Ин суолӣаст ки даҳрён ангехтаанд мари онро ва хоҳанд ки аз азаляти олами бад-ӣни суол дуруст кунанд бар мардумоне ки ба ҳдс олам мақаранд .

این سوالی است که دهریان انگیخته اند مر آن را و خواهند که از ازلیت عالم بدین سوال درست کنند بر مردمانی که به حدث عالم مقرند.

Ва мақарон ба ҳдси олам ба ду гуруҳанд : гуруҳеи мўҳдоннд ки гӯйанд : ҷузи ҳувияти борӣ – субҳона – ҳар чаҳ ҳаст , офарӣда борӣаст ,у қавли ман инаст . Ва дигар гуруҳ гӯйанд ки бо борӣ – субҳона – чаҳор ҷавҳари дигар қадимаст : яке нафасу дигари ҳиўлӣ ва се дигари макону чаҳоруми замон . Ва ин гуруҳ гуфтанд ки ин чаҳор чизи ҳамаи малик худоӣаст , малики абадӣ , ва чу худоӣ ҳамеша подшоҳ буд , раво набошад ки худои подшоҳӣ қадим бошаду малик ӯ муҳаддис бошад . Ва чу даҳрён гуфтанд : агар худои таъолӣ ҳамеша тавоно буд бар офаридани оламу мар ӯро аз он боздоранда Эй набӯд – аз баҳри онкии андари азал бо ӯ чизе дигар набӯд ки мар ӯро аз ин сунъи боздошт ва офаридани олами ҳикмат буд ва раво нест ки ҳакими андари пдидоўрдни ҳикмат бебоздорандае мар ӯро аз он тохир кунад – ( чаро пас ) мари оламро пеш аз онкӣ ( офарид , наёфарид ва то бидон ) ҳангом ки офаридаш чаро андари офариниш ( ӯ тохир кард ? ) ин гуруҳ ки мақарон буданд ( ба ҳдси олам )у мари замонро ҷавҳар гуфтанд , ба ҳақиқати ҷузи борӣ – субҳона – мари ин чаҳор чизро қадим гуфтанд ки ёд кардем , аз баҳри онкӣ чу гуфтанд : замон қадимаст , (у мари ҷисм )ро ҳаракати андари замон буд , ҷисму ҳаракат қадим омад ва чу ҷисми андари макон буд , макон қадим омад ва чу ҷнбонндаҳи ҷисми нафас буд , ( нафас ) қадим омад . Пас мари ин чизҳоро қадим гуфтанд то аз ин суоли брстнд ва гуфтанд ки будаш олам ба дафъот бениҳоят бӯдааст , ва мо бутлони ин қавлро пеш аз ин зоҳир кардем .

و مقران به حدث عالم به دو گروه اند: گروهی موحدانند که گویند: جز هویت باری – سبحانه – هر چه هست، آفریده باری است، و قول من این است. و دیگر گروه گویند که با باری – سبحانه – چهار جوهر دیگر قدیم است: یکی نفس و دیگر هیولی و سه دیگر مکان و چهارم زمان. و این گروه گفتند که این چهار چیز همه ملک خدای است، ملک ابدی، و چو خدای همیشه پادشاه بود، روا نباشد که خدای پادشاهی قدیم باشد و ملک او محدث باشد. و چو دهریان گفتند: اگر خدای تعالی همیشه توانا بود بر آفریدن عالم و مر او را از آن بازدارنده ای نبود – از بهر آنکه اندر ازل با او چیزی دیگر نبود که مر او را از این صنع بازداشت و آفریدن عالم حکمت بود و روا نیست که حکیم اندر پدیدآوردن حکمت بی بازدارنده ای مر او را از آن تاخیر کند – (چرا پس) مر عالم را پیش از آنکه (آفرید، نیافرید و تا بدان) هنگام که آفریدش چرا اندر آفرینش (او تاخیر کرد؟) این گروه که مقران بودند (به حدث عالم) و مر زمان را جوهر گفتند، به حقیقت جز باری – سبحانه – مر این چهار چیز را قدیم گفتند که یاد کردیم، از بهر آنکه چو گفتند: زمان قدیم است،(و مر جسم) را حرکت اندر زمان بود، جسم و حرکت قدیم آمد و چو جسم اندر مکان بود، مکان قدیم آمد و چو جنباننده جسم نفس بود، (نفس) قدیم آمد. پس مر این چیزها را قدیم گفتند تا از این سوال برستند و گفتند که بودش عالم به دفعات بی نهایت بوده است، و ما بطلان این قول را پیش از این ظاهر کردیم.

Ва муваҳҳидон ( ки ) гуфтанд : ҳамаи мавҷӯдоти офарӣда худоӣаст , ба ду гуруҳ шуданд андари ин суол . Гуруҳе гуфтанд : худои мари оламро ба хости хеши офарид ва моро бохости худоӣ кор нест , ва ин гуруҳи ҳшўёт умматанд ки мари ҷаҳлро илми ном ниҳодаанд ва бар он истодау кори дайн ба ғалаба кунанд . Ва дигари гуруҳ аз муваҳҳидон ки ҷуиндагон ҳақоиқанд , гуфтанд ки чу олам ( набӯд ) замон набӯд , аз баҳри онкии замони худ ҳаракат фалакаст ва чу фалак набӯд , ҳаракат набӯд ва чу ҳаракат набӯд , замон набӯд . Пас гуфтанд ки худои таъолии мари оламро пеш аз онкии офарид чаро наёфарид , гуфтор бемаънӣаст , аз бҳронкаҳи пеш аз он замон набӯд . Ва худованди китоби маҳсӯлу ҷуз ӯ касон ( ки ) мари замонро ҷавҳар гуфтанд , ҷавоби ин гуруҳ ( бидон ) бидоданд ки гуфтанд : агар ҳаракат набошад , замон набӯда бошаду ҳаракати ҷисмии пимоиндаҳ замонаст на мавҷӯдкунанда замонаст , чунонкӣ ( пангон ) соъати мари замони рӯзро ҳаме паймоед ба ҳаракати хеш , на мари замони рӯзро ҳаме мавҷӯд кунад , пас ҳам чунин фалак ба ҳаракати хеши мари даҳри нопимўдаҳро ҳаме паймоед , на ҳамеи замонро мавҷӯд кунад .

و موحدان (که) گفتند: همه موجودات آفریده خدای است، به دو گروه شدند اندر این سوال. گروهی گفتند: خدای مر عالم را به خواست خویش آفرید و ما را باخواست خدای کار نیست، و این گروه حشویات امت اند که مر جهل را علم نام نهاده اند و بر آن ایستاده و کار دین به غلبه کنند. و دیگر گروه از موحدان که جویندگان حقایق اند، گفتند که چو عالم (نبود) زمان نبود، از بهر آنکه زمان خود حرکت فلک است و چو فلک نبود، حرکت نبود و چو حرکت نبود، زمان نبود. پس گفتند که خدای تعالی مر عالم را پیش از آنکه آفرید چرا نیافرید، گفتار بی معنی است، از بهرآنکه پیش از آن زمان نبود. و خداوند کتاب محصول و جز او کسان (که) مر زمان را جوهر گفتند، جواب این گروه (بدان) بدادند که گفتند: اگر حرکت نباشد، زمان نبوده باشد و حرکت جسمی پیماینده زمان است نه موجودکننده زمان است، چنانکه (پنگان) ساعت مر زمان روز را همی پیماید به حرکت خویش، نه مر زمان روز را همی موجود کند، پس هم چنین فلک به حرکت خویش مر دهر ناپیموده را همی پیماید، نه همی زمان را موجود کند.

Ва гуруҳе аз мутакаллимон ки ба эътизол маърӯфанд , гуфтанд ки чу корҳои худои таъолӣ ба ҳикматасту олам муҳаддисаст , донем ки худои таъолии андари офариниш ӯ то бидон ҳангом ки мар ӯро офарид , тохир бидон кард ки ҳикмати андари он буд , аз баҳри онкии ҳамон кор ки ба ҳангомӣ нек ояд , ба дигари ҳангом бад ояд .

و گروهی از متکلمان که به اعتزال معروف اند، گفتند که چو کارهای خدای تعالی به حکمت است و عالم محدث است، دانیم که خدای تعالی اندر آفرینش او تا بدان هنگام که مر او را آفرید، تاخیر بدان کرد که حکمت اندر آن بود، از بهر آنکه همان کار که به هنگامی نیک آید، به دیگر هنگام بد آید.

Ва он касон ки панҷ қадим гуфтанд , ҷавоби мӯътазила аз он бидон додндкаҳ гуфтанд : чу ҳаме гӯйанд ки худоӣ буд ва ҳеҷ чиз дигар набӯд , лозим ояд ки ба ҳар вақте ки мари ин оламро офаридии ҳам чунин омадӣ , аз баҳри онкии бад омадан корҳо ба вақтеу нек омадан он ба вақте андари олам ба сабаби тобиши ситорагону пайвастани эшон ба якдигараст имрӯз ба наҳсу саъд ,у сабаби таъсироти он ҳаме бар маркази хок падед ояд . Ва чу олам набӯду ҷузи борӣ – субҳона – набӯд чизе каз ӯ харобӣу халалӣ ва феълӣ омадӣ , ҳамаи вақтҳо мар офаридани оламро чу якдигар буданд , бо онкӣ раво нест таваҳҳум кардан ки худои таъолии ҳаме интизор кард то замонӣ мувофиқ бияёд мар офаридани оламро ё гузоштани замониро ки мувофиқ набӯд мар офаридани оламро . Магар гӯйанд ки худои мари замонро чунон натавонист кардан ки мар ӯро ҳаме боист , вази ин қавл ки гуфтанд , аҷз ба қудрат борӣ бозгардад .

و آن کسان که پنج قدیم گفتند، جواب معتزله از آن بدان دادندکه گفتند: چو همی گویند که خدای بود و هیچ چیز دیگر نبود، لازم آید که به هر وقتی که مر این عالم را آفریدی هم چنین آمدی، از بهر آنکه بد آمدن کارها به وقتی و نیک آمدن آن به وقتی اندر عالم به سبب تابش ستارگان و پیوستن ایشان به یکدیگر است امروز به نحس و سعد، و سبب تاثیرات آن همی بر مرکز خاک پدید آید. و چو عالم نبود و جز باری – سبحانه – نبود چیزی کز او خرابی و خللی و فعلی آمدی، همه وقت ها مر آفریدن عالم را چو یکدیگر بودند، با آنکه روا نیست توهم کردن که خدای تعالی همی انتظار کرد تا زمانی موافق بیاید مر آفریدن عالم را یا گذاشتن زمانی را که موافق نبود مر آفریدن عالم را. مگر گویند که خدای مر زمان را چنان نتوانست کردن که مر او را همی بایست، وز این قول که گفتند، عجز به قدرت باری بازگردد.

Ва гуруҳе аз муваҳҳидони андари ҷавоби ин масъала гуфтанд ки худои мари оламро аз баҳри он офарид то мардумро ба неъмати ҷовидии расонаду раҳмати хешро бар ӯ бгстронд , ва чу раҳмат пазир набӯд , аз худои ҳамаи вақтҳо мари ин шуғлро монанди якдигар буд . Ва ҷавоби ин гуруҳ даҳрён бидон доданд ки гуфтанд : бад-ӣн ( қавл ки шумо гуед , офариниши олам ) аз худоӣ на неъматаст ( ва на ҳикмат , ) аз баҳри онкии ҳам шумо ҳаме гуед ки бештар аз халқи ҳаме ба азоб ҷовидӣ хоҳад расӣдан , ва шаккӣ нест андари онкии худои таъолии пеш ( аз онкӣ ) мари халқро бёФрид донист ки ҳоли эшон ба оқибат ин хоҳад бӯдан ки шумо ҳаме гуед . Пас агар офаридани олам аз баҳри он то бидон андакии мардум ба неъмат расад воҷиб омаду ҳикмат буд , мари ин офаридани оламро то бештар аз халқ ба азоб расад воҷиб наомад ва ҳикмат набӯд , (у тохири андари ин кори но ҳаргиз боистӣ , на то ба он ҳангом ки офарид . )

و گروهی از موحدان اندر جواب این مساله گفتند که خدای مر عالم را از بهر آن آفرید تا مردم را به نعمت جاویدی رساند و رحمت خویش را بر او بگستراند، و چو رحمت پذیر نبود، از خدای همه وقت ها مر این شغل را مانند یکدیگر بود. و جواب این گروه دهریان بدان دادند که گفتند: بدین (قول که شما گویید، آفرینش عالم) از خدای نه نعمت است (و نه حکمت،) از بهر آنکه هم شما همی گویید که بیشتر از خلق همی به عذاب جاویدی خواهد رسیدن، و شکی نیست اندر آنکه خدای تعالی پیش (از آنکه) مر خلق را بیافرید دانست که حال ایشان به عاقبت این خواهد بودن که شما همی گویید. پس اگر آفریدن عالم از بهر آن تا بدان اندکی مردم به نعمت رسد واجب آمد و حکمت بود، مر این آفریدن عالم را تا بیشتر از خلق به عذاب رسد واجب نیامد و حکمت نبود، (و تاخیر اندر این کار نا هرگز بایستی، نه تا به آن هنگام که آفرید.)

Ва гуруҳе аз мутакаллимони фалосифа чу яҳёи наҳвии сӯратӣу ҷуз ӯ гуфтанд ки ҷузи ҳувияти бории ҳамаи чизҳо офарӣда ӯсту худои таъолии подшоҳу офаридагору рӯзидиҳанда буд он гоҳ ки на подшоҳӣ буд ва на офарӣдае ва на рӯзии хорӣ . Ва ҳуҷҷат ( бар ин қавли он ) овараданд ки гуфтанд : чизҳо ё ба қӯт бошад ё ба феъл бошад . Ва қӯт дуасту феъл низ дуаст : як феъл аз ӯ ба қӯтаст , чу мардуми нои дабир ки ба ҳади қӯт дабираст , яъне ки чу биомузад дабир шавад вази ҳайвон бесухан ки ӯ ба ҳади қӯт дабир нест ҳаргиз дабирӣ наёяд . Ва дигар ба феъласт , чу мардуми дбиргштаҳ каз он қӯти аввалӣ ба феъл омадааст ва дабирӣ омӯхтааст ва ҳаме нависад . Ва гуфтанд : ҳам чунин қӯт низ ҳам дуаст : яке қӯт аввалӣаст чу қӯтӣ ки андари гузашт дар омухтани дабирӣ ,у дигар қӯтӣаст ки андар дабираст аз нбштни нома ва ин қӯт дувумаст . Ва қӯти дувум феъласт мари қӯти аввалро ва қӯтаст мари феъли дувумро . Аз баҳри онкии феъл низ дуаст : яке феъл аввалӣаст ва он чу дабирӣаст ки мардумро ҳосил шавад аз қӯт ( аввал ) ки мар ӯро бошад бар омухтани он ва чу дабири гашт аз қӯт нахустин ояд то ба феъли нахустин , он гуҳи феъли дувум онаст ки бинависад ва ба вақти нбштни андари феъл дувум бошад , чунонкӣ чу битавонад нбштн ва нанависад , андари феъл аввал бошад ( ки он ба рӯеи қӯт дувумаст ва ба рӯеи феъл авваласт . ) он гоҳ бар ин қоида гуфтанд ки чу худои таъолии тавоно буд бар падед овардани подшоҳӣу офарӣдау рӯзии хор ва бар нигоҳи доштани подшоҳӣу офариниши мутавотиру рӯзӣ додану рӯзии хўоргон ва ин санъатҳо аз ӯ падед омадааст , донистем ки андари азали малику холиқу розиқ буд ба феъл на ба қӯт , яъне ба феъл ӯ буд то касе нагӯяд ки мари худоиро ҳамеи фоил ба қӯт гӯйанд ки ончӣ ба ҳад қӯт бошад заъиф бошад ва ҳоҷатманд бошад ба дайгарӣ ки мар ӯро аз он қӯт ба феъли орад , бар мисол касе ки чу бинад ки номае тамом ва некӯ нависад , ҳар чанд ки пеш аз он надида бошад ки ӯ чизе набишта бошад , хирадмандон ҳукм кунанд ки ин марди нависанда буд ба феъл то битавонаст нбштну нгўинд ки ӯ ба ҳади қӯти дабир буд .

و گروهی از متکلمان فلاسفه چو یحیی نحوی صورتی و جز او گفتند که جز هویت باری همه چیز ها آفریده اوست و خدای تعالی پادشاه و آفریدگار و روزی دهنده بود آن گاه که نه پادشاهی بود و نه آفریده ای و نه روزی خواری. و حجت (بر این قول آن) آوردند که گفتند: چیزها یا به قوت باشد یا به فعل باشد. و قوت دو است و فعل نیز دو است: یک فعل از او به قوت است، چو مردم نا دبیر که به حد قوت دبیر است، یعنی که چو بیاموزد دبیر شود وز حیوان بی سخن که او به حد قوت دبیر نیست هرگز دبیری نیاید. و دیگر به فعل است، چو مردم دبیرگشته کز آن قوت اولی به فعل آمده است و دبیری آموخته است و همی نویسد. و گفتند: هم چنین قوت نیز هم دو است: یکی قوت اولی است چو قوتی که اندر گذشت در آموختن دبیری، و دیگر قوتی است که اندر دبیر است از نبشتن نامه و این قوت دوم است. و قوت دوم فعل است مر قوت اول را و قوت است مر فعل دوم را. از بهر آنکه فعل نیز دو است: یکی فعل اولی است و آن چو دبیری است که مردم را حاصل شود از قوت (اول) که مر او را باشد بر آموختن آن و چو دبیر گشت از قوت نخستین آید تا به فعل نخستین، آن گه فعل دوم آن است که بنویسد و به وقت نبشتن اندر فعل دوم باشد، چنانکه چو بتواند نبشتن و ننویسد، اندر فعل اول باشد (که آن به رویی قوت دوم است و به رویی فعل اول است.) آن گاه بر این قاعده گفتند که چو خدای تعالی توانا بود بر پدید آوردن پادشاهی و آفریده و روزی خوار و بر نگاه داشتن پادشاهی و آفرینش متواتر و روزی دادن و روزی خوارگان و این صنعت ها از او پدید آمده است، دانستیم که اندر ازل ملک و خالق و رازق بود به فعل نه به قوت، یعنی به فعل او بود تا کسی نگوید که مر خدای را همی فاعل به قوت گویند که آنچه به حد قوت باشد ضعیف باشد و حاجتمند باشد به دیگری که مر او را از آن قوت به فعل آرد، بر مثال کسی که چو بیند که نامه ای تمام و نیکو نویسد، هر چند که پیش از آن ندیده باشد که او چیزی نبشته باشد، خردمندان حکم کنند که این مرد نویسنده بود به فعل تا بتوانست نبشتن و نگویند که او به حد قوت دبیر بود.

Ва мо гӯйем ки ҳар чанд ки ин сухан аз он дигари суханони қавӣ тараст ва ба ҳақи наздик тараст , Муқаннаъ ва қотеъ нест . Аз баҳри онкӣ агар аз ин кас бипурсанд ки он муддат ки худои мари оламро наёфарида буд мутаноҳӣ буд ё бениҳоят ? натавонад ( гуфтан ки ) бениҳоят буд , аз баҳри онкӣ ( мақараст ки сипарӣ шуду ончӣ сипарӣ шавад ) мутаноҳӣ бошад , ва чу он ( муддат чизе набӯд ) магари муддат бе сунъии худои таъолӣ , ( оғози он ) муддат ( ба ) сипарӣ шудан он муддат ( собит шавад , он гоҳ ) лозим ояд ки худоӣ - субҳона - муҳаддис бошад , аз баҳри онкии ончии мари замон ӯро аввал ва охир бошад ( муҳаддис ) бошад . Ва чу ин қавли ҳамеи мари бозҷўиндаҳро аз ӯ ба маҳоли расонад , донистем ки ин қавл маҳоласт . Пас қавлӣ наёфтем андари ин маънӣ - то ин ғоиб ки мо мари ин ( китобро ) таълиф кардем ва он андари санаи слос ва хумсину арбъмоӣаҳ буд аз таърихи ҳиҷрати пайғомбари Мустафо ( с ) - шоФӣ ки бар он эътимоди шоист кардан . Ва мо хоҳем ки андари ин маънӣ сухан гӯйем ба ҳуҷҷати ақлӣу бурҳони мантиқӣ ва бинмоӣем мари хирадмандонро аз ин маънии ончӣ ҳақаст , аз баҳри онкии мо мари илми ҳақоиқро аз хонадони расӯли ҳақи андари тоўили китоби ҳақ ба варзидани дайн ҳақ ёфтем ( ва ) сазовор бошад ки гуфта он кас ки мтобъи худованд ҳақ бошаду тоўили китоб ҳақ донаду варзандаи дайн ҳақ бошад , ( ҳақ бошад ) . Ва ҳар ки сухани ҷуз аз худованд ҳақ омӯзад , гуфтор ӯ аз гумон бошаду гумони ҷуз ҳақ бошад , вази роҳи гумон ба ҳақ нишоед расӣдан , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( қул ҳилли ман шркоӣкми ман ибдўои алхлқи сами иъидаҳи қул аллоҳи ибдўои алхлқи сами иъидаҳи фонии тўФкўни қул ҳилли ман шркоӣкми ман иҳдии ило алҳақ қул аллоҳи иҳдии ллҳқи аФмни иҳдии ило алҳақ аҳқи ани итбъи амни лои иҳдии алои ани иҳдии Фмои лаками Киеви тҳкмўн ва мо итбъи аксрҳми алои знои ани алзни лои иғнии ман алҳақ шёи ани аллоҳи алӣами бмои иФълўн ) .

و ما گوییم که هر چند که این سخن از آن دیگر سخنان قوی تر است و به حق نزدیک تر است، مقنع و قاطع نیست. از بهر آنکه اگر از این کس بپرسند که آن مدت که خدای مر عالم را نیافریده بود متناهی بود یا بی نهایت؟ نتواند (گفتن که) بی نهایت بود، از بهر آنکه (مقر است که سپری شد و آنچه سپری شود) متناهی باشد، و چو آن (مدت چیزی نبود) مگر مدت بی صنعی خدای تعالی، (آغاز آن) مدت (به) سپری شدن آن مدت (ثابت شود، آن گاه) لازم آید که خدای- سبحانه- محدث باشد، از بهر آنکه آنچه مر زمان او را اول و آخر باشد (محدث) باشد. و چو این قول همی مر بازجوینده را از او به محال رساند، دانستیم که این قول محال است. پس قولی نیافتیم اندر این معنی- تا این غایب که ما مر این (کتاب را) تالیف کردیم و آن اندر سنه ثلاث و خمسین و اربعمائه بود از تاریخ هجرت پیغامبر مصطفی(ص) - شافی که بر آن اعتماد شایست کردن. و ما خواهیم که اندر این معنی سخن گوییم به حجت عقلی و برهان منطقی و بنماییم مر خردمندان را از این معنی آنچه حق است، از بهر آنکه ما مر علم حقایق را از خاندان رسول حق اندر تاویل کتاب حق به ورزیدن دین حق یافتیم (و) سزاوار باشد که گفته آن کس که متابع خداوند حق باشد و تاویل کتاب حق داند و ورزنده دین حق باشد، (حق باشد). و هر که سخن جز از خداوند حق آموزد، گفتار او از گمان باشد و گمان جز حق باشد، وز راه گمان به حق نشاید رسیدن، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (قل هل من شرکائکم من یبدوا الخلق ثم یعیده قل الله یبدوا الخلق ثم یعیده فانی توفکون قل هل من شرکائکم من یهدی الی الحق قل الله یهدی للحق افمن یهدی الی الحق احق ان یتبع امن لا یهدی الا ان یهدی فما لکم کیف تحکمون و ما یتبع اکثرهم الا ظنا ان الظن لا یغنی من الحق شیا ان الله علیم بما یفعلون).

Ва акнӯн ба сухани хеш боз гирдем андари ҷавоби он кас ки гуяд : худоӣ чаро андари офариниши олам ( тохир кард то бидон ҳангом ки мар ӯ офарид , пас аз онкии офариниши олам ) изҳори ҳикмат буду мар ӯро – субҳона – аз падед овардани ҳикмати боздоранда Эй набӯд ? гӯйем ки ҷавоби ҷумлагии суолот бар ду рӯйаст : яке он ки баёни суол ба воҷибӣ карда шавад ва агар суол аз чаҳ чизе чиз бошад ҷавоби шарҳи ҷинси он чиз бошад ва агар аз чарое бошад ҷавоби шарҳи тамомии он чиз бошаду ҷузи он ,у дигари онкӣ дуруст карда шавад ки суол маҳоласт . Вази суолот маҳоласт онкии пурсанад ки худоӣ тавонад ки ҳам чу хештанӣ биёфрианад ( ё натавонад ? агар гуяд : тавонад , пас чаро наёфарид чу худои хайр маҳзаст ? агар гуяд : ) аз баҳр онкӣ нахоҳад ки офаринад , гӯйанд : он кас ки нахоҳад ки хайр бештар бошад , шарир бошад ва ҳосид бошад ,у худоӣ аз шари вази ҳасад давраст , ва низ гӯйанд : пас мумкинаст ки ду худоӣ бошад . Ва агар гуяд : натавонад ки чу хештанӣ биёфрианад , гуяд : пас ҳамеи гӯйӣ ки худоӣ оҷизаст . Ва низ пурсанад ки худоӣ тавонад ки мари бандаеро аз подшоҳии хеш берун кунад ё натавонад ? агар гуяд : тавонад , гуфта бошад ки ба берун аз подшоҳии худоӣ ҷой ҳаст , ва агар гуяд : натавонад , аҷзро бадв мансӯб карда бошад . Ва касе ки бози натавонади намӯдан ки ин суолҳо маҳоласт , андари ин мутаҳайир шавад . Ва ин сухан чунон бошад ки касе гуяд ки чаҳ гӯйии офарӣда Эй бошад ки он ноофарӣда бошад ? ва ин маҳол зоҳираст , чунонкӣ касе гуяд ки чаҳ гӯйӣ сипедӣ бошад ки он сиёҳ бошад , ё гуяд : тоқӣ бошад ки он ҷуфт бошад , ё гуяд : мутаҳаррикӣ бошад ки он сокин бошад , ва ин ҳама маҳоласт . Ва он дигари масъала чунон бошад ки касе пурсад ки чаҳ гӯйӣ ҷое ҳаст ки он мари худоиро нест то бандаи хешро онҷо фиристад ? ва ин ( низ ) маҳоласт .

و اکنون به سخن خویش باز گردیم اندر جواب آن کس که گوید: خدای چرا اندر آفرینش عالم (تاخیر کرد تا بدان هنگام که مر او آفرید، پس از آنکه آفرینش عالم) اظهار حکمت بود و مر او را – سبحانه – از پدید آوردن حکمت بازدارنده ای نبود؟ گوییم که جواب جملگی سوالات بر دو روی است: یکی آن که بیان سوال به واجبی کرده شود و اگر سوال از چه چیزی چیز باشد جواب شرح جنس آن چیز باشد و اگر از چرایی باشد جواب شرح تمامی آن چیز باشد و جز آن، و دیگر آنکه درست کرده شود که سوال محال است. وز سوالات محال است آنکه پرسند که خدای تواند که هم چو خویشتنی بیافریند (یا نتواند؟ اگر گوید: تواند، پس چرا نیافرید چو خدای خیر محض است؟ اگر گوید: ) از بهر آنکه نخواهد که آفریند، گویند: آن کس که نخواهد که خیر بیشتر باشد، شریر باشد و حاسد باشد، و خدای از شر وز حسد دور است، و نیز گویند: پس ممکن است که دو خدای باشد. و اگر گوید: نتواند که چو خویشتنی بیافریند، گوید: پس همی گویی که خدای عاجز است. و نیز پرسند که خدای تواند که مر بنده ای را از پادشاهی خویش بیرون کند یا نتواند؟ اگر گوید: تواند، گفته باشد که به بیرون از پادشاهی خدای جای هست، و اگر گوید: نتواند، عجز را بدو منسوب کرده باشد. و کسی که باز نتواند نمودن که این سوال ها محال است، اندر این متحیر شود. و این سخن چنان باشد که کسی گوید که چه گویی آفریده ای باشد که آن ناآفریده باشد؟ و این محال ظاهر است، چنانکه کسی گوید که چه گویی سپیدی باشد که آن سیاه باشد، یا گوید: طاقی باشد که آن جفت باشد، یا گوید: متحرکی باشد که آن ساکن باشد، و این همه محال است. و آن دیگر مساله چنان باشد که کسی پرسد که چه گویی جایی هست که آن مر خدای را نیست تا بنده خویش را آنجا فرستد؟ و این (نیز) محال است.

Пас мо гӯйем ки ин масъала ки ҳамеи пурсанад ки худои таъолии андари офариниши олам чаро тохир карду маро ӯро наёфарид пеш аз онкии офаридаш , маҳоласт . Аз баҳри онкӣ ҳар суолӣ ки он чунон бошад ки агар мари онро бар он гӯна ки прсндаҳ хоҳад гардонида шавад ( суоли брнхизд , ) он суол маҳол бошад . Ва ( чу ) мари ин феълро бар муроди прсндаҳ аз он ҳангом ки ӯ ҳаме гуяд ба муддатӣ ки ӯ хоҳад бештар барем суоли ҳаме зоил нашавад , ҳаме донем ки ин суол маҳоласт , чунон ки ҳамеи пурсанад ки ин муҳаддис чаро қадим нест ва ин офарӣда чаро ноофарӣда нест ? набинӣ ки агар соилро гӯйем ки чаҳ гӯйӣ ки пеш аз онкии офарид ба чанд ҳазор сол боистӣ офаридан ? натавонади гуфтан , бал ( ки ) ҳамин сухани туро бар ӯ бияёд . Агар ӯ гуяд : пеш аз он ки офариди мари оламро боистӣ ки ба ҳазор соли офаридӣ , мар ӯро бар савобӣ ончӣ бигӯед ҳуҷҷатӣ ( набошад ва ) суол боқӣ бошад . Ва низ ончӣ аз мавҷӯдот ( бар наҳодӣаст ки мари он роҷзи чунон таваҳҳум кардани мумкин ( нест , ) суол аз он маҳол бошад ва ба сабаби астҳолти он суол , аҷз ба қудрати қодири андари ҷузи чунон кардани мари он чизро боз нагардад . Чунонкӣ касе пурсад ки ( худоӣ ) тавонад ки ҷисмии офаринад ки он на мутаҳаррик бошад ва на сокин ? ки ин маҳоласт . Ва далел бар астҳолти ин суол онаст ки ҷисмии андари ваҳм мо наёяд ки он на сокин ( бошад ) ва на мутаҳаррик . Ва мо андари ҷавоби прсндаҳи ин масъалау дуруст кардани астҳолт ин гӯйем ки чу ҳаме гуяд ки сонеъ чаро андари офариниши олам тохир кард ва ( мар ӯро ) наёфарид то бидон ҳангом ки офаридаш ? ин қавл аз ӯ иқрораст ҳам ба вуҷӯди сонеъ ва ҳам ба маснӯъии олам . Он гоҳ агар бад-ӣни суоли ҳаме он ҷӯяд ( то ) дуруст кунад ки вуҷӯди ин офарӣда бо вуҷӯди офаринандаи қадим баробар бошад то ин офарӣда низ қадим бошад , бо ин иқрор ки кард мар ӯро ин мақсӯд ҳосил нашавад ва маҳол ояд , аз баҳри онкии вуҷӯди маснӯъи пас аз вуҷӯди сонеъ ( бошад ) ночора ба муддатӣ бисёр ё андак , он гоҳ агар он муддати андак ё бисёр бошад , фоил низ муҳаддис бошад , аз баҳри онкӣ ( он ) замон бефеълӣ бар фоил гузашта бошад то замони феълаш омада бошаду замони гузашта мутаноҳӣ бошад ва чунон ояд ки сонеъ аз маснӯъи муҳаддиси хеш ба замонии мутаноҳии қадим тар бошад (у қадӣмӣ ки ӯ аз муҳаддисӣ ба замонии мутаноҳии қадим тар бошад ) низ муҳаддис бошад . Ва чу ҳол ин бошад , аз ( ин ) қавли муҳаддисии сонеъ ҳосил ояд на қадӣмии маснӯъ , ва маҳол бошад ки сонеъ муҳаддис бошад . Ва қавлӣ ки он мари мтФҳсро ба маҳоли расонад маҳол бошад , ( пас ) ин суол маҳоласт .

پس ما گوییم که این مساله که همی پرسند که خدای تعالی اندر آفرینش عالم چرا تاخیر کرد و مرا او را نیافرید پیش از آنکه آفریدش، محال است. از بهر آنکه هر سوالی که آن چنان باشد که اگر مر آن را بر آن گونه که پرسنده خواهد گردانیده شود (سوال برنخیزد،) آن سوال محال باشد. و (چو) مر این فعل را بر مراد پرسنده از آن هنگام که او همی گوید به مدتی که او خواهد بیشتر بریم سوال همی زایل نشود، همی دانیم که این سوال محال است، چنان که همی پرسند که این محدث چرا قدیم نیست و این آفریده چرا ناآفریده نیست؟ نبینی که اگر سایل را گوییم که چه گویی که پیش از آنکه آفرید به چند هزار سال بایستی آفریدن؟ نتواند گفتن، بل (که) همین سخن تو را بر او بیاید. اگر او گوید: پیش از آن که آفرید مر عالم را بایستی که به هزار سال آفریدی، مر او را بر صوابی آنچه بگوید حجتی (نباشد و) سوال باقی باشد. و نیز آنچه از موجودات (بر نهادی است که مر آن راجز چنان توهم کردن ممکن (نیست،) سوال از آن محال باشد و به سبب استحالت آن سوال، عجز به قدرت قادر اندر جز چنان کردن مر آن چیز را باز نگردد. چنانکه کسی پرسد که (خدای) تواند که جسمی آفریند که آن نه متحرک باشد و نه ساکن؟ که این محال است. و دلیل بر استحالت این سوال آن است که جسمی اندر وهم ما نیاید که آن نه ساکن (باشد) و نه متحرک. و ما اندر جواب پرسنده این مساله و درست کردن استحالت این گوییم که چو همی گوید که صانع چرا اندر آفرینش عالم تاخیر کرد و (مر او را) نیافرید تا بدان هنگام که آفریدش؟ این قول از او اقرار است هم به وجود صانع و هم به مصنوعی عالم. آن گاه اگر بدین سوال همی آن جوید (تا) درست کند که وجود این آفریده با وجود آفریننده قدیم برابر باشد تا این آفریده نیز قدیم باشد، با این اقرار که کرد مر او را این مقصود حاصل نشود و محال آید، از بهر آنکه وجود مصنوع پس از وجود صانع (باشد) ناچاره به مدتی بسیار یا اندک، آن گاه اگر آن مدت اندک یا بسیار باشد، فاعل نیز محدث باشد، از بهر آنکه (آن) زمان بی فعلی بر فاعل گذشته باشد تا زمان فعلش آمده باشد و زمان گذشته متناهی باشد و چنان آید که صانع از مصنوع محدث خویش به زمانی متناهی قدیم تر باشد (و قدیمی که او از محدثی به زمانی متناهی قدیم تر باشد) نیز محدث باشد. و چو حال این باشد، از (این) قول محدثی صانع حاصل آید نه قدیمی مصنوع، و محال باشد که صانع محدث باشد. و قولی که آن مر متفحص را به محال رساند محال باشد، (پس) این سوال محال است.

Ва нуктаи мантиқӣ ки забон хасм бидон кӯтоҳ шавад андари ин маънӣ , онаст ки бадоне ки чу хасми ҳамеи пурсад ки худои таъолии оламро то он гоҳ ки офарид чаро наёфарид ? қавл ӯ ( ки ) гуяд : то он гоҳ , ҳамеи воҷиби орад ки бигӯед : аз фалони гоҳ , аз баҳри онкии лафз ( то ) андари замони далели ғоят ва ниҳоятаст – ғояту ниҳояти замонӣ –у лафз « аз » андари замони далели оғозу ибтидоӣ замонӣасту ғояту ниҳояти замонӣ бе исботи оғозу ибтидои замонӣ собит нашавад албата . Ва чу ҳаме ( гуяд : ) худоӣ чаро андари офариниши олам то ( ба ) ҳангоми офариниш ӯ тохир кард ? чунон ҳаме гуфта шавадаш ки аз аввали умри хеш то он ҳангом чаро тохир кард ?у ончии мари замон ӯро аввалӣ бошад муҳаддис бошад . Ва агар ба қадӣмии сонеъ мақараст –у қадим он бошад ки мар ҳастӣ ӯро аввалӣ набошад – пас маҳол гуфта бошад ки ( то ба ) фалони ҳангом , чу натавонади гуфтан ки ( аз ) фалони ҳангом , аз баҳри онкӣ чу мар ҳастӣ қадими қадимроу муддат ӯро аз ӯ ҳосил нашавад , тохири андари он воҷиб нашавад . Ва ин беонешоФӣаст мари оқили мумайизро .

و نکته منطقی که زبان خصم بدان کوتاه شود اندر این معنی، آن است که بدانی که چو خصم همی پرسد که خدای تعالی عالم را تا آن گاه که آفرید چرا نیافرید؟ قول او (که) گوید: تا آن گاه، همی واجب آرد که بگوید: از فلان گاه، از بهر آنکه لفظ (تا) اندر زمان دلیل غایت و نهایت است – غایت و نهایت زمانی – و لفظ « از» اندر زمان دلیل آغاز و ابتدای زمانی است و غایت و نهایت زمانی بی اثبات آغاز و ابتدای زمانی ثابت نشود البته. و چو همی (گوید: ) خدای چرا اندر آفرینش عالم تا (به) هنگام آفرینش او تاخیر کرد؟ چنان همی گفته شودش که از اول عمر خویش تا آن هنگام چرا تاخیر کرد؟ و آنچه مر زمان او را اولی باشد محدث باشد. و اگر به قدیمی صانع مقر است – و قدیم آن باشد که مر هستی او را اولی نباشد – پس محال گفته باشد که (تا به) فلان هنگام، چو نتواند گفتن که (از) فلان هنگام، از بهر آنکه چو مر هستی قدیم قدیم را و مدت او را از او حاصل نشود، تاخیر اندر آن واجب نشود. و این بیانی شافی است مر عاقل ممیز را.

Ва аммо қавли он кас ки гуфт : чу ҷисм набӯд ҳаракат маконе набӯд ва чу ҳаракат маконе набӯд замон набӯд вчў замон набӯд вақт набӯд ,у хост то астҳолти ин масъалаи бад-ӣни ваҷҳ дуруст кунад , низ маҳоласт . Аз баҳри онкии андари ақл собитаст ки сонеъи пеш аз маснӯъи мавҷӯд буду вуҷӯди чизи бақоӣ ӯ бошад , пас бақо буду лекини нопимўдаҳ буд ва он даҳр буду ногзрндаҳ на аз ҳангомӣ ба зарурат . Ва ҷуз чунин нишоед , аз баҳри онкӣ агар гузаранда гуфта шавад , сонеъи муҳаддис лозим ояд ва ин маҳоласт , ва чу зиди ин маҳол дуруст бошаду зиди ин маҳол онаст ки муддати сонеъ ногзрндаҳаст бидонча оғозаш нест то аз он оғоз рафтан гирифта бошаду ончӣ аз ҷое наравад ба ҷое ( нарасад , пас ин ҳақ бошад ки зид маҳоласт . Ва он кас ки раво дорад ки гуяд : пеш аз вуҷӯди оламу ҳудуси он даҳр ва бақо набӯд , гуфта бошад ки бақо ба вуҷӯди олам мавҷӯд шуд ва ин на исботи ҳудус олам бошад , бал ки исботи қадӣмӣ ӯ бошад . )

و اما قول آن کس که گفت: چو جسم نبود حرکت مکانی نبود و چو حرکت مکانی نبود زمان نبود وچو زمان نبود وقت نبود، و خواست تا استحالت این مساله بدین وجه درست کند، نیز محال است. از بهر آنکه اندر عقل ثابت است که صانع پیش از مصنوع موجود بود و وجود چیز بقای او باشد، پس بقا بود و لیکن ناپیموده بود و آن دهر بود و ناگذرنده نه از هنگامی به ضرورت. و جز چنین نشاید، از بهر آنکه اگر گذرنده گفته شود، صانع محدث لازم آید و این محال است، و چو ضد این محال درست باشد و ضد این محال آن است که مدت صانع ناگذرنده است بدانچه آغازش نیست تا از آن آغاز رفتن گرفته باشد و آنچه از جایی نرود به جایی (نرسد، پس این حق باشد که ضد محال است. و آن کس که روا دارد که گوید: پیش از وجود عالم و حدوث آن دهر و بقا نبود، گفته باشد که بقا به وجود عالم موجود شد و این نه اثبات حدوث عالم باشد، بل که اثبات قدیمی او باشد.)

Пас гӯйем мари ин прсндаҳро ки гуфт : чаро худои таъолии мари оламро то бидон вақт ки офарид наёфарид ? ки лафз ( то ) науфтад магар бар ниҳояти замону ниҳояти макон ,у дарозии маконеу замонӣ ба миёни он ду лафз бошад ки он бар ду нуқта уфтад ки дарозӣ ба миёни он ду нуқта бошад ночор , аънӣ ба миён ( аз ) бошад ва ба миён ( то ) чунонкӣ гӯйем : аз ӣнҷо то онҷо , аз фалони вақт то баҳмони вақт . Ва чу мари кашидагиро ( аз ) собит нашавад ки он нуқтаи оғоз он бошад каз ӯ кашида шавад , ( то ) низ мар ӯро собит нашавад ки он нуқтаи анҷом ӯ бошад , чунонкӣ ҳар ки аз ҷое наравад ба ҷое нарасаду масофатӣ бурӣда набошад . Ва ҳам чунин ончӣ аз замон ба миёни ду нуқта ( аз ) ва ( то ) науфтад , мар ӯро кашидагӣ набошад албатау мари онро оғозӣ нест . Пас нишоед гуфтан низ мари муддату бақои азалиро ки аз фалони гоҳ . Ва чу ( аз ) андари бақоӣ ӯ собит нашавад – бдонкаҳи мари бақоӣ ӯро оғоз нест ва он лафзӣаст ки бар оғозҳои замонӣу маконеи аўФтд – ( то ) низ андари бақоӣ ӯ собит нашавад ки гуяд : то фалони гоҳ . Ва агар чунон будӣ ки тохири андари офариниши олам ( аз ) ҳангомӣ будӣ , раво будӣ ки гуфтемӣ : он тохир ( то ) ҳангомӣ буд . Ва чу азалӣ беоғозаст , мар ӯро анҷоми гуфтан маҳоласт . )

پس گوییم مر این پرسنده را که گفت: چرا خدای تعالی مر عالم را تا بدان وقت که آفرید نیافرید؟ که لفظ (تا) نیفتد مگر بر نهایت زمان و نهایت مکان، و درازی مکانی و زمانی به میان آن دو لفظ باشد که آن بر دو نقطه افتد که درازی به میان آن دو نقطه باشد ناچار، اعنی به میان (از) باشد و به میان (تا) چنانکه گوییم: از اینجا تا آنجا، از فلان وقت تا بهمان وقت. و چو مر کشیدگی را (از) ثابت نشود که آن نقطه آغاز آن باشد کز او کشیده شود، (تا) نیز مر او را ثابت نشود که آن نقطه انجام او باشد، چنانکه هر که از جایی نرود به جایی نرسد و مسافتی بریده نباشد. و هم چنین آنچه از زمان به میان دو نقطه (از) و (تا) نیفتد، مر او را کشیدگی نباشد البته و مر آن را آغازی نیست. پس نشاید گفتن نیز مر مدت و بقای ازلی را که از فلان گاه. و چو (از) اندر بقای او ثابت نشود – بدانکه مر بقای او را آغاز نیست و آن لفظی است که بر آغازهای زمانی و مکانی اوفتد – (تا) نیز اندر بقای او ثابت نشود که گوید: تا فلان گاه. و اگر چنان بودی که تاخیر اندر آفرینش عالم (از) هنگامی بودی، روا بودی که گفتیمی: آن تاخیر (تا) هنگامی بود. و چو ازلی بی آغاز است، مر او را انجام گفتن محال است.)

( пас гӯйем ки чу муддати бақои азалӣ ки зиндагӣ ӯ ба зот хешаст на аз ҳангомӣаст , низ на то ҳангомӣаст ,у ончӣ на то ҳангомӣ бошад низ на аз ҳангомӣ бошад , чунонкии ончии бақоӣ ӯ аз ҳангомӣ бошад , низ то ҳангомӣ бошаду ончии бақоӣ ӯ то ҳангомӣ бошад , ба зарурат аз ҳангомӣ бошаду ончӣ аз бақо то ҳангомӣ бошад ва аз ҳангомӣ бошад , бақоӣ ӯ гузаранда бошаду ончии бақоӣ ӯ на аз ҳангомӣ бошад ва на то ҳангомӣ бошад , бақоӣ ӯ ногзрндаҳ бошад . Ва чу сонеъи азалӣ буду бақоӣ ӯ на аз ҳангомӣ буд , пайдо омад ки нагузашт то ҳангомӣ омад ки он муддат бархест . Ва чу он бақои брнхост , лафз ( то ) онҷои гуфтан маҳол бошад . Ва ин маънии мари он касро маълум шавад ки маънии лафз ( то )ро бишносад ки он ҳаме бар ниҳояти маконе ё ниҳояти замонии аўФтд ва он ниҳояти бурӣда шудан кашидагӣ бошаду кашидагии ҷуз аз оғозӣ набошаду ончии мар ӯро оғоз набошад мар ӯро кашидагӣ набошаду ончии мар ӯ кашидагӣ набошад лафз ( то ) бар ӯ науфтад , ҳам чунон ки лафз ( аз ) бар ӯ науфтод . Ва чу лафз ( то ) бар чизе афканда шавад ки лафз ( аз ) пеш аз он бар ӯ науфтода бошад , лафз ( то ) бар ӯ маҳол бошад . Набинӣ ки агар касе гуяд ки то имрӯз чанд соласт ? суханаши ноқис ва маҳол ояд то нагӯяд ки аз фалони рӯзи боз , ва ҳам чунин агар гуяд : то бад-ӣни шаҳр чанд фарсангаст ? суханаш низ ноқис ояд то нагӯяд ки аз Балх ё аз Бағдод ё ҷузи он . Ва ҳар ки хоҳад ки маҳолро ҷавоб диҳад ҷуз бидон ки астҳолт ӯ дуруст кунад , ҷавоб ӯ маҳол ояду хирадманд бар ҷаҳл ӯ ҳукм кунад чунонкӣ агар касе хоҳад ки ҷисмӣ ҷӯяд ки он на мутаҳаррик бошад ва на сокин ва бигӯед чизе ки ба занн ӯ бошад ки он ҷисмаст ва на мутаҳаррикаст ва на сокин , занн ӯ хато бошаду гуфтор ӯ носавоб . )

(پس گوییم که چو مدت بقای ازلی که زندگی او به ذات خویش است نه از هنگامی است، نیز نه تا هنگامی است، و آنچه نه تا هنگامی باشد نیز نه از هنگامی باشد، چنانکه آنچه بقای او از هنگامی باشد، نیز تا هنگامی باشد و آنچه بقای او تا هنگامی باشد، به ضرورت از هنگامی باشد و آنچه از بقا تا هنگامی باشد و از هنگامی باشد، بقای او گذرنده باشد و آنچه بقای او نه از هنگامی باشد و نه تا هنگامی باشد، بقای او ناگذرنده باشد. و چو صانع ازلی بود و بقای او نه از هنگامی بود، پیدا آمد که نگذشت تا هنگامی آمد که آن مدت برخاست. و چو آن بقا برنخاست، لفظ (تا) آنجا گفتن محال باشد. و این معنی مر آن کس را معلوم شود که معنی لفظ (تا) را بشناسد که آن همی بر نهایت مکانی یا نهایت زمانی اوفتد و آن نهایت بریده شدن کشیدگی باشد و کشیدگی جز از آغازی نباشد و آنچه مر او را آغاز نباشد مر او را کشیدگی نباشد و آنچه مر او کشیدگی نباشد لفظ (تا) بر او نیفتد، هم چنان که لفظ (از) بر او نیفتاد. و چو لفظ (تا) بر چیزی افکنده شود که لفظ (از) پیش از آن بر او نیفتاده باشد، لفظ (تا) بر او محال باشد. نبینی که اگر کسی گوید که تا امروز چند سال است؟ سخنش ناقص و محال آید تا نگوید که از فلان روز باز، و هم چنین اگر گوید: تا بدین شهر چند فرسنگ است؟ سخنش نیز ناقص آید تا نگوید که از بلخ یا از بغداد یا جز آن. و هر که خواهد که محال را جواب دهد جز بدان که استحالت او درست کند، جواب او محال آید و خردمند بر جهل او حکم کند چنانکه اگر کسی خواهد که جسمی جوید که آن نه متحرک باشد و نه ساکن و بگوید چیزی که به ظن او باشد که آن جسم است و نه متحرک است و نه ساکن، ظن او خطا باشد و گفتار او ناصواب.)

( аммо агар прсндаҳ эй мари ин масъаларо ба лафзӣ дигар гирданд ва гуяд : худои таъолии мари ин оламро андари он вақти офарид ки офарид , мо мар ӯро гӯйем ки ҳангому вақти ҷуз ба ҳдсӣ собит нашавад , чунонкӣ гӯйем : бидон ҳангом ё он вақт ки офтоб бар омад ё моҳ фурӯ шуд ё мурғ бонг кард ё ҷузи он . Ва чу олам набӯд ҳеҷ ҳдсӣ набӯд , лоҷарами ҳеҷ ҳангомӣ набӯд , ва чу олам падед омад , ҳангом падед омад ба падед омадани олам , ва он оғози ҳаводис буд . Пас ин суол чунон бошад ки ҳамеи пурсад ки чаро падед омадани олам ба ҳдс буд ? ва ин низ маҳоласту ҷавобаш онаст ки гӯйем : аз баҳри онкии олам қадим набӯд . Ва ин қавлӣ тамомаст оқилро . Ва ллаҳи алҳмд . )

(اما اگر پرسنده ای مر این مساله را به لفظی دیگر گرداند و گوید: خدای تعالی مر این عالم را اندر آن وقت آفرید که آفرید، ما مر او را گوییم که هنگام و وقت جز به حدثی ثابت نشود، چنانکه گوییم: بدان هنگام یا آن وقت که آفتاب بر آمد یا ماه فرو شد یا مرغ بانگ کرد یا جز آن. و چو عالم نبود هیچ حدثی نبود، لاجرم هیچ هنگامی نبود، و چو عالم پدید آمد، هنگام پدید آمد به پدید آمدن عالم، و آن آغاز حوادث بود. پس این سوال چنان باشد که همی پرسد که چرا پدید آمدن عالم به حدث بود؟ و این نیز محال است و جوابش آن است که گوییم: از بهر آنکه عالم قدیم نبود. و این قولی تمام است عاقل را. و لله الحمد.)