشد و ضایع کردن حکمت جهل باشد و حکیم جاهل نباشد. پس ظاهر کردیم بدین فضل منطقی که مردم بر همه فواید و منافع که اندر امهات (و موالید عالم) است، مطلع شده است و چیزی (از آن) بر او پوشیده (نمانده است، مگر چیزهایی که) صانع حکیم مر خلق را بر آن اطلاع نداده است، از بهر آن تا گزیده ای را از گزیدگان خویش بر آن مطلع کند که اندر آن (خلق را خیر و صلاحی) عظیم باشد، اعنی که آن معجزه باشد (مر آن) گزیده خدای را به واقف شدن بر سری از اسرار طبایع.

Ва далел бар онкии мардум ба ҳавоси ботини хеш бар чизҳои номутаноҳӣу номаҳдӯди ҳаме матлаъ хоҳад шудан , онаст ки қӯти ҳавоси ботин низ номутаноҳӣаст ва чу ба ҳавоси мутаноҳии қӯти мари мавҷӯдоти мутаноҳиро ёфтааст , зоҳир шудааст ( ки ) ба ҳавоси номутаноҳии қӯти мари мавҷӯдоти номутаноҳиро ҳаме бихоҳад ёфтан ба хосса , чу мари асли нои мутаноҳӣоти қӯт ки он ақласт бадв аноятаст . Ва наёяд мари мнозъро бо ин ҳуҷҷат ки гуфтем , ки гуяд : чу мардум бар номутаноҳӣ матлаъ шавад , он гоҳи номутаноҳии мар ӯро мутаноҳӣ бошад . Аз баҳри онкӣ ( чу ) равост ки осмонии азим бо вусъати хеши ҳамеи андари нуқтаи босираи чашм мардум гунҷаду чандини ҳазор сӯрати мтлўну мухталифи андари қӯти мтхилаҳи мардум ҳаме гунҷад ки ҷой ӯ андари коса сараст , низ раво бошад ки номутаноҳӣоти мари қӯтҳои номутаноҳии мардумро мусаввир шавад бо бе ниҳоятии хеш . Ва гувоҳӣ дод моро бар дурустии ин қавл ки гуфтем : мардум ба ҳавоси ботини ҳаме бар куллиёти номутаноҳӣ аз рӯҳонӣот матлаъ хоҳад шудан , зойеъ ношудан ин ҳавоси зоҳири мо ки андари офариниш буд . Ва чу ( мардум ) бад-ӣни ҳавоси зоҳири кули фавойиди ҷисмонӣотро бёФт , лозим ояд ки бидон ҳавоси ботини мари кули фавойиди ақлониро биёбад ва он қӯтҳои номутаноҳӣ зойеъ нашавад , чунин ки ин қӯтҳои мутаноҳӣ зойеъ нашуд . Ва низ гувоҳӣ дод моро бар дурустии ин қавл , онкии андари замони зиндагии ин олимии бад-ӣни ҳавоси ботини ҳаме ҳоҷат наёяд ва ин ҳавоси пазирнда ҳикматаст ва бо қӯтҳои бениҳоятаст , ва чу ин ҳавос ки пазирндаи чизҳои фонӣ буд ботил набӯд , раво нест ки ончии пазирнда ҳикмат бошад , вуҷӯд ӯ ботил бошад . ( ва ) чу ин бўотн ботил нест вази ин мардумро андари ин зиндагии гузарандаи фоида Эй набӯд , ( пас ) ба зарурат лозим ояд ки фавойид аз он бадв сипас аз он расад каз ин олам берун шавад . Аммо агар мари ин ҳавоси ботинро андари омухтани ҳикмату шинохти маъқӯлот ва ҷустани лаззоти боқӣу ончии мар ӯро аз баҳри он бад-ӣни сӯрат бо ин олот падед овараданд кор набандад , ба ҳеҷ фоидае аз фавойид рӯҳонӣ нарасад албатау ҷовиди андар шиддат бимонад . Ҳам чунонкӣ ҳар ки ҳавоси зоҳири хешро андари фоида гирифтан аз чизҳои ҷисмӣ кор набандад , ба ҳеҷ лиззат ҷисмӣ нарасад .

و دلیل بر آنکه مردم به حواس باطن خویش بر چیزهای نامتناهی و نامحدود همی مطلع خواهد شدن، آن است که قوت حواس باطن نیز نامتناهی است و چو به حواس متناهی قوت مر موجودات متناهی را یافته است، ظاهر شده است (که) به حواس نامتناهی قوت مر موجودات نامتناهی را همی بخواهد یافتن به خاصه، چو مر اصل نا متناهیات قوت که آن عقل است بدو عنایت است. و نیاید مر منازع را با این حجت که گفتیم، که گوید: چو مردم بر نامتناهی مطلع شود، آن گاه نامتناهی مر او را متناهی باشد. از بهر آنکه (چو) رواست که آسمانی عظیم با وسعت خویش همی اندر نقطه باصره چشم مردم گنجد و چندین هزار صورت متلون و مختلف اندر قوت متخیله مردم همی گنجد که جای او اندر کاسه سر است، نیز روا باشد که نامتناهیات مر قوت های نامتناهی مردم را مصور شود با بی نهایتی خویش. و گواهی داد ما را بر درستی این قول که گفتیم: مردم به حواس باطن همی بر کلیات نامتناهی از روحانیات مطلع خواهد شدن، ضایع ناشدن این حواس ظاهر ما که اندر آفرینش بود. و چو (مردم) بدین حواس ظاهر کل فواید جسمانیات را بیافت، لازم آید که بدان حواس باطن مر کل فواید عقلانی را بیابد و آن قوت های نامتناهی ضایع نشود، چنین که این قوت های متناهی ضایع نشد. و نیز گواهی داد ما را بر درستی این قول، آنکه اندر زمان زندگی این عالمی بدین حواس باطن همی حاجت نیاید و این حواس پذیرنده حکمت است و با قوت های بی نهایت است، و چو این حواس که پذیرنده چیزهای فانی بود باطل نبود، روا نیست که آنچه پذیرنده حکمت باشد، وجود او باطل باشد.(و) چو این بواطن باطل نیست وز این مردم را اندر این زندگی گذرنده فایده ای نبود، (پس) به ضرورت لازم آید که فواید از آن بدو سپس از آن رسد کز این عالم بیرون شود. اما اگر مر این حواس باطن را اندر آموختن حکمت و شناخت معقولات و جستن لذات باقی و آنچه مر او را از بهر آن بدین صورت با این آلات پدید آوردند کار نبندد، به هیچ فایده ای از فواید روحانی نرسد البته و جاوید اندر شدت بماند. هم چنانکه هر که حواس ظاهر خویش را اندر فایده گرفتن از چیزهای جسمی کار نبندد، به هیچ لذت جسمی نرسد.

Он гоҳ гӯйем : ҳам чунон ки тамомии олам ба мардум буд – ва дуруст шуд ин қавл ба гувоҳии офариниш ва он падед омадани мардум буд сипас аз падед омадани ҳамаи чизҳои оламу солорӣ кардан ӯ бар ҳамаи олам – низ тамомии нафаси мардум ба ақласт . Ва гувоҳӣ дод моро бар дурустии ин қавл , падед омадани ақли андари мардум сипас аз падед омадани ҳамаи чизҳои мардум ки мардум бидон мардумасту солорӣ кардани ақл бар нафаси мардум ( ки солор ) ҷасад мардум ӯст . ( ва чу мардум аз олам ба манзалати ақл )аст аз нафасу мари ҳамаи фавойиди ҷисмониро ба ҳавоси зоҳир хеш ёфт сипас ( аз онкӣ ) ҳавос ӯ ба ғизоҳои ҷисмонӣ парварда шуд , лозим шуд ки нафаси мардуми мари ҳама ӣ фавойиди рӯҳониро ба ҳавоси ботин хеш биёбад чу ҳавоси ботин ( ӯ ба ғизоҳои ) илмӣ парварда шавад .

آن گاه گوییم: هم چنان که تمامی عالم به مردم بود – و درست شد این قول به گواهی آفرینش و آن پدید آمدن مردم بود سپس از پدید آمدن همه چیزهای عالم و سالاری کردن او بر همه عالم – نیز تمامی نفس مردم به عقل است. و گواهی داد ما را بر درستی این قول، پدید آمدن عقل اندر مردم سپس از پدید آمدن همه چیزهای مردم که مردم بدان مردم است و سالاری کردن عقل بر نفس مردم (که سالار) جسد مردم اوست. (و چو مردم از عالم به منزلت عقل) است از نفس و مر همه فواید جسمانی را به حواس ظاهر خویش یافت سپس (از آنکه) حواس او به غذاهای جسمانی پرورده شد، لازم شد که نفس مردم مر همه ی فواید روحانی را به حواس باطن خویش بیابد چو حواس باطن (او به غذاهای) علمی پرورده شود.

Ва чу мардум ба зоти хеш ҷисмӣаст ба нафаси истода ,у олами ҷисмӣ мавҷӯдасту лаззоти ҷисмонӣ аз ӯ ба мардум расидааст , ( лозим ) ояд ки олами нафсонӣ низ мавҷӯдасту лиззати рӯҳонӣ аз ӯ ба мардум бирасад . Ва чу нафаси мардуми мари фавойиду лаззотро ки он дар ин олам ба аҷсом ( тира )у касифи пайваста буд бёФти вази он ба лиззат расед бо онкӣ ӯ худ низ ба ҷасади пайваста буд , воҷиб ояд ки мари фавойидроу лиззати рӯҳониро каз аҷсом давраст , чу ӯ низ аз ин ҷисм ки ҷасад ( ӯст ) муҷаррад шавад , тамомтар (у беҳтар ) ёбад .

و چو مردم به ذات خویش جسمی است به نفس ایستاده، و عالم جسمی موجود است و لذات جسمانی از او به مردم رسیده است، (لازم) آید که عالم نفسانی نیز موجود است و لذت روحانی از او به مردم برسد. و چو نفس مردم مر فواید و لذات را که آن در این عالم به اجسام (تیره) و کثیف پیوسته بود بیافت وز آن به لذت رسید با آنکه او خود نیز به جسد پیوسته بود، واجب آید که مر فواید را و لذت روحانی را کز اجسام دور است، چو او نیز از این جسم که جسد (اوست) مجرد شود، تمام تر (و بهتر) یابد.

Он гоҳ гӯйем : чу нафаси мардуми колбудро ки замонии бадви пайваста буд зинда дошт , моро зоҳир шуд ки ба зоти хеши зинда буд на ба чизеи дигар , чунонкии шарҳи он пеш аз ин андари исботи нафаси гуфтем . Ва чу ба зоти хеши зинда буд , зинда рафт , аз баҳри онкии ончии зиндагӣ ӯ ба зот хеш бошад намирад . Ва ҳол чу ин буд , зоҳир шуд ки ӣнҷо на бидон оварда будандаш то ҳам чунон боз шавад ки омада буд , аз баҳри онкӣ ҳар ки бар чизе машғӯлӣ кунад беонкӣ аз он чизи мар ӯро фоида Эй бошад , ( он ) машғӯлӣ аз ӯ бозӣ бошаду сонеъи ҳаким аз бозӣ давраст , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : ( аФҳсбтми анмои хлқнкми ъбсоу анкми алинои лои трҷъўн ) . Ва чу ҳар нафасии андари ин олами зинда ва нодон ояду мар ӯро дониши андари ин олам ҳосил шавад , пайдо омадааст ки мари нафас (ро андари ин олам бидон ҳамеи оранд то илм ки мар ӯро нест ) андари ин олам бадв расад . Ва ба ҷои хеш аз ин пас андари ин маънӣ ( андари ин китоб ) сухани бигӯем . Ва гувоҳӣ дод моро бар дурустии ин қавл , ношинохтан касе каз модар нобӣно зояд мари рангҳоу шаклҳоро , чу мари аҷсоми мушкили млўнро ба ҳост бинанда наёфта бошад . Ва ман дидам ба Мисри мардии сахти ҳофизу зирак , ва бар ман ҳамеи илм ҳисоб хонд ва чу бар баъзе аз он аҳотт ёфт , китоби ҷабру муқобиларо бихонад бешакл ба талқину ҳамаи илмҳои онро ба ҳикоят ёд гирифт ва ба ҷое расед аз ин илм ки бисёр кас аз ҷабрён нависанда бидон маҳали набуданд . Он гоҳи хост ки китоби Уқлӣдусро бихонад . Ман нахуст ( мар ) ӯро бёзмўдм то бидонам ки шаклро тавонад шинохтан ?у паргори бозкрдаҳро ба даст ӯ додам то бсўду ҳалқаи оҳанӣни гирд бадв додам то бсўд , ва гуфтам : мари ин ҳалқаро гардӣ ӯ шаш чанд даҳони ин оҳани ду шохаст ки ном ӯ паргораст на беш ва ( на ) кам . Албата мари онро тасаввур натавонист кардани вази илми ҳандаса навмед шуд , чу бар шакл матлаъ нашуд албата .

آن گاه گوییم: چو نفس مردم کالبد را که زمانی بدو پیوسته بود زنده داشت، ما را ظاهر شد که به ذات خویش زنده بود نه به چیزی دیگر، چنانکه شرح آن پیش از این اندر اثبات نفس گفتیم. و چو به ذات خویش زنده بود، زنده رفت، از بهر آنکه آنچه زندگی او به ذات خویش باشد نمیرد. و حال چو این بود، ظاهر شد که اینجا نه بدان آورده بودندش تا هم چنان باز شود که آمده بود، از بهر آنکه هر که بر چیزی مشغولی کند بی آنکه از آن چیز مر او را فایده ای باشد، (آن) مشغولی از او بازی باشد و صانع حکیم از بازی دور است، چنانکه همی گوید، قوله: (افحسبتم انما خلقنکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون). و چو هر نفسی اندر این عالم زنده و نادان آید و مر او را دانش اندر این عالم حاصل شود، پیدا آمده است که مر نفس (را اندر این عالم بدان همی آرند تا علم که مر او را نیست) اندر این عالم بدو رسد. و به جای خویش از این پس اندر این معنی (اندر این کتاب) سخن بگوییم. و گواهی داد ما را بر درستی این قول، ناشناختن کسی کز مادر نابینا زاید مر رنگ ها و شکل ها را، چو مر اجسام مشکل ملون را به حاست بیننده نیافته باشد. و من دیدم به مصر مردی سخت حافظ و زیرک، و بر من همی علم حساب خواند و چو بر بعضی از آن احاطت یافت، کتاب جبر و مقابله را بخواند بی شکل به تلقین و همه علم های آن را به حکایت یاد گرفت و به جایی رسید از این علم که بسیار کس از جبریان نویسنده بدان محل نبودند. آن گاه خواست که کتاب اقلیدس را بخواند. من نخست (مر) او را بیازمودم تا بدانم که شکل را تواند شناختن؟ و پرگار بازکرده را به دست او دادم تا بسود و حلقه آهنین گرد بدو دادم تا بسود، و گفتم: مر این حلقه را گردی او شش چند دهان این آهن دو شاخ است که نام او پرگار است نه بیش و (نه) کم. البته مر آن را تصور نتوانست کردن وز علم هندسه نومید شد، چو بر شکل مطلع نشد البته.

Ва чу ин ҳол маълум шуд , донистем ки мари нафасро андари ин олам бидон овардаанд то анчаҳи мар ӯро нест ва он илмаст ба фунуни хеш ва ӯ пазирнда онаст , бадв бирасад . Ва бад-ӣни шарҳ зоҳир шуд ки иллат будаш олам расӣдан нафасаст ба илм ,у дигар аз олами ҳеҷ ҳосилӣ нест албата . Ва чу мардум аз омухтани илми лиззатӣ ҷисмӣ наёфт , бал каз бисёре лиззати ҷисмонӣ боз монад бидонча лиззати нафсонии қавӣ тараст , лозим ояд ки мардум ба тамомии ин лиззат ба олам хеш расад бидон вақт каз касофату тирагии ҷасад ҷудо шавад .

و چو این حال معلوم شد، دانستیم که مر نفس را اندر این عالم بدان آورده اند تا انچه مر او را نیست و آن علم است به فنون خویش و او پذیرنده آن است، بدو برسد. و بدین شرح ظاهر شد که علت بودش عالم رسیدن نفس است به علم، و دیگر از عالم هیچ حاصلی نیست البته. و چو مردم از آموختن علم لذتی جسمی نیافت، بل کز بسیاری لذت جسمانی باز ماند بدانچه لذت نفسانی قوی تر است، لازم آید که مردم به تمامی این لذت به عالم خویش رسد بدان وقت کز کثافت و تیرگی جسد جدا شود.

Ва он гуруҳ гуфтанд : олами ҳаргиз бар нахезад , ва бо мо андари он ки иллати олам расӣдани нафас мардумаст ба лиззати боқӣ – сипас аз онкии андари ин олами илм ҳосил карда бошаду амал ба илм гзордаҳ бошад – мувофиқ буданд , ва моро ки гуфтем : олам ба охир бархезад , мухолиф шуданд , ҳуҷҷат он овараданд бар давоми бақои олам ки гуфтанд : нафаси ҷавҳарии но мутаноҳӣасту расонӣдани мар ӯро ба лаззоти боқӣ аз борӣ – субҳона – бар ӯ раҳматасту раҳмати борӣ ( низ номутаноҳӣаст , ) пас раво нест ки олам бархезад , аз баҳри онкии ҷавҳари номутаноҳӣ сипарӣ нашавад чу сипарӣ нашавад раво набошад каз раҳмати номутаноҳӣ ки худовандаши арҳм алроҳминаст , чизеи баҳра ( ёбад )у чизе бебаҳра бимонад .

و آن گروه گفتند: عالم هرگز بر نخیزد، و با ما اندر آن که علت عالم رسیدن نفس مردم است به لذت باقی – سپس از آنکه اندر این عالم علم حاصل کرده باشد و عمل به علم گزارده باشد – موافق بودند، و ما را که گفتیم: عالم به آخر برخیزد، مخالف شدند، حجت آن آوردند بر دوام بقای عالم که گفتند: نفس جوهری نا متناهی است و رسانیدن مر او را به لذات باقی از باری – سبحانه – بر او رحمت است و رحمت باری (نیز نامتناهی است،) پس روا نیست که عالم برخیزد، از بهر آنکه جوهر نامتناهی سپری نشود چو سپری نشود روا نباشد کز رحمت نامتناهی که خداوندش ارحم الراحمین است، چیزی بهره (یابد) و چیزی بی بهره بماند.

Ва мо ки ҳаме гӯйем : ба охири олам ҷисмӣ бархезад , ҳуҷҷат он дорем ки ҳаме гӯйем : борӣ – субҳона – ба қудрати тамоми хеши ҷавҳарӣ ибдоъ кардааст тамом ва он ақласт , ва ба миёнҷии ақл аз он қудрати тамоми ҷавҳарӣ падед овардааст тамоми шавандау тамомии он ҷавҳари андар ( ҳосил ) шудани нуфуси ҳукамо ва уқалост аз пайғомбарону атбоъи эшон ба ёрии ақл . Ва раво набошад ки ончӣ ӯ тамом шаванда бошаду анояти илоҳӣ ба миёнҷии ақли куллӣ бадв пайваста бошад ҳаргиз тамом нашавад , каз ин қавли аҷз ба тамомкунанда ки ақл аст бозгардад ва агар ақл оҷиз бошад , пдидорндаҳ ( ӯ ) ки мубдиъ ҳақаст , тамом қудрат набошад ва ин ( қавлӣ ) маҳоласт . Пас воҷиб ояд ки ин ҷавҳари тамоми шаванда ки нафасаст рӯзӣ тамом шавад . Ва пўи ин олам аз баҳри тамом шудан ӯ сохта шудааст ва зоҳир кардем ки воҷибаст ки ӯ тамом шавад , пайдо шуд ки воҷибаст ки олам бар сари тамом шудан нафас бархезад .

و ما که همی گوییم: به آخر عالم جسمی برخیزد، حجت آن داریم که همی گوییم: باری – سبحانه – به قدرت تمام خویش جوهری ابداع کرده است تمام و آن عقل است، و به میانجی عقل از آن قدرت تمام جوهری پدید آورده است تمام شونده و تمامی آن جوهر اندر (حاصل) شدن نفوس حکما و عقلاست از پیغامبران و اتباع ایشان به یاری عقل. و روا نباشد که آنچه او تمام شونده باشد و عنایت الهی به میانجی عقل کلی بدو پیوسته باشد هرگز تمام نشود، کز این قول عجز به تمام کننده که عقل است بازگردد و اگر عقل عاجز باشد، پدیدآرنده (او) که مبدع حق است، تمام قدرت نباشد و این (قولی) محال است. پس واجب آید که این جوهر تمام شونده که نفس است روزی تمام شود. و پو این عالم از بهر تمام شدن او ساخته شده است و ظاهر کردیم که واجب است که او تمام شود، پیدا شد که واجب است که عالم بر سر تمام شدن نفس برخیزد.

Ва гуфтеми пеш аз ин ки ( чу ) тамоми шаванда ки маънӣ ӯ ноқис аст набошад , норасӣдани раҳмати илоҳӣ ба нопазирнда чизе набошад ки мари онро бераҳматӣ шояд гуфтан , ва ин сипарӣ шудан раҳмат набошад , бал ( ки ) фазл раҳмат бошад бар тоқати пазирндаи он . Ва ин қавли некӯтар аз онаст ки он гуруҳ гуфтанд ки нафаси ҷавҳарии но мутаноҳӣасту ҳаргиз сипарӣ нашавад ( ва ) раҳмати худоӣ ба иқомати оламу парвариши нафас ҳамеша пайваста бошад . Аз баҳри онкии ин қавл чунон бошад ки раҳмат бе ниҳояти худои ҳаргизи мари он ҳоҷатмандро ки нафасаст бениёз нахоҳад кардану абадулдаҳри нафас ҳоҷатманд бошад . Ва ин сахти нохубу зишт эътиқодӣ бошад ки гӯйем : худои ҳоҷтмндӣ офарӣдааст ки ҳаргиз ӯ худ мари он ҳоҷатмандро ба қудрату раҳмат бе ниҳояти хеш бе ниёзи натавонад кардан , ки ақл аз ин сухан мстўҳш гардад . Аз ин қавл бигузарем . ( ва ) аллоҳи алмўФқу алмъин .

و گفتیم پیش از این که (چو) تمام شونده که معنی او ناقص است نباشد، نارسیدن رحمت الهی به ناپذیرنده چیزی نباشد که مر آن را بی رحمتی شاید گفتن، و این سپری شدن رحمت نباشد، بل (که) فضل رحمت باشد بر طاقت پذیرنده آن. و این قول نیکوتر از آن است که آن گروه گفتند که نفس جوهری نا متناهی است و هرگز سپری نشود (و) رحمت خدای به اقامت عالم و پرورش نفس همیشه پیوسته باشد. از بهر آنکه این قول چنان باشد که رحمت بی نهایت خدای هرگز مر آن حاجتمند را که نفس است بی نیاز نخواهد کردن و ابدالدهر نفس حاجتمند باشد. و این سخت ناخوب و زشت اعتقادی باشد که گوییم: خدای حاجتمندی آفریده است که هرگز او خود مر آن حاجتمند را به قدرت و رحمت بی نهایت خویش بی نیاز نتواند کردن، که عقل از این سخن مستوحش گردد. از این قول بگذریم. (و) الله الموفق و المعین.