Нахусти мавҷӯдии мари ҷӯяндаро ҷисмаст ки эзади таъолии мар ӯро бо нафас ( мҷонст ) додааст андари ҷавҳарят то мари якдигарро нафй накунанд ба сабаби ин мҷонст , пас аз онкӣ ба сифат аз якдигар ҷудоанд бидонча ҷисми ҷавҳарӣ ( мунфаиласт )у нафаси ҷавҳарӣ фоиласт , то бидон мшоклт ки бо якдигар доранд андари ҷавҳарят , бо якдигар биомезанд ва бидон мухолифат ( ки миён ) эшонаст андари сифат , як чиз нашаванд ва чу ғараз аз омехтани эшон ҳосил ояд , аз якдигар ҷудо шаванд . Ва вуҷӯд ( нафас ва шинохтан ) мари ҷисмро ба ҳавоси зоҳир , далеласт мар ӯро бар шинохтани зоти хешу дигари чизҳои нои маҳсус то чу мари хештан (ро ва ) дигари маъқӯлотро бишносад , офаридагори ин ду ҷавҳарро – каз ӯ яке далеласту дигари мадлули алайҳ – бишносад ки расӯли Мустафо ( с ) гуфт : аърФкми бнФсаҳи аърФкми брбаҳ . Пас ( бад-ӣни шарҳ ) зоҳир кардем ки вуҷӯди ҷисми иллати шинохт нафасаст мари бориро ( - субҳона - )у ончӣ ӯ иллат шинохтан худоӣ бошад , мар ӯро шинохтан воҷибаст ва ҳар ки мари далелро надонад ба мадлул нарасад . Ва ин фасл бидон ёд кардем андари фазли ҷисми вои дунӣ ӯ андари маротиб аз мавҷӯдот , то уқало бакӯшанд ва чизҳо (ро ) ба ҳақ бишносанд .

نخست موجودی مر جوینده را جسم است که ایزد تعالی مر او را با نفس (مجانست) داده است اندر جوهریت تا مر یکدیگر را نفی نکنند به سبب این مجانست، پس از آنکه به صفت از یکدیگر جدااند بدانچه جسم جوهری (منفعل است) و نفس جوهری فاعل است، تا بدان مشاکلت که با یکدیگر دارند اندر جوهریت، با یکدیگر بیامیزند و بدان مخالفت (که میان) ایشان است اندر صفت، یک چیز نشوند و چو غرض از آمیختن ایشان حاصل آید، از یکدیگر جدا شوند. و وجود (نفس و شناختن) مر جسم را به حواس ظاهر، دلیل است مر او را بر شناختن ذات خویش و دیگر چیزهای نا محسوس تا چو مر خویشتن (را و ) دیگر معقولات را بشناسد، آفریدگار این دو جوهر را – کز او یکی دلیل است و دیگر مدلول علیه – بشناسد که رسول مصطفی (ص) گفت: اعرفکم بنفسه اعرفکم بربه. پس (بدین شرح) ظاهر کردیم که وجود جسم علت شناخت نفس است مر باری را ( - سبحانه - ) و آنچه او علت شناختن خدای باشد، مر او را شناختن واجب است و هر که مر دلیل را نداند به مدلول نرسد. و این فصل بدان یاد کردیم اندر فضل جسم وا دونی او اندر مراتب از موجودات، تا عقلا بکوشند و چیزها (را) به حق بشناسند.

Пас гӯйем ки ҷисми мари нафасро мшокл ва мҷонсаст ба рӯе ,у мар ӯро мухолиф ва муонидаст ба дигар ( рӯй . ) он гоҳ гӯйем ки низ муносибатӣ ҳаст миёни ҷисм ва ( миён ) нафаси пӯшида , ва ( ҳам чунон ) низ мухолифатӣ ҳаст миёни эшон пӯшида . Аммо муносибат пӯшида бидон рӯйаст ки мухолифати зоҳир эшон бидон рӯйаст , аз баҳри онкӣ ба рӯеи нафас фоиласту ҷисм мунфаиласт мар ӯро ( ва ) ба дигар рӯй ( ҷисм фоиласту нафас мунфаиласт мар ӯро . Ва ҳоли андари шарҳи мухолифати пӯшида ба миёни эшон ҳам бар ин ваҷҳаст . Аммо муносибати пӯшида ба миёни ин ду ҷавҳар ки ба асл мувофиқанд ва ба сифат мухолифанд , онаст ки ҳам чунон ки ҷисми ҷавҳарӣ мунфаиласт мари нафасро ва фоиласт андар ӯу инфеъоли аҷсому ҳиўлёти табоиъӣу саноеъӣ аз фоилони тбоъӣу сноъӣ бар дурустии ин маънии гўост , нафас низ ҷавҳарӣ ) мунфаиласт мари ҷисм (роу ҷисм фоиласт андари вай . Ва ) инфеъоли нафас аз роҳи панҷ қӯт ( хеш аз ) бинанда ва шунавандау чшндаҳу бўиндаҳу бсоўндаҳ ки эшон соҳиби хабари он нафасанду мари сӯратҳои ҷисмониро аз ҷисм ба нафас расонанд то ҳоли нафас ба пазируфтан он сӯратҳо аз ончӣ бар он бошад бигардад ва мунфаил шаваду ҷисм ба ҳол хеш монад , бар мисоли гаштани маснӯъ аз сонеъу мондани сонеъ бар ҳоли хеш , бар дурустии ин қавли гўост . Ва аммо мухолифати пӯшида ба миёни ин ду ҷавҳар бидон рӯйаст ки фоили мари мунфаилро мухолифаст бидонча яке асаркунандаасту дигар асарпазираст . Ва чу зоҳир кардем ки ҷисми андари нафас асаркунандаасту нафас аз ӯ асарпазираст , пайдо шуд ки миёни эшон бад-ӣн рӯй мухолифатаст , бо онкии маъдану манбаи сӯрат нафасаст . Ва мари ҳиўлиро сунъ нест , бал ( ки ) ҳастӣ ӯ ба сӯратаст ва сӯратаст мари нафаси ҷузвиро далеликунанда аз маҳсуси мусаввир бар чизҳои пӯшида ва бар ҳастӣ нафаси мутлақ ,у ҳиўлии ҷавҳарӣ оростааст мар пазируфтани сӯратроу ончии ҳаме ба нафас расад аз сӯратҳоӣ ки бар аҷсомаст , ба феъл нафасаст андари зоти хеш ба ёрии ақл , ва раво нест ки сӯратӣ беҳиўлӣ падед ояд ҷуз аз нафас ё мари он сӯратро аз он ҳиўлии чизе муҷаррад кунаду андари зоти хеши мари онро нигоҳ дорад ҷузи нафас . Ва чу мари сӯратҳои ҷузвиро аз ҳиўлёти нафаси ҳаме бар оҳнҷду сӯрат бар ҳиўлӣ ба нафас падед ояд , ин ҳол далеласт бар онкии мари ин сӯратҳои тбоъиро бар ҳиўлёти он , нафаси куллӣ афкандааст аз баҳр ( доно кардани мари нуфуси ҷузвиро . Ва ) мақсӯди сонеъи ҳаким аз омехтани ин ду ҷавҳар бо якдигар ба доно кардани мари нафаси ҷузвироу расонӣдани мари ин ҷавҳари шарифро ба маҳаллӣ ки ӯ сазовор онаст , бад-ӣни ҳавос ки андари таркиб ниҳодаасту мари нафасро додааст ҳаме ҳосил ояду ончии эзади таъолӣ хоста аст бӯда шудааст , чунонкӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( лиқзии аллоҳи умарои кони мФъўло ) .

پس گوییم که جسم مر نفس را مشاکل و مجانس است به رویی، و مر او را مخالف و معاند است به دیگر (روی.) آن گاه گوییم که نیز مناسبتی هست میان جسم و (میان) نفس پوشیده، و (هم چنان) نیز مخالفتی هست میان ایشان پوشیده. اما مناسبت پوشیده بدان روی است که مخالفت ظاهر ایشان بدان روی است، از بهر آنکه به رویی نفس فاعل است و جسم منفعل است مر او را (و) به دیگر روی (جسم فاعل است و نفس منفعل است مر او را. و حال اندر شرح مخالفت پوشیده به میان ایشان هم بر این وجه است. اما مناسبت پوشیده به میان این دو جوهر که به اصل موافق اند و به صفت مخالف اند، آن است که هم چنان که جسم جوهری منفعل است مر نفس را و فاعل است اندر او و انفعال اجسام و هیولیات طبایعی و صنایعی از فاعلان طباعی و صناعی بر درستی این معنی گواست، نفس نیز جوهری) منفعل است مر جسم (را و جسم فاعل است اندر وی. و) انفعال نفس از راه پنج قوت (خویش از) بیننده و شنونده و چشنده و بوینده و بساونده که ایشان صاحب خبر آن نفس اند و مر صورت های جسمانی را از جسم به نفس رسانند تا حال نفس به پذیرفتن آن صورت ها از آنچه بر آن باشد بگردد و منفعل شود و جسم به حال خویش ماند، بر مثال گشتن مصنوع از صانع و ماندن صانع بر حال خویش، بر درستی این قول گواست. و اما مخالفت پوشیده به میان این دو جوهر بدان روی است که فاعل مر منفعل را مخالف است بدانچه یکی اثرکننده است و دیگر اثرپذیر است. و چو ظاهر کردیم که جسم اندر نفس اثرکننده است و نفس از او اثرپذیر است، پیدا شد که میان ایشان بدین روی مخالفت است، با آنکه معدن و منبع صورت نفس است. و مر هیولی را صنع نیست، بل (که) هستی او به صورت است و صورت است مر نفس جزوی را دلیلی کننده از محسوس مصور بر چیزهای پوشیده و بر هستی نفس مطلق، و هیولی جوهری آراسته است مر پذیرفتن صورت را و آنچه همی به نفس رسد از صورت هایی که بر اجسام است، به فعل نفس است اندر ذات خویش به یاری عقل، و روا نیست که صورتی بی هیولی پدید آید جز از نفس یا مر آن صورت را از آن هیولی چیزی مجرد کند و اندر ذات خویش مر آن را نگاه دارد جز نفس. و چو مر صورت های جزوی را از هیولیات نفس همی بر آهنجد و صورت بر هیولی به نفس پدید آید، این حال دلیل است بر آنکه مر این صورت های طباعی را بر هیولیات آن، نفس کلی افکنده است از بهر (دانا کردن مر نفوس جزوی را. و) مقصود صانع حکیم از آمیختن این دو جوهر با یکدیگر به دانا کردن مر نفس جزوی را و رسانیدن مر این جوهر شریف را به محلی که او سزاوار آن است، بدین حواس که اندر ترکیب نهاده است و مر نفس را داده است همی حاصل آید و آنچه ایزد تعالی خواسته است بوده شده است، چنانکه همی گوید (، قوله) : (لیقضی الله امرا کان مفعولا).

Пас гӯйем ки ҷасади андари ин олам ба ду қисмаст , яке аз ӯ нафсонӣаст ки мар ӯро бо ҳаракати тбоъии ҳаракат олатӣаст ки бидон олат ӯ ба ҷонибҳои мухталиф ҳаракат кунад , чу ҳаракати набот ба олати беху шохи сӯии марказу сӯии ҳавошии олам , ва чу ҳаракати ҳайвон – пас аз онкии аҷзои табоиъи андар ӯ ба ҳаракоти тбоъӣ мутаҳаррикаст – ба ҷонибҳои мухталифи бад-ӣни олат ки ҳайвон ёфтааст аз дасту пойу ҷузи он . Ва ҳар ҷисмӣ аз аҷсоми нафсонӣ ки мар ӯро анвоъи ҳаракат бештараст , он нафас ки ҳаракат ӯ бидонаст шариф тараст , чунонкӣ чу мари аҷсоми ҳайвониро анвоъи ҳаракат беш аз он ду ҳаракатаст ки мари наботи рост – яке ( сӯй ) марказ ба беху дигари сӯии ҳавошии олам ба шох – чу рафтани ҳайвон ба фарозу нишеб ва ба ҳар ҷонибӣ ки хоҳад , нафас ( ҳиссӣ ) шариф тараст аз нафаси наботӣ . Ва чу мари нафаси инсониро бо ҳаракоти ҳайвонӣ , ҳаракоти нутқу тадбиру тамизу тзкиру тбсиру иктисоб ( муқаддамот )у истихроҷ натоиҷаст ки мари онро ниҳоят нест , зоҳир ( шудааст ки шарифтар ҷисмии ҷисм мардумаст ки он нафаси бадв пайвастаасту шарифтар нафасии ин нафасаст ки мар ӯро ин ҳаракот бениҳоятаст . Ва чу ҷисм ҷавҳарӣаст қоим ба зоти хеш бе онкии мари нафасро бадв пайвастагӣаст ва ин ду ҷавҳари мари якдигарро бидонча яке ҷои гиру мутаноҳӣ ва мунфаиласту дигари ноҷои гиру номаҳдӯд ва фоил аст мухолифанд , чора Эй нест аз онкӣ ҳар яке ) аз эшон ба зот хеш мавҷӯданд .

پس گوییم که جسد اندر این عالم به دو قسم است، یکی از او نفسانی است که مر او را با حرکت طباعی حرکت آلتی است که بدان آلت او به جانب های مختلف حرکت کند، چو حرکت نبات به آلت بیخ و شاخ سوی مرکز و سوی حواشی عالم، و چو حرکت حیوان – پس از آنکه اجزای طبایع اندر او به حرکات طباعی متحرک است – به جانب های مختلف بدین آلت که حیوان یافته است از دست و پای و جز آن. و هر جسمی از اجسام نفسانی که مر او را انواع حرکت بیشتر است، آن نفس که حرکت او بدان است شریف تر است، چنانکه چو مر اجسام حیوانی را انواع حرکت بیش از آن دو حرکت است که مر نبات راست – یکی (سوی) مرکز به بیخ و دیگر سوی حواشی عالم به شاخ – چو رفتن حیوان به فراز و نشیب و به هر جانبی که خواهد، نفس (حسی) شریف تر است از نفس نباتی. و چو مر نفس انسانی را با حرکات حیوانی، حرکات نطق و تدبیر و تمیز و تذکیر و تبصیر و اکتساب (مقدمات) و استخراج نتایج است که مر آن را نهایت نیست، ظاهر (شده است که شریف تر جسمی جسم مردم است که آن نفس بدو پیوسته است و شریف تر نفسی این نفس است که مر او را این حرکات بی نهایت است. و چو جسم جوهری است قایم به ذات خویش بی آنکه مر نفس را بدو پیوستگی است و این دو جوهر مر یکدیگر را بدانچه یکی جای گیر و متناهی و منفعل است و دیگر ناجای گیر و نامحدود و فاعل است مخالفند، چاره ای نیست از آنکه هر یکی) از ایشان به ذات خویش موجوداند.

(у пайвастан ) эшон ба якдигар на аз баҳр онаст ( то ҳар яке мавҷӯд бошад ва ) на бидонаст низ то нафаси ҳам чунон бошад ки ҳасту ҷисми ҳам чунон бошад ки ҳаст . Ва дигар шудани ҳоли ҷисм ва пазируфтани шараф ӯ аз омехтани нафас бо ӯ , моро далеласт бдонкаҳи андари омехтани нафасро бо ҷисм , низ пазируфтани шарафу сӯрату баҳо ва ҷамоласт ба ваҷҳеи дигар . Пас воҷибаст бар мо боз ҷустан аз чигунагии пайвастани эшон ба якдигар , пас аз чарое омехтани эшон боҳам , то ( мар ) ҳикмати ҳаким ( алӣам )ро шинохта бошем ки андари шинохти ҳикмати хайр бисёраст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ( , қавла ) : ( иўтии алҳкмаҳи ман ишоء ва ман юати алҳкмаҳи Фқди аўтии хирои ксиро ва мо изкри алои аўлўои алолбб ) .

(و پیوستن) ایشان به یکدیگر نه از بهر آن است (تا هر یکی موجود باشد و) نه بدان است نیز تا نفس هم چنان باشد که هست و جسم هم چنان باشد که هست. و دیگر شدن حال جسم و پذیرفتن شرف او از آمیختن نفس با او، ما را دلیل است بدانکه اندر آمیختن نفس را با جسم، نیز پذیرفتن شرف و صورت و بها و جمال است به وجهی دیگر. پس واجب است بر ما باز جستن از چگونگی پیوستن ایشان به یکدیگر، پس از چرایی آمیختن ایشان باهم، تا (مر)حکمت حکیم (علیم) را شناخته باشیم که اندر شناخت حکمت خیر بسیار است، چنانکه خدای تعالی همی گوید (، قوله) : (یوتی الحکمه من یشاء و من یوت الحکمه فقد اوتی خیرا کثیرا و ما یذکر الا اولوا الالبب).

Пас гӯйем ки чунонкии андари олами нафас ба се мартаба омадааст , мари аҷсоми нафсониро бар се мартабаи ниҳода (аст : ) нафас наботӣаст ки ки мари аҷсоми наботро андари мартабат ғизо кашӣдан ва афзудан ва зодан монанди хеш ба пой кардаасту мари ҷумлагии ин се қӯтро нафас наботӣ гӯйанд ,у нафас ҳайвонӣаст ки мари аҷсоми ҳайвонотро андар мартабат ёфтан маҳсусот ва бастани хаёл аз сӯратҳо ва ҷунбидан ба ихтиёри хеш ба пой кардаасту мари ҷумлагии ин се қӯтро нафас ҳайвонӣ гӯйанд ,у нафас нотиқааст ки мари аҷсоди инсониро андари мартабати нутқу тадбиру эҳтирозу тамизу ҷузи он ба пой кардаасту мари ҷумлагӣ ( ин ) қӯтҳоиро ки нафас мардум бидон махсӯсаст , нафас нотиқа гӯйанд . Ва андар ҳар нафас аз ин нуфус , қӯти зойиш монанди хеш мавҷӯдаст мари нгоҳдошти навъи хешро бидон шавқи табиӣ ки мар ӯро ҳосиласт сӯй монандаи бӯдан ба сонеъи ҳақи андари вуҷӯду субут ва нопазируфтани фано то ҳангоми ҳосил шудани ғараз аз ин сунъи азим , бал ( ки ) андар ҳар нафасӣ аз ин ду нафаси ҳамон қӯтҳо ки андари он нафасаст ки пеш аз ӯст андар вуҷӯд ҳасту дигари қӯтҳо ҷузи он низ ҳасту андари нафаси нотиқаи қӯтҳои нафас ҳиссӣ ҳасту дигари қӯтҳо ҷузи он ( низ ) ҳаст .

پس گوییم که چنانکه اندر عالم نفس به سه مرتبه آمده است، مر اجسام نفسانی را بر سه مرتبه نهاده (است: )نفس نباتی است که که مر اجسام نبات را اندر مرتبت غذا کشیدن و افزودن و زادن مانند خویش به پای کرده است و مر جملگی این سه قوت را نفس نباتی گویند، و نفس حیوانی است که مر اجسام حیوانات را اندر مرتبت یافتن محسوسات و بستن خیال از صورت ها و جنبیدن به اختیار خویش به پای کرده است و مر جملگی این سه قوت را نفس حیوانی گویند، و نفس ناطقه است که مر اجساد انسانی را اندر مرتبت نطق و تدبیر و احتراز و تمیز و جز آن به پای کرده است و مر جملگی (این) قوت هایی را که نفس مردم بدان مخصوص است، نفس ناطقه گویند. و اندر هر نفس از این نفوس، قوت زایش مانند خویش موجود است مر نگاهداشت نوع خویش را بدان شوق طبیعی که مر او را حاصل است سوی ماننده بودن به صانع حق اندر وجود و ثبوت و ناپذیرفتن فنا تا هنگام حاصل شدن غرض از این صنع عظیم، بل (که) اندر هر نفسی از این دو نفس همان قوت ها که اندر آن نفس است که پیش از اوست اندر وجود هست و دیگر قوت ها جز آن نیز هست و اندر نفس ناطقه قوت های نفس حسی هست و دیگر قوت ها جز آن (نیز) هست.

Он гоҳ ( гӯйем ки мизоҷӣ ) каз чаҳор табъ ҳосил шавад , аз баҳри мизоҷи ҷасади мардумро чу бунёдӣу ҳиўлӣ ӣӣаст мари вуҷӯди рӯҳи наботиро андар ( ӯ , ва ) вуҷӯди рӯҳи наботӣ (ро ) андари мизоҷи табоиъи таъсии аҷром фалакаст , аънӣ ки қӯт кашӣдан ғизо ва афзудану тухм овардан аз баҳр зодан ( монанди ) хеши андари он мизоҷи ҳаме аз таъсии аҷроми фалакӣ падед ояд . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ин маъниҳо ки андари ин ҷузви мизоҷии ҳаме ҳосил ояд , андари куллиёт ӯ нест . Пас воҷиб ояд ки ин маъонии андар ӯ на аз куллиёт ӯ ояд , бал ( ки ) аз чизеи дигар ҳаме ояд . Ва чизе дигар нест ки осору қӯтҳои он бар ин табоиъи куллиёт мФозасту мари ҳаракоти онро иқболи сӯй инаст , магари ин аҷроми алавӣ ки мари ин аҷсоми фурӯдинро гирд ( гирифтаасту мари қӯтҳои хешро сӯй ӯ ҳамеи фурӯди орад ҳамеша . Ва омадани шуъоъҳоу гармиҳои маҳсус аз аҷроми сӯии марказу ҳаракоти эшон ба гирди ин табоиъ , бар дурустии ин қавли гўост . Ва чу он ҳаракат ки сабот ӯ ба маҷмӯи ин се маънӣаст ки ёд кардем номаҳсусасту ҷнбонндаҳ ҷисмаст , донистем ки вуҷӯди он ба таъсиӣаст аз аҷроми алавӣ ва аз ҳаракоти эшон ) андари аҷроми суфло . Агар касе гуяд : ( агар чунин ки ту гуфтӣ ) будӣ , боистӣ ки куллиёти табоиъ ба пазируфтани мари он таъсиро нестии пзирФтндӣ аз ин ҷзўёт , яъне ҳамаи табоиъи наботи гаштандӣ , аз баҳри онкии кули чиз ( бар ) пазируфтани кули ончии ҷузв ӯ аз он ҷузвии пазиради гўост , ҷавоби мо ( мар ӯро ) онаст ки гӯйем : аҳотти афлоку аҷроми алавӣ ки он маъданҳои латоифасту осор ӯ бар ончии зер ӯаст аз табоиъ мФозаст , гўости бдонкаҳи қӯтҳо аз аҷроми ҳаме бояд ки ба кули ин аҷсом расад на ба баъзе аз он ду баъзе . Ва мудаббири ҳакиму сонеъи алӣами мари ин аҷсомро бар тартиби андрмконҳои маълум боздоштаасту мронро ба тадриҷ бар якдигари ҳамеомезад ба миёнҷӣон . Ва он асарҳои оянда аз аҷроми алавӣ ҷӯяндааст мари мизоҷиро ки зери табоиъ ба адли ҳосил омадааст то бадви пайвандад бар андоза пазируфтан он мизоҷи мари он асарро ва ба баҳрӣ аз он нпиўндд беёрон ӯ , аз баҳри онкӣ на адл бошад расонӣдани фоидае ки мари онро аз баҳри чаҳор ҷисми мухталифи сӯрату қӯт сохта бошад – чу эшон ҳар чеҳри андар ( як ) таркиб гирд оянд ва бар якдигар ситам накунанд – ҷуз бидон ҳар чаҳор чу бар адл ва ростӣ бошанд ,у сонеъи ҳаким аз на адл барӣаст . Ва ҳар гоҳ ки аҷзои табоиъи андари мизоҷӣ мткоФӣ набошад , рӯҳ ки ӯ асари аноят илоҳӣ аст бидон нпиўндд , аз баҳри онкӣ раво нест каз адлу асару анояти илоҳии чизҳое ки адлу асару анояти илоҳӣ аз баҳри пайвастани бадишони ҳамеи сӯии марказ олам ояд , чизеи бештар баҳра ёбад аз чизе ва бар якдигари андари қабули он ситам кунанд , ва чу аҷзои табоиъи андари мизоҷӣ мткоФӣ набошад , яке аз он бештар аз дайгарӣ бошаду онкӣ қавӣ бошад бар он заъиф ситам кунад , лоҷарами анояти илоҳӣ ба сабаби он ситами бадишони нпиўндд . Ва фароз овардани сонеъи ҳакими мари ин чаҳор чизи мухталифи сӯрату қӯтро андари ҷўФи ин қуббаи афлоки ороста ба кавокиби асаркунанда , бар дурустии ин қавл ки гуфтем : мари ин фоидаҳоу қӯтҳоро ки андар аҷромаст сонеъи ҳакими андари эшон аз баҳри он ниҳодааст то бад-ӣн ҳар чаҳор баҳраи ҷисми мари онро ба сӯят бирасонад ва ба адл безулмӣ ва кам ( ва ) бешӣ , гўост . Пас дуруст кардем ки рӯҳи наботии андари мизоҷи табоиъ каз баҳри ҷисми мардум фароз ояд , аз аҷроми алавӣ ояндааст ва он мизоҷ чу бунёдӣу ҳиўлӣ ӣӣаст мар пазируфтан ин рӯҳро , ва зоҳир кардем ки ( чаро ) чу мизоҷ на муътадил бошад рӯҳи бадви нпиўндд .

آن گاه (گوییم که مزاجی) کز چهار طبع حاصل شود، از بهر مزاج جسد مردم را چو بنیادی و هیولی یی است مر وجود روح نباتی را اندر (او، و) وجود روح نباتی (را) اندر مزاج طبایع تاثیر اجرام فلک است، اعنی که قوت کشیدن غذا و افزودن و تخم آوردن از بهر زادن (مانند) خویش اندر آن مزاج همی از تاثیر اجرام فلکی پدید آید. و دلیل بر درستی این قول آن است که این معنی ها که اندر این جزو مزاجی همی حاصل آید، اندر کلیات او نیست. پس واجب آید که این معانی اندر او نه از کلیات او آید، بل (که) از چیزی دیگر همی آید. و چیزی دیگر نیست که آثار و قوت های آن بر این طبایع کلیات مفاض است و مر حرکات آن را اقبال سوی این است، مگر این اجرام علوی که مر این اجسام فرودین را گرد (گرفته است و مر قوت های خویش را سوی او همی فرود آرد همیشه. و آمدن شعاع ها و گرمی های محسوس از اجرام سوی مرکز و حرکات ایشان به گرد این طبایع، بر درستی این قول گواست. و چو آن حرکت که ثبات او به مجموع این سه معنی است که یاد کردیم نامحسوس است و جنباننده جسم است، دانستیم که وجود آن به تاثیری است از اجرام علوی و از حرکات ایشان) اندر اجرام سفلی. اگر کسی گوید: (اگر چنین که تو گفتی) بودی، بایستی که کلیات طبایع به پذیرفتن مر آن تاثیر را نیستی پذیرفتندی از این جزویات، یعنی همه طبایع نبات گشتندی، از بهر آنکه کل چیز (بر) پذیرفتن کل آنچه جزو او از آن جزوی پذیرد گواست، جواب ما (مر او را) آن است که گوییم: احاطت افلاک و اجرام علوی که آن معدن های لطایف است و آثار او بر آنچه زیر او است از طبایع مفاض است، گواست بدانکه قوت ها از اجرام همی باید که به کل این اجسام رسد نه به بعضی از آن دو بعضی. و مدبر حکیم و صانع علیم مر این اجسام را بر ترتیب اندرمکان های معلوم بازداشته است و مرآن را به تدریج بر یکدیگر همی آمیزد به میانجیان. و آن اثرهای آینده از اجرام علوی جوینده است مر مزاجی را که زیر طبایع به عدل حاصل آمده است تا بدو پیوندد بر اندازه پذیرفتن آن مزاج مر آن اثر را و به بهری از آن نپیوندد بی یاران او، از بهر آنکه نه عدل باشد رسانیدن فایده ای که مر آن را از بهر چهار جسم مختلف صورت و قوت ساخته باشد – چو ایشان هر چهر اندر (یک) ترکیب گرد آیند و بر یکدیگر ستم نکنند – جز بدان هر چهار چو بر عدل و راستی باشند، و صانع حکیم از نه عدل بری است. و هر گاه که اجزای طبایع اندر مزاجی متکافی نباشد، روح که او اثر عنایت الهی است بدان نپیوندد، از بهر آنکه روا نیست کز عدل و اثر و عنایت الهی چیزهایی که عدل و اثر و عنایت الهی از بهر پیوستن بدیشان همی سوی مرکز عالم آید، چیزی بیشتر بهره یابد از چیزی و بر یکدیگر اندر قبول آن ستم کنند، و چو اجزای طبایع اندر مزاجی متکافی نباشد، یکی از آن بیشتر از دیگری باشد و آنکه قوی باشد بر آن ضعیف ستم کند، لاجرم عنایت الهی به سبب آن ستم بدیشان نپیوندد. و فراز آوردن صانع حکیم مر این چهار چیز مختلف صورت و قوت را اندر جوف این قبه افلاک آراسته به کواکب اثرکننده، بر درستی این قول که گفتیم: مر این فایده ها و قوت ها را که اندر اجرام است صانع حکیم اندر ایشان از بهر آن نهاده است تا بدین هر چهار بهره جسم مر آن را به سویت برساند و به عدل بی ظلمی و کم (و) بیشی، گواست. پس درست کردیم که روح نباتی اندر مزاج طبایع کز بهر جسم مردم فراز آید، از اجرام علوی آینده است و آن مزاج چو بنیادی و هیولی یی است مر پذیرفتن این روح را، و ظاهر کردیم که (چرا) چو مزاج نه معتدل باشد روح بدو نپیوندد.

Он гоҳ гӯйем ки ин рӯҳи наботӣ ки мар ӯро ин се қӯтаст , мари ин мизоҷро каз баҳри сохта шудани ҳайкали мардум фароз ояд , ҳам чу ҳиўлӣ ва ҳомилӣ гирданд мари вуҷӯди рӯҳи ҳайвониро андар ӯ . Ва вуҷӯди рӯҳи ҳайвонии андари он мизоҷи пас аз вуҷӯди рӯҳи наботии андар ӯ , ҳам ба таъси аҷромаст то рӯҳи наботии андари он ҳамеи қӯти ҳису хаёлу ҳаракат ба муроди хешро бипазираду ном ӯ ( рӯҳ ҳиссӣ шавад . Пас воҷибаст бар мо ки бингарем ки ин рӯҳи ҳайвонӣ ки андари ин мизоҷ ояд , мари ин мизоҷро шоистаи рӯҳ нотиқа кунад ё на ?у рӯҳи нотиқаи андари ин мизоҷ низ ба таъсии аҷром ҳаме ояд ё на ? ва ҳар яке аз ин арвоҳ чу якдигар бошанд андари нисбати хеши сӯии мизоҷ ки ӯ асли ҳайкал мардумаст , ё ҳоли ҳосил шудани рӯҳи нотиқа ) андари ин ҳайкал ба хилофи ҳол ( рӯҳ ) наботӣ ва ҳайвонӣаст ?

آن گاه گوییم که این روح نباتی که مر او را این سه قوت است، مر این مزاج را کز بهر ساخته شدن هیکل مردم فراز آید، هم چو هیولی و حاملی گرداند مر وجود روح حیوانی را اندر او. و وجود روح حیوانی اندر آن مزاج پس از وجود روح نباتی اندر او، هم به تاثیر اجرام است تا روح نباتی اندر آن همی قوت حس و خیال و حرکت به مراد خویش را بپذیرد و نام او (روح حسی شود. پس واجب است بر ما که بنگریم که این روح حیوانی که اندر این مزاج آید، مر این مزاج را شایسته روح ناطقه کند یا نه؟ و روح ناطقه اندر این مزاج نیز به تاثیر اجرام همی آید یا نه؟ و هر یکی از این ارواح چو یکدیگر باشند اندر نسبت خویش سوی مزاج که او اصل هیکل مردم است، یا حال حاصل شدن روح ناطقه) اندر این هیکل به خلاف حال (روح) نباتی و حیوانی است؟

Пас гӯйем ки мари рӯҳи наботӣ (ро бо рӯҳи ҳайвонии мушорикат )аст андар кашӣдан ( ғизо ) ва афзудан ва зодан монанди хеш ,у фарқи миёни эшон онаст ки мари рӯҳи ҳайвониро ҳаракат интиқолӣасту мари душмани хешро бишносад вази ғизои хеш мижа ёбаду мари рӯҳи наботиро ин маънӣ ҳо нест . Аммо агар касе чунон гумони барад ки мо андари фарқ ба миёни ин ду рӯҳи мари ҷуфт гирифтанро аз баҳри таносул фаромӯш кардем ки мари ҳайвонро шинохти ҷуфт хешаст то бо ҳеҷ ҳайвон ки на аз навъ ӯ бошад ҷуфт нагираду мари наботро ин нест , гумон ӯ на дуруст бошад , аз баҳри онкии ҷуфт гирифтани набот ба навъи хеши устувортару дурусттар аз ҷуфт гирифтан ҳайвонаст . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҳар донае аз донаҳои растанӣ ҷуфтӣаст ки мари якеро аз ӯ манзалат нарайасту мари дайгариро манзалат модагӣаст , ва аз офариниши мар ӯро чу ҳаракат ба хост ва интиқолӣ нест , бар якдигари баста ва ҷуфт карда падеди омдстнд ки ҷудо нашаванд ва ҳар яке аз эшон ҷузи мари он ҷуфтро ки бо ӯ баста аст напасандад ва бо дайгарии ҳам аз ҷинс хеш наёмизад ва ҷуфт нагирад , пас бо дигари ҷинс чигунаомезад ? чунонкӣ агар касе ду донаи гандумро ки ҳар яке аз он ҷуфтӣаст бар якдигари баста , аз якдигар ҷудо кунаду ҷуфти инро бидону ҷуфти онро бад-ӣн бадал кунад , ҳаргиз нараведу ҳоли дигари донаҳо ба ҷумлагии ҳам инаст ,у ҳайвоноти мари ҷеффатони хешро бадал кунанд ва бо дигар ҷеффатон биомезанд . Пас дуруст шуд ки ҷуфт гирифтан ( донаҳои наботӣ ба қӯти рӯҳи наботии қавитар аз ҷуфт гирифтан ) ҳайвонаст ( ба рӯҳи ҳиссӣ . )

پس گوییم که مر روح نباتی (را با روح حیوانی مشارکت) است اندر کشیدن (غذا) و افزودن و زادن مانند خویش، و فرق میان ایشان آن است که مر روح حیوانی را حرکت انتقالی است و مر دشمن خویش را بشناسد وز غذای خویش مژه یابد و مر روح نباتی را این معنی ها نیست. اما اگر کسی چنان گمان برد که ما اندر فرق به میان این دو روح مر جفت گرفتن را از بهر تناسل فراموش کردیم که مر حیوان را شناخت جفت خویش است تا با هیچ حیوان که نه از نوع او باشد جفت نگیرد و مر نبات را این نیست، گمان او نه درست باشد، از بهر آنکه جفت گرفتن نبات به نوع خویش استوارتر و درست تر از جفت گرفتن حیوان است. و دلیل بر درستی این قول آن است که هر دانه ای از دانه های رستنی جفتی است که مر یکی را از او منزلت نری است و مر دیگری را منزلت مادگی است، و از آفرینش مر او را چو حرکت به خواست و انتقالی نیست، بر یکدیگر بسته و جفت کرده پدید آمدستند که جدا نشوند و هر یکی از ایشان جز مر آن جفت را که با او بسته است نپسندد و با دیگری هم از جنس خویش نیامیزد و جفت نگیرد، پس با دیگر جنس چگونه آمیزد؟ چنانکه اگر کسی دو دانه گندم را که هر یکی از آن جفتی است بر یکدیگر بسته، از یکدیگر جدا کند و جفت این را بدان و جفت آن را بدین بدل کند، هرگز نروید و حال دیگر دانه ها به جملگی هم این است، و حیوانات مر جفتان خویش را بدل کنند و با دیگر جفتان بیامیزند. پس درست شد که جفت گرفتن (دانه های نباتی به قوت روح نباتی قوی تر از جفت گرفتن) حیوان است (به روح حسی.)

Ва фарқ ба миёни рӯҳи ҳайвонӣу миёни рӯҳи нотиқа онаст ки мари рӯҳи нотиқаро ҳаракатаст андари зоти хеш бе мушорикати ҷисм ,у мари рӯҳи ҳайвониро ҳаракатӣ нест ҷуз ба мушорикати ҷисм , чу талаби ҷуфт аз баҳри насл ва гурехтан аз душман ва ҷустани мари ғизои хешро ба ҷойҳоу ҷузи он . Ва он ҳаракат ки мари нафаси нотиқаро ба зот хешаст бе мушорикати ҷисм , онаст ки ӯ мнозът кунад ба зоти хеш бо маъниҳоу қӯтҳои табиӣ , чу Фрўшкстн ӯ мари қӯти шаҳвониро андари ҷисму фурӯ хӯрдан ӯ мари хашмроу боздоштан ӯ мари қӯти ғзокшндаҳро аз бисёр хӯрдан ва аз баддилӣ ва аз сбксорӣу дигари ахлоқи нописандида , то ба зоти хеши мари ин қӯтҳои табииро ҳаме ба эътидоли бози бараду мари нафаси ҳайвонии хешро аз на адл боз дорад . Он гоҳи нафаси нотиқаи ҳаме аз ҷисм муҷаррад шавад андари кор бастани қӯт бе ниҳояти хеш , ва он чу ангехтани муқаддамот қиёсӣаст мар ӯро аз чизҳое ки он андари бдиҳти ақл мазкӯраст –у шарҳи он пеш аз ин гуфта шудааст –у берун овардани натоиҷи рост аз он мари хештанроу бози мари он натоиҷро муқаддамоти натоиҷӣ каз он давртараст гардонӣдан бар тартиб , то зоҳир шудааст мари хирадмандро ки нафаси нотиқа ба зоти хеши ҳам фоиласт ва ҳам мунфаиласт . Аммо мунфаил бидон рӯйаст ки муқаддамоти ангезад аз бдиҳти ақл , чунонкӣ гуяд : ( ҳар ҷисмии макон гираст ва ҳар маконгирӣ ҳаракат пазираст , то натиҷа аз ин ду муқаддама он ояд ки ҳеҷ ҷисмӣ ҷнбонндаҳ нест , то бад-ӣни ҳаракату феъл каз зот ӯ омад мари зот ӯро маълум шуд ки он чиз ки он ҷнбонндаҳ ҷисмаст макон гир нест ва чу макон гир нест ҷисм нест , ва ӯ бад-ӣни феъли мафъӯл хеш бошад . Пас дуруст шуд бад-ӣни шарҳ ки кардем ки нафасҳои наботӣу ҳайвонӣ ҳар чанд ки бар ) ҷнбонидн қудрат доранд , ( ҷнбонидни эшон ) ҷузи мари ҷисмро нест . Ва мари нафас ( нотиқаро ) қӯтӣ ҳаст ки бидон қӯти мари ҷнбонндаҳи ҷисмро биҷунбанд ва ҳам бидон қӯти мари зоти хешро биҷунбанд . Аммо ҷнбонидн ӯ мари ҷнбонндаҳи мари ҷисмро ба боздошт ӯст мари нафаси ҳайвониро аз хашму шаҳвату ҳасаду ҷузи он ки ин қӯтҳо мари нафаси ҳайвониро биҷунбанд ,у мари нафаси нотиқаро ин қӯту ҳаракат ба ёрӣ ақласт . Ваам ҷнбонидн ӯ мари зоти хешро андари ҳосил кардани натоиҷ аз муқаддамоти қиёсӣ ба қӯт ақласт . Ва бад-ӣни сабаб дуруст шуд ки қӯти ҷнбонндаҳи нафаси нотиқа бениҳоятаст , на бидон рӯй ки ӯ ҳаргизи нёромд аз ҳаракат кардани андари иктисоби муқаддамоту истихроҷи натоиҷ аз он , ва лекин бидон рӯй ки ӯ аз қӯти хеши Фрўнмонди андар пазируфтани эърозӣу ҳаракот ки сазовор ӯст ва он пазируфтан илмаст ,у ҷисмонӣоти Фрўмоннд аз пазируфтани эърозӣ ки он сазовор эшонаст , чунонкӣ чу чизеи сиёҳ ё сипед шавад , низ аз он пас мари сиёҳӣ ё сипедиро брнагирад . Ва нафаси нотиқа ҳар чанд мари илмро бештари пазирад , бар пазируфтани илмӣ ки мар ӯро нест чолок тар шавад ва бидонча биомузад бар омухтани ончии мар ӯро омухтанӣ бошад қудрат бештар ёбад ва ин ҳол ба хилофи аҳвол ҷисмонӣотаст , аз баҳри онкӣ чу ҷисми мари андакиро аз сиёҳии пазируфт , аз он пас сиёҳии камтари пазирад ва ҳар чанд сиёҳии бештари пазиради заъифтар ҳаме шавад ( андар пазируфтани сиёҳӣ то аз пазируфтани сиёҳии андаки андаки он ҷисм ) чунон шавад ки низ сиёҳиро натавонад пазируфтан . Пас дуруст кардем ки мари рӯҳи нотиқаи роқўтӣ бениҳоятаст ва фоиласт мари зоти хешроу зот ӯ ( мар ӯ ) мунфаиласту ҳол ӯ ба хилофи ҳоли он ду рӯҳ дигараст ки андари вуҷӯд бар ӯ мақдаманд , ва лозим кардем ки омадан ӯ на чу омадан он ду рӯҳаст андари ин ҳайкал .

و فرق به میان روح حیوانی و میان روح ناطقه آن است که مر روح ناطقه را حرکت است اندر ذات خویش بی مشارکت جسم، و مر روح حیوانی را حرکتی نیست جز به مشارکت جسم، چو طلب جفت از بهر نسل و گریختن از دشمن و جستن مر غذای خویش را به جای ها و جز آن. و آن حرکت که مر نفس ناطقه را به ذات خویش است بی مشارکت جسم، آن است که او منازعت کند به ذات خویش با معنی ها و قوت های طبیعی، چو فروشکستن او مر قوت شهوانی را اندر جسم و فرو خوردن او مر خشم را و بازداشتن او مر قوت غذاکشنده را از بسیار خوردن و از بددلی و از سبکساری و دیگر اخلاق ناپسندیده، تا به ذات خویش مر این قوت های طبیعی را همی به اعتدال باز برد و مر نفس حیوانی خویش را از نه عدل باز دارد. آن گاه نفس ناطقه همی از جسم مجرد شود اندر کار بستن قوت بی نهایت خویش، و آن چو انگیختن مقدمات قیاسی است مر او را از چیزهایی که آن اندر بدیهت عقل مذکور است – و شرح آن پیش از این گفته شده است – و بیرون آوردن نتایج راست از آن مر خویشتن را و باز مر آن نتایج را مقدمات نتایجی کز آن دورتر است گردانیدن بر ترتیب، تا ظاهر شده است مر خردمند را که نفس ناطقه به ذات خویش هم فاعل است و هم منفعل است. اما منفعل بدان روی است که مقدمات انگیزد از بدیهت عقل، چنانکه گوید: (هر جسمی مکان گیر است و هر مکان گیری حرکت پذیر است، تا نتیجه از این دو مقدمه آن آید که هیچ جسمی جنباننده نیست، تا بدین حرکت و فعل کز ذات او آمد مر ذات او را معلوم شد که آن چیز که آن جنباننده جسم است مکان گیر نیست و چو مکان گیر نیست جسم نیست، و او بدین فعل مفعول خویش باشد. پس درست شد بدین شرح که کردیم که نفس های نباتی و حیوانی هر چند که بر) جنبانیدن قدرت دارند، (جنبانیدن ایشان) جز مر جسم را نیست. و مر نفس (ناطقه را) قوتی هست که بدان قوت مر جنباننده جسم را بجنباند و هم بدان قوت مر ذات خویش را بجنباند. اما جنبانیدن او مر جنباننده مر جسم را به بازداشت اوست مر نفس حیوانی را از خشم و شهوت و حسد و جز آن که این قوت ها مر نفس حیوانی را بجنباند، و مر نفس ناطقه را این قوت و حرکت به یاری عقل است. و ام جنبانیدن او مر ذات خویش را اندر حاصل کردن نتایج از مقدمات قیاسی به قوت عقل است. و بدین سبب درست شد که قوت جنباننده نفس ناطقه بی نهایت است، نه بدان روی که او هرگز نیارامد از حرکت کردن اندر اکتساب مقدمات و استخراج نتایج از آن، و لیکن بدان روی که او از قوت خویش فرونماند اندر پذیرفتن اعراضی و حرکات که سزاوار اوست و آن پذیرفتن علم است، و جسمانیات فرومانند از پذیرفتن اعراضی که آن سزاوار ایشان است، چنانکه چو چیزی سیاه یا سپید شود، نیز از آن پس مر سیاهی یا سپیدی را برنگیرد. و نفس ناطقه هر چند مر علم را بیشتر پذیرد، بر پذیرفتن علمی که مر او را نیست چالاک تر شود و بدانچه بیاموزد بر آموختن آنچه مر او را آموختنی باشد قدرت بیشتر یابد و این حال به خلاف احوال جسمانیات است، از بهر آنکه چو جسم مر اندکی را از سیاهی پذیرفت، از آن پس سیاهی کمتر پذیرد و هر چند سیاهی بیشتر پذیرد ضعیف تر همی شود (اندر پذیرفتن سیاهی تا از پذیرفتن سیاهی اندک اندک آن جسم) چنان شود که نیز سیاهی را نتواند پذیرفتن. پس درست کردیم که مر روح ناطقه راقوتی بی نهایت است و فاعل است مر ذات خویش را و ذات او (مر او) منفعل است و حال او به خلاف حال آن دو روح دیگر است که اندر وجود بر او مقدم اند، و لازم کردیم که آمدن او نه چو آمدن آن دو روح است اندر این هیکل.

Аммо иштирок ба миёни ин се нафас бидонаст ки вуҷӯди эшон ҳама ба оғози ҷузи андари мизоҷ ҷасадӣ набошад ,у лекин омадан ин ду рӯҳ ( каз ӯ яке наботӣасту дигар ҳайвонӣаст ) аз таъсии аҷром фалакаст андари мизоҷи астқс . Ва ҳол омадани нафаси нотиқаи андар ( ин ) мизоҷ ба хилоф онаст наздики ҳукамои дайни ҳақ ки исломаст ,у ҳукамое ки мари эшонро мтолҳон гӯйанд аз қудамои фалосифаи ҳам бар инанд ва ( гӯйанд кин нафас ҷавҳарӣаст илоҳии ибдоъӣу шоистаи мари қабули сифоти илоҳироу бақои абадиро , ва гӯйанд ки пас аз фанои колбуди мар ӯро ба зоти хеш қиёмасту мари он ду рӯҳи дигарро саботу вуҷӯд ба саботу вуҷӯд колбудасту саботу вуҷӯди колбуд ба таъсии аҷром фалакаст . Ва мо хоҳем ки далелии мухтасари бигӯем бар дурустии ин эътиқод ки ҳукамои дайни ҳақу мтолҳон бар онанд , )у бад-ӣни далели мазоҳират ва нусрат кунем мари дайни ҳақро ки мо бар онем .

اما اشتراک به میان این سه نفس بدان است که وجود ایشان همه به آغاز جز اندر مزاج جسدی نباشد، و لیکن آمدن این دو روح (کز او یکی نباتی است و دیگر حیوانی است) از تاثیر اجرام فلک است اندر مزاج استقس. و حال آمدن نفس ناطقه اندر (این) مزاج به خلاف آن است نزدیک حکمای دین حق که اسلام است، و حکمایی که مر ایشان را متالهان گویند از قدمای فلاسفه هم بر این اند و (گویند کاین نفس جوهری است الهی ابداعی و شایسته مر قبول صفات الهی را و بقای ابدی را، و گویند که پس از فنای کالبد مر او را به ذات خویش قیام است و مر آن دو روح دیگر را ثبات و وجود به ثبات و وجود کالبد است و ثبات و وجود کالبد به تاثیر اجرام فلک است. و ما خواهیم که دلیلی مختصر بگوییم بر درستی این اعتقاد که حکمای دین حق و متالهان بر آنند،) و بدین دلیل مظاهرت و نصرت کنیم مر دین حق را که ما بر آنیم.

Ва гӯйем ки хайроти андари олам бар ҷавоҳири падед ояндаасту чунонкии ҷавҳар ба ду навъаст : аз ӯ яке ҷисм маҳсусасту дигари нафаси маъқӯл (аст ) , хайрот низ ба ду навъаст : ё хайрӣаст ки ба ҷавҳарӣ расад то мари он ҷавҳарро тамом кунаду вуҷӯди он ҷавҳару камол ӯ бидон хайр бошад – чунонкии бенаии мари ҷавҳари чашмро ( тамом кунандаасту камоли чашм ) бидонасту чашм бе ин на чашмаст ва чу рӯҳи наботӣ ва ҳайвонӣаст ки ба ҷисм расад то ҷисм бидон тамом шаваду ҳаракату баҳо ва равнақ ёбад – ё хайрӣ (аст ) ки ба ҷавҳарӣ расад ки мари он ҷавҳарро вуҷӯди надиҳад , бал ( ки ) биороядаш – чунонкии илму ҳикмат ( ва фазилатаст ки мари ҷавҳари нафаси нотиқаро биорояду мавҷӯд ҳаме накунадаш чунонкии рӯҳи наботии мари наботро ҳаме мавҷӯд кунад - . Он гоҳ гӯйем ки ҳар чизе ки он мари аҷсомро шараф диҳад ва биорояд , он чиз ҷисм бошад . Ва ончӣ ҷисм бошад аз ҷисм ояд , ҳар чанд оянда латиф бошад ва ба ҳиси мар ӯро андар нишоед ёфтан , чунонкии буии машку гулу ҷузи он ҷисмаст каз ӯ ҳаме ҷудо шавад . ) набинӣ ки чу замонии дароз дар ояд , машку гулу ҷузи онро буи намонад ? ва ин ( ҳол далеласт бар онкии буи ) низ ҷисмаст ки ҷисми мар ӯро ҳамеи бипазирад . Ва ба ҷумлагӣ ҳар маънӣ ки он аз ҷисмӣ падед ояд ва ба ҷисм расад , ҷисм бошаду ончӣ аз аҷсом падед ояд ( аз ) таъсии андари аҷсом ( ночор ба охир ҳам бидон аҷсом боз шавад ) каз ӯ падед омадааст . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҷисм маҳдӯдаст ва чу аз маҳдӯди чизе низ фаро ояд аз таъсирот – ва он таъси ҷисм бошад чунонкии гуфтем – он таъсикунандаи нуқсони пазирад . Ва агар нуқсони ҳамеи пазираду бадв аз он чиз боз нашавад , он таъсикунанда ба андаки мояи замони фанои пазирад . Ва чу аҷроми фалакӣ аз ин таъсирот каз он ҳамеи андари аҷсоми набот ва ҳайвон ояд ҳаме фано напазирад , зоҳир шудааст ки он таъсироти пас аз фанои ин ашхоси ҳаме бадишон бозгардад . Ва ҳар чизе ки он мари ҷавҳари латифро шараф диҳад на ҷисм бошад ва ( ончӣ на ҷисм бошад ) на аз ҷисм ояд . Ва зоҳираст ки илму ҳикмату фазилат ки эшон эърози нафас латифанд на аҷсоманду шарафи нафас нотиқа бидонаст . Ва чу ин хайрот на ҷисмаст , на аз ҷисмаст ва на ҳаме ба ҷисм расад . ( пас бад-ӣни шарҳ дуруст шуд ки нафаси нотиқа на ҷисмаст . Ва чу таъсипазир ӯст ва ӯ на ҷисмаст , дуруст шуд ки ин таъси ки бадв ҳаме расад на ҷисмаст ва чу таъси на ҷисмаст , на аз ҷисмаст ) . Ва чу ҳол инаст , дуруст шуд ки бозгашти нафаси нотиқа ( ба аҷроми фалакӣ ки он ҳама аҷсом аст нест , чу бозгашти таъсирот ки ба наботу ҳайвони расида буд аз аҷром буд . Ва чу бозгашти нафаси нотиқау таъсиӣ ки бадви расида буд на ба аҷромаст , дуруст шуд ки вуҷӯд ӯ на аз аҷромаст . ) ва чу ин хайрот ки ба нафаси нотиқа ҳаме расад ( на ҷисмаст , аз ҷисми маҳдӯд ҳаме наёяд ва чу аз маҳдӯдӣ ҳаме наёяд , ) аз баситӣ ҳаме ояд номаҳдӯду ончӣ азбсит ояд ( басит бошаду ончӣ басит бошад ) таъсии мар ӯро басити пазирад . Ва чизи басит аз пазирндаи басит ҷудо нашавад ба воҷиб , чунонкии чизе ки ба ҷисм расад ва ҷисм бошад , аз пазирндаи хеш ҷудо шавад , аз баҳри онкии ҷисм мтҷзӣаст )у мари баситро ҷузв нест . (у ончӣ ба мтҷзӣ расад , ҳар чанд ки бадв муттасил шавад , бо ӯ як чиз нашавад )у ончӣ ба басит расад ки мар ӯро ҷузв нест , бо ӯ як чиз шавад , чу як чиз шудани ҳикмат бо нафас .

و گوییم که خیرات اندر عالم بر جواهر پدید آینده است و چنانکه جوهر به دو نوع است: از او یکی جسم محسوس است و دیگر نفس معقول (است)، خیرات نیز به دو نوع است: یا خیری است که به جوهری رسد تا مر آن جوهر را تمام کند و وجود آن جوهر و کمال او بدان خیر باشد – چنانکه بینایی مر جوهر چشم را (تمام کننده است و کمال چشم) بدان است و چشم بی این نه چشم است و چو روح نباتی و حیوانی است که به جسم رسد تا جسم بدان تمام شود و حرکت و بها و رونق یابد – یا خیری (است) که به جوهری رسد که مر آن جوهر را وجود ندهد، بل (که) بیارایدش – چنانکه علم و حکمت (و فضیلت است که مر جوهر نفس ناطقه را بیاراید و موجود همی نکندش چنانکه روح نباتی مر نبات را همی موجود کند - . آن گاه گوییم که هر چیزی که آن مر اجسام را شرف دهد و بیاراید، آن چیز جسم باشد. و آنچه جسم باشد از جسم آید، هر چند آینده لطیف باشد و به حس مر او را اندر نشاید یافتن، چنانکه بوی مشک و گل و جز آن جسم است کز او همی جدا شود.) نبینی که چو زمانی دراز در آید، مشک و گل و جز آن را بوی نماند؟ و این (حال دلیل است بر آنکه بوی) نیز جسم است که جسم مر او را همی بپذیرد. و به جملگی هر معنی که آن از جسمی پدید آید و به جسم رسد، جسم باشد و آنچه از اجسام پدید آید (از) تاثیر اندر اجسام (ناچار به آخر هم بدان اجسام باز شود) کز او پدید آمده است. و دلیل بر درستی این قول آن است که جسم محدود است و چو از محدود چیزی نیز فرا آید از تاثیرات – و آن تاثیر جسم باشد چنانکه گفتیم – آن تاثیرکننده نقصان پذیرد. و اگر نقصان همی پذیرد و بدو از آن چیز باز نشود، آن تاثیرکننده به اندک مایه زمان فنا پذیرد. و چو اجرام فلکی از این تاثیرات کز آن همی اندر اجسام نبات و حیوان آید همی فنا نپذیرد، ظاهر شده است که آن تاثیرات پس از فنای این اشخاص همی بدیشان بازگردد. و هر چیزی که آن مر جوهر لطیف را شرف دهد نه جسم باشد و (آنچه نه جسم باشد) نه از جسم آید. و ظاهر است که علم و حکمت و فضیلت که ایشان اعراض نفس لطیف اند نه اجسام اند و شرف نفس ناطقه بدان است. و چو این خیرات نه جسم است، نه از جسم است و نه همی به جسم رسد. (پس بدین شرح درست شد که نفس ناطقه نه جسم است. و چو تاثیرپذیر اوست و او نه جسم است، درست شد که این تاثیر که بدو همی رسد نه جسم است و چو تاثیر نه جسم است، نه از جسم است). و چو حال این است، درست شد که بازگشت نفس ناطقه ( به اجرام فلکی که آن همه اجسام است نیست، چو بازگشت تاثیرات که به نبات و حیوان رسیده بود از اجرام بود. و چو بازگشت نفس ناطقه و تاثیری که بدو رسیده بود نه به اجرام است، درست شد که وجود او نه از اجرام است.) و چو این خیرات که به نفس ناطقه همی رسد (نه جسم است، از جسم محدود همی نیاید و چو از محدودی همی نیاید،) از بسیطی همی آید نامحدود و آنچه ازبسیط آید (بسیط باشد و آنچه بسیط باشد) تاثیر مر او را بسیط پذیرد. و چیز بسیط از پذیرنده بسیط جدا نشود به واجب، چنانکه چیزی که به جسم رسد و جسم باشد، از پذیرنده خویش جدا شود، از بهر آنکه جسم متجزی است) و مر بسیط را جزو نیست. (و آنچه به متجزی رسد، هر چند که بدو متصل شود، با او یک چیز نشود) و آنچه به بسیط رسد که مر او را جزو نیست، با او یک چیز شود، چو یک چیز شدن حکمت با نفس.

( пас зоҳир кардем ки ҳар нафасӣ ки ӯ ба хайрот ки он бсоитаст ороста шавад , абдолобод бо он хайрот бимонад ва бо ӯ як чиз шавад . Ва бознамудем мари хирадмандро ки хайроту баҳоу ҷамол ки ба аҷсом ҳаме расад , аз аҷсом ҳаме расаду ончӣ аз аҷсом ояд ва ба аҷсом расад ҷисм бошад ,у ончӣ ҷисм бошад ва аз ҷисм ояд , ба ҷисм боз гардад . )у ҷамолу баҳоу равнақи ҳайвону наботи андар аҷсомаст ва чу андар аҷсомаст , аз аҷсомаст . Пас лозим ояд ки он таъсирот ки набот ва ҳайвон бидон ҳамеи ҷамолу баҳо ва равнақ ёбад низ аҷсомаст , ҳар чанд ки латифаст . Он аҷсом ки ин хайроти ҷисмии ҳаме аз он ояд аҷром фалакаст ва он хайроти пас аз онкӣ аз ин ашхос ҷудо шавад бо аҷром фалакӣ бозгардад . Ва ин хайрот ки мавҷӯдкунанда ин аҷсомаст , вуҷӯди он хайрот бидонча аҷсомаст – ҳар чанд латифаст – андар аҷсомаст . Ва ончии баҳо ва ( ҷамол ва ) равнақ ӯ ба таъси аҷсом бошад , вуҷӯд ӯ ( вуҷӯд ) эмеконе бошад на вуҷӯди воҷибӣ , ( аз баҳри онкӣ боз намудем ки таъсии ҷисм аз ҷисм бошад ва бозгардад бидон ҷисм каз ӯ омада бошаду муассир ӯ мар ӯро ба хештани бозкшд аз бими фанои хеш , аз баҳри онкӣ чу аз маҳдӯди чизеи ҷудо ҳаме шавад ва бадв бознагардад , ба андаки рӯзгори он маҳдӯди фанои пазирад . Ва чу вуҷӯди ин таъсипазир ба он таъси бошад ки ӯ ҳаме ба муассири хеш боз хоҳад гаштан , ӯ мумкин алўҷўд бошад на воҷиби алўҷўд ,у мумкини алўҷўд фонӣ бошад . Ва чу баҳоу ҷамолу равнақи наботу ҳайвони андар аҷсомаст , он ҷамолу баҳо низ аҷсомаст ва аз аҷсомаст ва ночор бидон аҷсом ки аз он аҷсом омада аст бозгардад ва чу таъсирот аз ӯ бозгардад , мар ӯро пас аз он вуҷӯд набошад . )

(پس ظاهر کردیم که هر نفسی که او به خیرات که آن بسایط است آراسته شود، ابدالآباد با آن خیرات بماند و با او یک چیز شود. و بازنمودیم مر خردمند را که خیرات و بها و جمال که به اجسام همی رسد، از اجسام همی رسد و آنچه از اجسام آید و به اجسام رسد جسم باشد، و آنچه جسم باشد و از جسم آید، به جسم باز گردد.) و جمال و بها و رونق حیوان و نبات اندر اجسام است و چو اندر اجسام است، از اجسام است. پس لازم آید که آن تاثیرات که نبات و حیوان بدان همی جمال و بها و رونق یابد نیز اجسام است، هر چند که لطیف است. آن اجسام که این خیرات جسمی همی از آن آید اجرام فلک است و آن خیرات پس از آنکه از این اشخاص جدا شود با اجرام فلکی بازگردد. و این خیرات که موجود کننده این اجسام است، وجود آن خیرات بدانچه اجسام است – هر چند لطیف است – اندر اجسام است. و آنچه بها و (جمال و) رونق او به تاثیر اجسام باشد، وجود او (وجود) امکانی باشد نه وجود واجبی، (از بهر آنکه باز نمودیم که تاثیر جسم از جسم باشد و بازگردد بدان جسم کز او آمده باشد و موثر او مر او را به خویشتن بازکشد از بیم فنای خویش، از بهر آنکه چو از محدود چیزی جدا همی شود و بدو بازنگردد، به اندک روزگار آن محدود فنا پذیرد. و چو وجود این تاثیرپذیر به آن تاثیر باشد که او همی به موثر خویش باز خواهد گشتن، او ممکن الوجود باشد نه واجب الوجود، و ممکن الوجود فانی باشد. و چو بها و جمال و رونق نبات و حیوان اندر اجسام است، آن جمال و بها نیز اجسام است و از اجسام است و ناچار بدان اجسام که از آن اجسام آمده است بازگردد و چو تاثیرات از او بازگردد، مر او را پس از آن وجود نباشد.)

( ва бар асари ин қавл гӯйем ки ончии баҳоу ҷамолу равнақ ӯ ба таъсиӣ бошад на аз аҷсом , он таъси низ на ҷисм бошад ва чу на ҷисм бошад , на андар ҷисм бошад . Пас таъсипазиру муассиру таъси , ҳар се на аз аҷсом бошанд . Ва чу лозимаст ки таъси ки ба ҷисм расад рӯзӣ аз ӯ бархезад , аз акси қиёс воҷиб ояд ки он таъси ки на аз ҷисм ояд ва на андар ҷисм ояд , аз таъсипазири хеш бар нахезад . Пас дуруст кардем ки равнақу баҳоу ҷамол ки ба нафас нотиқа расад ва он илм ва ҳикмат бошад , ҳаргиз аз ӯ ҷудо нашавад . Ва ончии ҷамолу баҳоу равнақ аз ӯ ҷудо нашавад , ҳамеша андар неъмат бошаду онкӣ ҳамеша андар неъмат бошад биҳиштӣ бошад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : қавла : ( ?лаами фӣҳо Наими муқӣми хулдин фӣҳо абадан ани аллоҳи ъндаҳи аҷри азим ) . Пас нафаси нотиқа ки ба ҳикмат ва илм расад биҳиштӣ шавад . Ва андари муқобилаи ин вазъ , ҷаҳолату разолати баробари фазилату ҳикмат истодааст мари нафаси нотиқаро ки чу бидон олоишҳоу тирагиҳо бёлоид , низ он ҳаргиз аз ӯ ҷудо нашавад , пас аз онкӣ аз колбуди ҷудо шуда бошаду муҷарради монда , ва ҳамеша андари оташ худоӣ бимонад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ва ман иртдди мнкми ани дайнаи Фимту ҳўи кофари Фоўлӣки ҳбтти аъмлҳми фии алднёу алохраҳу аўлӣки асҳби алнори ҳам фӣҳо халдун ) . ) пас хирадманд онаст ки нафаси хешро ҳам имрӯз ба биҳишти расонад ба илму амал ки раҳояши абадии андар инаст .

( و بر اثر این قول گوییم که آنچه بها و جمال و رونق او به تاثیری باشد نه از اجسام، آن تاثیر نیز نه جسم باشد و چو نه جسم باشد، نه اندر جسم باشد. پس تاثیرپذیر و موثر و تاثیر، هر سه نه از اجسام باشند. و چو لازم است که تاثیر که به جسم رسد روزی از او برخیزد، از عکس قیاس واجب آید که آن تاثیر که نه از جسم آید و نه اندر جسم آید، از تاثیرپذیر خویش بر نخیزد. پس درست کردیم که رونق و بها و جمال که به نفس ناطقه رسد و آن علم و حکمت باشد، هرگز از او جدا نشود. و آنچه جمال و بها و رونق از او جدا نشود، همیشه اندر نعمت باشد و آنکه همیشه اندر نعمت باشد بهشتی باشد، چنانکه خدای تعالی همی گوید: قوله: (لهم فیها نعیم مقیم خلدین فیها ابدا ان الله عنده اجر عظیم). پس نفس ناطقه که به حکمت و علم رسد بهشتی شود. و اندر مقابله این وضع، جهالت و رذالت برابر فضیلت و حکمت ایستاده است مر نفس ناطقه را که چو بدان آلایش ها و تیرگی ها بیالاید، نیز آن هرگز از او جدا نشود، پس از آنکه از کالبد جدا شده باشد و مجرد مانده، و همیشه اندر آتش خدای بماند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و من یرتدد منکم عن دینه فیمت و هو کافر فاولئک حبطت اعملهم فی الدنیا و الاخره و اولئک اصحب النار هم فیها خلدون). ) پس خردمند آن است که نفس خویش را هم امروز به بهشت رساند به علم و عمل که رهایش ابدی اندر این است.

( он гоҳ гӯйем ки ҷумлаи суханӣ ки он бо бурҳон мақрунаст онаст ки нафаси нотиқа ҷавҳараст ва ҳар ҷавҳарии пазироӣ эърозасту ҷамолу баҳоии ҷавҳар ба эърозасту эърози ҷавҳари нафаси илму ҳикмату тамизу фаҳму тбсиру дигар фазойиласт . )у ончӣ ки ӯ пазирои маънӣ ӣӣ бошад аз маъонӣ , чу аз пазируфтан он маънии бозмонд , зиди он маънӣ ки ӯ пазироӣ он бошад бадв пайваста шавад , аз баҳри онкии аздоди андари муқобилаи якдигар истодаанд андари офариниш , бар мисол бӯдани фасоди андари муқобилаи кун (у фасод чизе нест ҷузи бозрсидни чиз ба тамомии кун то бозгаштан ба куни сӯии аслҳоӣ ки будаш ӯ бар он бӯдааст . Ва чу зоҳираст ки нафас на ҷисмасту илму ҳикмату фазойил эъроз ӯйанд , пайдо шудааст ки ӯ ҷавҳарасту вуҷӯд ӯ ) ба эъроз ӯст , чунонкии вуҷӯд ( ҷисм ба ) эъроз ӯст . Ва нафосату хисосати ҷавҳар бар ( ҳасб ) нафосату хисосати эъроз ӯ бошад , чунонкӣ мо донем ки буии хуш арзӣаст аз эърозу мари машкро нафосату арз ӯ азизу нафис гардонидааст ( ва ) саргин ба хисосати арзи хеши хору хасис мондааст . Ва бидон гуфтем ки нафаси пазироӣ эърозаст аз илму ҳикмату тбсиру тзкиру ҷузи он ва нагуфтем ( ки ӯ ) пазирои аздоди ин эърозаст аз ҷаҳлу газофу ғифлату Фромшти корӣ , ки ин эърози фурӯмояи бадви ҳаме аз бози мондан ӯ низ сутӯда шавад ( аз пазируфтан ) он эъроз ки мар ӯро хоссааст андари офариниши олам . Ва пайвастани нафаси латифи зинда ба ҷисми касифи мурда ва зиндагӣ ёфтан ин ҷавҳари рӯҳпазир бе рӯҳи бад-ӣни ҷавҳари зинда бемарг , гўост бар вуҷӯди сонеъии мукаллаф ки ин таълиф ба миёни ин ду ҷавҳар ки аз якдигар ба сифат ҷудоанд , аз таълиф ӯст .

(آن گاه گوییم که جمله سخنی که آن با برهان مقرون است آن است که نفس ناطقه جوهر است و هر جوهری پذیرای اعراض است و جمال و بهای جوهر به اعراض است و اعراض جوهر نفس علم و حکمت و تمیز و فهم و تبصیر و دیگر فضایل است.) و آنچه که او پذیرای معنی یی باشد از معانی، چو از پذیرفتن آن معنی بازماند، ضد آن معنی که او پذیرای آن باشد بدو پیوسته شود، از بهر آنکه اضداد اندر مقابله یکدیگر ایستاده اند اندر آفرینش، بر مثال بودن فساد اندر مقابله کون (و فساد چیزی نیست جز بازرسیدن چیز به تمامی کون تا بازگشتن به کون سوی اصل هایی که بودش او بر آن بوده است. و چو ظاهر است که نفس نه جسم است و علم و حکمت و فضایل اعراض اویند، پیدا شده است که او جوهر است و وجود او) به اعراض اوست، چنانکه وجود (جسم به) اعراض اوست. و نفاست و خساست جوهر بر (حسب) نفاست و خساست اعراض او باشد، چنانکه ما دانیم که بوی خوش عرضی است از اعراض و مر مشک را نفاست و عرض او عزیز و نفیس گردانیده است (و) سرگین به خساست عرض خویش خوار و خسیس مانده است. و بدان گفتیم که نفس پذیرای اعراض است از علم و حکمت و تبصیر و تذکیر و جز آن و نگفتیم (که او) پذیرای اضداد این اعراض است از جهل و گزاف و غفلت و فرامشت کاری، که این اعراض فرومایه بدو همی از باز ماندن او نیز ستوده شود (از پذیرفتن) آن اعراض که مر او را خاصه است اندر آفرینش عالم. و پیوستن نفس لطیف زنده به جسم کثیف مرده و زندگی یافتن این جوهر روح پذیر بی روح بدین جوهر زنده بی مرگ، گواست بر وجود صانعی مکلف که این تالیف به میان این دو جوهر که از یکدیگر به صفت جدااند، از تالیف اوست.

Ва чу сонеъи ҳаким мавҷӯдаст – чунонкии андари боби исботи сонеъи гуфтем –у сунъпазир ин ду ҷавҳараст каз ӯ яке ҷисмасту дигар нафасасту ҷисм ба сунъ ӯ зинда шудаасту шарифтар аз он гаштааст ки бӯдааст , лозим ояд шинохтан ки ғарази сонеъ аз ин сунъи латиф , ташрифи ин ду ҷавҳараст на тавзеҳи он . Ва чу ғарази сонеъи ташрифи ҷавҳар нафасасту ташриф ӯ мари ҷисмро ба рӯҳ ба муҷовирати нафас бо ӯ бар ин даъвӣ бурҳонаст , пайдо омад ки ҷавҳари нафас оростааст мар пазируфтани хайротро андари замони муқоринат ӯ бо ҷисм ,у атзоъу эҳмол ӯ андар норасӣдан ӯст бидон хайрот ки ӯ сазовор онаст . Ва нафаси андари муддати муттасил бӯдани хеш ба ҷисм бар мураккаби ҳавоси андари роҳ расӣдан хешаст аз ҳоле ки он на хайраст ва на шар то ба дараҷоти хайр ё ба даракоти шар , бар мисоли коғазии сипед ки агар ба дасти ҳакимӣ муслеҳ расад ба илму ҳикмат ороста шавад ва агар ба дасти ҷоҳилӣ муфсид уфтад ба схФу сафоҳат олӯда шавад .

و چو صانع حکیم موجود است – چنانکه اندر باب اثبات صانع گفتیم – و صنع پذیر این دو جوهر است کز او یکی جسم است و دیگر نفس است و جسم به صنع او زنده شده است و شریف تر از آن گشته است که بوده است، لازم آید شناختن که غرض صانع از این صنع لطیف، تشریف این دو جوهر است نه توضیح آن. و چو غرض صانع تشریف جوهر نفس است و تشریف او مر جسم را به روح به مجاورت نفس با او بر این دعوی برهان است، پیدا آمد که جوهر نفس آراسته است مر پذیرفتن خیرات را اندر زمان مقارنت او با جسم، و اتضاع و اهمال او اندر نارسیدن اوست بدان خیرات که او سزاوار آن است. و نفس اندر مدت متصل بودن خویش به جسم بر مرکب حواس اندر راه رسیدن خویش است از حالی که آن نه خیر است و نه شر تا به درجات خیر یا به درکات شر، بر مثال کاغذی سپید که اگر به دست حکیمی مصلح رسد به علم و حکمت آراسته شود و اگر به دست جاهلی مفسد افتد به سخف و سفاهت آلوده شود.

Ва расӣдани эърози хоси ҷавҳари нафас – ки он илм ва ҳикматаст – бадв ба таклифасту сунъи сонеъ ( ҷуз ) таклиф чизе нест , аз баҳри онкии таклиф тағйир бошад . Ва чу нафас ки ӯ на зинда ва на мурдааст бад-ӣни таклифи ҳаме зинда шавад , ҷузи чунон ҳаме шавад ки ҳаст сӯии беҳтарӣу шараф , (у чизе ) ҷуз ба мғир мутағаййир нашавад чу тағйир ӯ сӯии беҳтарӣ ва шараф бошад , аммо чу анояти мғир аз ӯ бурӣда шавад , сӯии ҳоли аввалии хеш – ки он ҳоли мар ӯро пеш аз пазируфтан ӯ буд мари сунъро – бозгардад ва он фасод бошад мар ӯро . Пас бад-ӣни шарҳ ки бкрдим , пайдо шуд ки расӣдани нафас ба илму ҳикмат ба хости сонеъ ҳакимаст ва бозмондани ҷавҳар ӯ аз ин эъроз ки ба хоссаи мар ӯ росту пайваста шудани аздоди ин эърози бадв на ба хост сонеъ ӯст , бал ( ки ) ба тақсир ӯст ва ба тақсири миёнҷӣон ки маснӯъ ба миёнҷии эшон ба камоли аввалии хеш расидааст .

و رسیدن اعراض خاص جوهر نفس – که آن علم و حکمت است – بدو به تکلیف است و صنع صانع (جز) تکلیف چیزی نیست، از بهر آنکه تکلیف تغییر باشد. و چو نفس که او نه زنده و نه مرده است بدین تکلیف همی زنده شود، جز چنان همی شود که هست سوی بهتری و شرف، (و چیزی) جز به مغیر متغیر نشود چو تغییر او سوی بهتری و شرف باشد، اما چو عنایت مغیر از او بریده شود، سوی حال اولی خویش – که آن حال مر او را پیش از پذیرفتن او بود مر صنع را – بازگردد و آن فساد باشد مر او را. پس بدین شرح که بکردیم، پیدا شد که رسیدن نفس به علم و حکمت به خواست صانع حکیم است و بازماندن جوهر او از این اعراض که به خاصه مر او راست و پیوسته شدن اضداد این اعراض بدو نه به خواست صانع اوست، بل (که) به تقصیر اوست و به تقصیر میانجیان که مصنوع به میانجی ایشان به کمال اولی خویش رسیده است.

Ва маънии ин қавл онаст ки нафас ба камоли хеш – ки он мардумро камол дувумаст – аз илму ҳикмат ба кӯшиш хеш расад ва ба покизагии мизоҷу эътидоли табиат ки он миёнҷӣонанд мари расонӣдан ӯро ба камоли аввалӣ ( ӯ ) – ки он оростагӣ ӯст мар пазируфтани илмро ба вақти балоғати ҷасад ӯ - , ва чу ӯ тақсир кунад андари талаби илм ё ба миёнҷӣон ки ёд карда шуд ношоиста бошад , ба камол хеш нарасаду майли сӯй фасод кунад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки андари илму ҳикмати шараф ва баҳост мари нафасро ва расӣдан ӯ расӣдан ӯ ба неъмат ҷовидӣ бидонаст , ва ба беҳтарии расонӣдани мари сунъпазирро аз ағрози сонеъ ҳакимаст ва расӣдани маснӯъ ба табоҳӣу зиштӣ ба бозмондан ӯ бошад аз расӣдан ба ғарази сонеъи ҳаким . Ва дуруст кунад мари ин маъниро қавли худоӣ ( таъолӣ ки ҳаме гуяд , ) қавла : « ириди аллоҳи бкми уссайру лоириди бкми алъср » . Ва чунонкии мари ҷавҳари ҷисмро пеш аз оғози ҳаракат - ки табиат бидон мавҷӯд шудааст - андари ақли сӯратӣ собит нест ва набӯдааст , мари ҷавҳари нафасро ( низ ) пеш аз онкӣ фазл ёбад ё ( аз фазл ) бозмонда то номи пурмоиагӣу ҷаҳл бадв нишинад , андари ақли сӯратӣ собит нест ( ва набӯдааст . )у маҳолии номи олимӣу ҳакимӣ ( ё номи ҷаҳлу ғифлат бар атфол ки манзалати қабул илм нарасида бошанд , бар дурустии ин маънии моро гўости сӯии уқало . )

و معنی این قول آن است که نفس به کمال خویش – که آن مردم را کمال دوم است – از علم و حکمت به کوشش خویش رسد و به پاکیزگی مزاج و اعتدال طبیعت که آن میانجیان اند مر رسانیدن او را به کمال اولی (او) – که آن آراستگی اوست مر پذیرفتن علم را به وقت بلاغت جسد او - ، و چو او تقصیر کند اندر طلب علم یا به میانجیان که یاد کرده شد ناشایسته باشد، به کمال خویش نرسد و میل سوی فساد کند. و دلیل بر درستی این قول آن است که اندر علم و حکمت شرف و بهاست مر نفس را و رسیدن او رسیدن او به نعمت جاویدی بدان است، و به بهتری رسانیدن مر صنع پذیر را از اغراض صانع حکیم است و رسیدن مصنوع به تباهی و زشتی به بازماندن او باشد از رسیدن به غرض صانع حکیم. و درست کند مر این معنی را قول خدای (تعالی که همی گوید،) قوله : « یرید الله بکم السیر و لایرید بکم العسر ». و چنانکه مر جوهر جسم را پیش از آغاز حرکت- که طبیعت بدان موجود شده است- اندر عقل صورتی ثابت نیست و نبوده است، مر جوهر نفس را (نیز) پیش از آنکه فضل یابد یا (از فضل) بازمانده تا نام پرمایگی و جهل بدو نشیند، اندر عقل صورتی ثابت نیست (و نبوده است.) و محالی نام عالمی و حکیمی (یا نام جهل و غفلت بر اطفال که منزلت قبول علم نرسیده باشند، بر درستی این معنی ما را گواست سوی عقلا.)

( он гоҳ гӯйем ки мари нафаси мардумро низ ) хиротӣ дигар ҳаст ки он аз ҷониби колбуди бадв ( пайваста ) шавад , чу қӯти таркибу эътидол ( мизоҷу дурустӣу ҷузи он , )у баробари ин хайроти шрҳости мар ӯро , чу заъифии таркибу шўргии мизоҷу карӣу нобенаӣу ҷузи он . Ва мари ин хайрҳо ва шарҳоро сӯии нафас аз он нисбат кардем пас аз онкӣ ( аз ) алойиқи ҷасадӣ буд , ки мардуми бад-ӣни хайрҳо бар таҳзиби нафас подшо шаваду бад-ӣни шарҳо аз таҳзиб ӯ бозмонд . Набинӣ ки ҳар ки мизоҷаш муътадил бошад мутавозеъ ва никўсирт бошад андари камоли аввали хеш ва он каси мари илму ҳикмату маҳосини ахлоқро зуд тавонад пазируфтан , ва чу тираи мизоҷу заъиф олат бошад бдхў бошад ва бемиқдору номумайизу бад-ӣни асбоб аз алФнҷи илму ҳикмати бозмонд ? пас ин хайрот ( каз ) алойиқ ҷасадаст , бар мисоли мураккаб ва олатаст мари нафасро аз баҳр расӣдан ӯ ба камоли дувуми хеш , ва ҳар чанд мар ӯро бар рост кардан ин олот аз ақл мазоҳиратаст , агар мураккабу олаташи рост ва муҳайё бошад мар рафтанро сӯии камол ва ёфтан мари он шарафро , расӣдан ӯ бидон ( ҳам ) зӯдтар бошад ва ҳам беранҷтар . Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки нафаси мардум аз манзалати ҷаҳл ё аз шаҳри ғифлати ҳаме бар мураккаби ҷисм ба далелии ҳавоси сӯии шористони илм ё бӯстон ҳикмат шавад ва ӯ андари ин роҳ бар мисол мусофирӣаст ки ҷуз бар ин мураккаб ва бо ин далелони мар ӯро сафар кардан нест . Ва чу мар ӯро пеш аз нишастан бар ин мураккаб ва ёфтан ин далелони номи илм ё ҷаҳл додан маҳоласт , раво нест ки гӯйем : пайвастан ӯ бад-ӣни далелону раҳнамоёну нишастан ӯ бар ин мураккаб ба хост хешаст . Ва чу нишастан ӯ бар ин мураккаб ва рафтан ӯ сипас ин раҳбарон ба зот хеш нест ва ба хост дикрӣаст ва рафтани чирӣ ё касе бар муроди дайгарии ҷуз ба таклиф набошад , ( пас пайдо шуд ) ки нафас бар мураккаби табиат ба таклифи сонеъи ҳаким ҳаме нишинад .

(آن گاه گوییم که مر نفس مردم را نیز) خیراتی دیگر هست که آن از جانب کالبد بدو (پیوسته) شود، چو قوت ترکیب و اعتدال (مزاج و درستی و جز آن،) و برابر این خیرات شرهاست مر او را، چو ضعیفی ترکیب و شورگی مزاج و کری و نابینایی و جز آن. و مر این خیرها و شرها را سوی نفس از آن نسبت کردیم پس از آنکه (از) علایق جسدی بود، که مردم بدین خیرها بر تهذیب نفس پادشا شود و بدین شرها از تهذیب او بازماند. نبینی که هر که مزاجش معتدل باشد متواضع و نیکوسیرت باشد اندر کمال اول خویش و آن کس مر علم و حکمت و محاسن اخلاق را زود تواند پذیرفتن، و چو تیره مزاج و ضعیف آلت باشد بدخو باشد و بی مقدار و ناممیز و بدین اسباب از الفنج علم و حکمت بازماند؟ پس این خیرات (کز) علایق جسد است، بر مثال مرکب و آلت است مر نفس را از بهر رسیدن او به کمال دوم خویش، و هر چند مر او را بر راست کردن این آلات از عقل مظاهرت است، اگر مرکب و آلتش راست و مهیا باشد مر رفتن را سوی کمال و یافتن مر آن شرف را، رسیدن او بدان (هم) زودتر باشد و هم بی رنج تر. و چو حال این است، گوییم که نفس مردم از منزلت جهل یا از شهر غفلت همی بر مرکب جسم به دلیلی حواس سوی شارستان علم یا بوستان حکمت شود و او اندر این راه بر مثال مسافری است که جز بر این مرکب و با این دلیلان مر او را سفر کردن نیست. و چو مر او را پیش از نشستن بر این مرکب و یافتن این دلیلان نام علم یا جهل دادن محال است، روا نیست که گوییم : پیوستن او بدین دلیلان و رهنمایان و نشستن او بر این مرکب به خواست خویش است. و چو نشستن او بر این مرکب و رفتن او سپس این رهبران به ذات خویش نیست و به خواست دیکری است و رفتن چیری یا کسی بر مراد دیگری جز به تکلیف نباشد، (پس پیدا شد) که نفس بر مرکب طبیعت به تکلیف صانع حکیم همی نشیند.

Ва чу мураккаби нафас ки зоҳираст ва ӯ бидон ҳаме ба илм ва ҳикмат расад ин ҳайкал мардумаст ки ба муддатии андаки ҳаме вайрон шаваду вайронӣ ӯро иллати ҷудо шудан ин савор ӯ бошад аз ӯ ва ин ҳайкал то ин ҷавҳар бар ӯст ободон ва коркунаст , воҷиб ояд аз ҳукми ақл ки ин ҷавҳари андари ин ( колбудҳои ҷузвии ҳаме аз колбудӣ куллӣ ояд ки он ) колбуд ҳамеша ободон ва коркун бошаду ҷуз ба сипарӣ шудан ин ҷавҳари он колбуди куллӣ вайрон ва бекор нашавад . Ва чу ҳаме байнем ки ин колбуд ки мо рост бар марказ оламаст ваз хокаст ки ӯ мунфаил ба ҳақаст бе ҳеҷ феълӣ - чунонкии андари боби фоилу мунфаили пеш аз ин ( андари ин китоб ба шарҳи сухан ) гуфтем - ҳаме донем ки ( он ) ҷавҳар ки ӯ фоил ҳақасту ҷисм ба муҷовират ӯ ҳаме фоил шавад , аз нахусти ҳаме ба ҷисмӣ пайваста шавад каз ӯ фоилтар ҷисмӣ нест ва он ҷисм ( ҷавҳар ) фалакасту кавокиб ки феъл аз сонеъи ҳаким пазируфтааст бемиёнҷӣу сунъи сонеъи ҳакими мари ҷавҳар ӯро андари сӯрати феъл ғарқа кардааст . Ва чу ашхоси ҳайвон бар ҷавониби ин марказ пдидоиндаҳаст , ин ҳол далеласт бар онкии ин аФозт бар марказ аз ҳавошӣ оламаст . Ва чу ашхоси ҳайвон ки он аҷзоӣ табоиъаст , ба пайваста шудани ҷавҳари нафаси бадви ҳамеи зинату равнақи пазиради пас аз онкӣ безинат ва равнақ бошаду ҳаме фоил шавад сипас аз онкии мунфаил буд , боз чу ин ҷавҳар аз ин ашхос ҷудо шавад , ин зинату равнақу феъли ҳаме аз ӯ бишаваду аҷроми алавӣ аз афлоку кавокиб бар ҳол мондаанд ва на сӯрат ( аз ) эшон ҳаме зоил шавад ва на феъл , ин ҳол далеласт бар онкии кули ин ҷавҳар ки аҷзои он ба марказ ояндааст ва он аҷром ки аҳволи эшон собитаст мФозаст пайваста , ва ин ҷавҳар аз нахуст бидон ( ҷисми олӣ пайвастааст то ин ҷисми олӣ ба муҷовирати ин ҷавҳар – ки фоил ҳақиқатаст – бар давом фоил гаштааст ва бидонча сунъро аз сонеъ бемиёнҷӣ пазируфтааст , монанди сонеъи хеши ҳамешагии фоил шудааст . )

و چو مرکب نفس که ظاهر است و او بدان همی به علم و حکمت رسد این هیکل مردم است که به مدتی اندک همی ویران شود و ویرانی او را علت جدا شدن این سوار او باشد از او و این هیکل تا این جوهر بر اوست آبادان و کارکن است، واجب آید از حکم عقل که این جوهر اندر این (کالبدهای جزوی همی از کالبدی کلی آید که آن) کالبد همیشه آبادان و کارکن باشد و جز به سپری شدن این جوهر آن کالبد کلی ویران و بی کار نشود. و چو همی بینیم که این کالبد که ما راست بر مرکز عالم است وز خاک است که او منفعل به حق است بی هیچ فعلی- چنانکه اندر باب فاعل و منفعل پیش از این (اندر این کتاب به شرح سخن) گفتیم- همی دانیم که (آن) جوهر که او فاعل حق است و جسم به مجاورت او همی فاعل شود، از نخست همی به جسمی پیوسته شود کز او فاعل تر جسمی نیست و آن جسم (جوهر) فلک است و کواکب که فعل از صانع حکیم پذیرفته است بی میانجی و صنع صانع حکیم مر جوهر او را اندر صورت فعل غرقه کرده است. و چو اشخاص حیوان بر جوانب این مرکز پدیدآینده است، این حال دلیل است بر آنکه این افاضت بر مرکز از حواشی عالم است. و چو اشخاص حیوان که آن اجزای طبایع است، به پیوسته شدن جوهر نفس بدو همی زینت و رونق پذیرد پس از آنکه بی زینت و رونق باشد و همی فاعل شود سپس از آنکه منفعل بود، باز چو این جوهر از این اشخاص جدا شود، این زینت و رونق و فعل همی از او بشود و اجرام علوی از افلاک و کواکب بر حال مانده اند و نه صورت (از) ایشان همی زایل شود و نه فعل، این حال دلیل است بر آنکه کل این جوهر که اجزای آن به مرکز آینده است و آن اجرام که احوال ایشان ثابت است مفاض است پیوسته، و این جوهر از نخست بدان (جسم عالی پیوسته است تا این جسم عالی به مجاورت این جوهر – که فاعل حقیقت است – بر دوام فاعل گشته است و بدانچه صنع را از صانع بی میانجی پذیرفته است، مانند صانع خویش همیشگی فاعل شده است.)

( он гоҳ гӯйем ки ҷисмӣ ки нафаси бадв пайвастааст комил тараст аз ҷисм бенафас . Ва мар ) нуфусро маротибасту шарифтар нафасии нафас нотиқааст , пас шарифтар ҷисмии ҷисм мардумаст андари ҳоли зиндагӣ ӯ . Ва расӣдан ӯ ба камоли хеш аз модтӣаст ба муддатӣ ба миёнҷии дигари аҷсом – чунонкии пеш аз ин ёд кардем – ва он аҷсом ки ҷасади мардум ба миёнҷии эшон ( ҳаме аз ) модтӣ ба муддатии камол хеш расад комлоннд – аънии афлоку нуҷум –у ҷисм мутаноҳӣаст . Пас лозим ояд ки расӣдан ин аҷсом ки ҷасади мардум ( ба ) миёнҷии эшон ҳаме ба камол хеш расад , на аз модтӣ бӯдааст ва на андари муддатӣ . Ва бурҳон бар дурустии ин қавл онаст ки агар мари он аҷсомро аз модтӣ кардандӣ , ба муддатӣ боистӣ кардан ва агар он Модат ба муддатӣ карда шудӣ , ба миёнҷии дигар аҷсом боистӣ ки карда шудӣ , ва агар чунин будӣ аҷсоми номутаноҳӣ будӣ . Ва чу ҷисм мутаноҳӣаст , ин ҳол далеласт бар онкӣ будаш аҷсоми алавӣ ба миёнҷии дигари аҷсом набӯдааст ва чу ба миёнҷии дигари аҷсом набӯдааст , на аз модтӣ бӯдааст ва на ба муддатӣ . Ва бӯдани аҷсоми фурӯдин – аънии ашхоси маволед – аз модтӣ ба муддатӣ ба миёнҷии дигари аҷсом , бурҳонаст бар дурустии ин даъвӣ ки гуфтем : будаш аҷсоми барин на аз модтӣ бӯдааст ва на ба муддатӣ , аз баҳри онкӣ ба миёнҷии дигари аҷсом набӯдааст , ва ин бурҳонӣ равшанаст .

(آن گاه گوییم که جسمی که نفس بدو پیوسته است کامل تر است از جسم بی نفس. و مر) نفوس را مراتب است و شریف تر نفسی نفس ناطقه است، پس شریف تر جسمی جسم مردم است اندر حال زندگی او. و رسیدن او به کمال خویش از مادتی است به مدتی به میانجی دیگر اجسام – چنانکه پیش از این یاد کردیم – و آن اجسام که جسد مردم به میانجی ایشان (همی از) مادتی به مدتی کمال خویش رسد کاملانند – اعنی افلاک و نجوم – و جسم متناهی است. پس لازم آید که رسیدن این اجسام که جسد مردم (به) میانجی ایشان همی به کمال خویش رسد، نه از مادتی بوده است و نه اندر مدتی. و برهان بر درستی این قول آن است که اگر مر آن اجسام را از مادتی کردندی، به مدتی بایستی کردن و اگر آن مادت به مدتی کرده شدی، به میانجی دیگر اجسام بایستی که کرده شدی، و اگر چنین بودی اجسام نامتناهی بودی. و چو جسم متناهی است، این حال دلیل است بر آنکه بودش اجسام علوی به میانجی دیگر اجسام نبوده است و چو به میانجی دیگر اجسام نبوده است، نه از مادتی بوده است و نه به مدتی. و بودن اجسام فرودین – اعنی اشخاص موالید – از مادتی به مدتی به میانجی دیگر اجسام، برهان است بر درستی این دعوی که گفتیم: بودش اجسام برین نه از مادتی بوده است و نه به مدتی، از بهر آنکه به میانجی دیگر اجسام نبوده است، و این برهانی روشن است.

Ва чу мари ин қавлро равшан кардем , андари тақвияти ин маънӣ гӯйем ки ончӣ аз аҷсом сипас аз модтӣ ба муддатии ҳаме ба камол хеш расад , низ ба муддатӣ ( ҳаме ) фасоди пазирад ва он фасод чизе нест магар бозгаштан ӯ бидон сӯратҳои аввалӣ ки ҳиўлии нахустин мари онро аз сонеъи аввалӣ бе миёнҷии пазируфта буд , аънӣ чу шахс каз табоиъ таркиб ёфта бошад фасоди пазирад , маънии қавли мо ки гуфтем : шахси ҳайвони фасоди пазирад , он бошад ки ҳаме гӯйем : ончӣ ӯ хок буд ба сӯрати хокии бозгашту ончии об буду ҳавоу оташ ба усӯл хештан бозгаштанд . Ва хокӣу обӣу ҳавоӣу оташӣ бар ҳиўлии аввалии сӯратҳои нахустинаст ки ҳиўлии мари онро аз сонеъ бемиёнҷӣ пазируфтааст , бал ( ки ) вуҷӯд ӯ бо ин сӯрат ҳо бӯдааст , ва ин фасод чизе нест магари табоҳ шудани сунъи миёнҷӣони ҷисмонӣ . Пас пайдо кардем ки фасоди ашхоси маволед , бозгаштани ҷавҳар ҷисмаст аз сӯратӣ ки он ба миёнҷии ин олоту адавоти алавии ҳосил шудааст бар ( ӯ ба ) сӯратҳоӣ ки он ба миёнҷии аҷсоми ҳосил шудааст мар ӯро . Ва чу ҳол инаст ки ончӣ аз модтӣ ( ба муддатӣ ) ҳаме бӯда шавад боз ба муддатии ҳамеи фасоди пазирад ( ва он фасод чизе нест магар бозгаштани аҷзои он сувари шахсе ба сӯратҳои аввалии хеш ) ва дуруст кардем ки будаш афлоку анҷум на аз модтӣ бӯдааст ва на ба муддатӣ , раво нест ки бақои ин маснӯъ ки оламаст ба муддатӣ мутаноҳӣ бошад , магар ки сонеъ ӯ андари фасод ӯ салоҳӣ бинаду падеди орад , аз баҳри онкии андари фасоди чизҳоеи салоҳи дигари чизҳо зоҳираст андари олам . Ва аллоҳи иФъли мо ишоء .

و چو مر این قول را روشن کردیم، اندر تقویت این معنی گوییم که آنچه از اجسام سپس از مادتی به مدتی همی به کمال خویش رسد، نیز به مدتی (همی) فساد پذیرد و آن فساد چیزی نیست مگر بازگشتن او بدان صورت های اولی که هیولی نخستین مر آن را از صانع اولی بی میانجی پذیرفته بود، اعنی چو شخص کز طبایع ترکیب یافته باشد فساد پذیرد، معنی قول ما که گفتیم: شخص حیوان فساد پذیرد، آن باشد که همی گوییم: آنچه او خاک بود به صورت خاکی بازگشت و آنچه آب بود و هوا و آتش به اصول خویشتن بازگشتند. و خاکی و آبی و هوایی و آتشی بر هیولی اولی صورت های نخستین است که هیولی مر آن را از صانع بی میانجی پذیرفته است، بل (که) وجود او با این صورت ها بوده است، و این فساد چیزی نیست مگر تباه شدن صنع میانجیان جسمانی. پس پیدا کردیم که فساد اشخاص موالید، بازگشتن جوهر جسم است از صورتی که آن به میانجی این آلات و ادوات علوی حاصل شده است بر (او به) صورت هایی که آن به میانجی اجسام حاصل شده است مر او را. و چو حال این است که آنچه از مادتی (به مدتی) همی بوده شود باز به مدتی همی فساد پذیرد (و آن فساد چیزی نیست مگر بازگشتن اجزای آن صور شخصی به صورت های اولی خویش)و درست کردیم که بودش افلاک و انجم نه از مادتی بوده است و نه به مدتی، روا نیست که بقای این مصنوع که عالم است به مدتی متناهی باشد، مگر که صانع او اندر فساد او صلاحی بیند و پدید آرد، از بهر آنکه اندر فساد چیزهایی صلاح دیگر چیزها ظاهر است اندر عالم. و الله یفعل ما یشاء.

Ва мари нафаси нотиқаро ( аз ) пайвастан ба ҷисми сазовори хеш , ду қӯт ба феъл ояд : яке қӯти илм ки нахусти феълӣ аз афъол ӯ тасаввураст мари чизҳоро андари зоти хеш ба эътиқодии чунонкии чизҳо чунонаст ,у дигари қӯти амал ки нахусти феълӣ аз феълҳои ( ӯ орзӯмандӣ ӯст сӯии талаб кардани мари он чизро ки андари ҷавҳар ӯ мркўзаст талаби он аз барои бақои абадӣ . Ва ҳар нафас ( каз ин ду қӯт ӯ ин ду феъл ба вуҷӯд ( наёяд , он ) нафас бҳимӣ бошад ва он нафас ( каз кор бастан ин дўФъл наёсоед , он нафаси нафаси Фриштгӣ ) бошад . Пас пайвастани нафас ба ҷисм иллатаст мар ба феъл омадан ин ду қӯтро ки ӯ бар он муҳтавӣаст аз ӯ . Ва ҷисми мари нафасро мураккабӣ шоистааст мар расӣданро аз манзалати қӯт ба шаҳри феъл . Ва пайвастани нафаси куллӣ ба аҷроми алавӣ ки Фоълоннд бар давом ба сунъ илоҳӣаст ки мари онро чигунагӣ нест бидонча на ба модтӣаст ва на ба муддатӣ , аънӣ ки он сунъ бар модтӣ набӯдааст ки он ҳосил бӯдааст пеш аз ин сунъ , чунонкии гуфтем . Ва падед омадани ҷуфтии мардум ба оғоз будаш каз ҷуфтӣ камтар нишоеду бештар аз он раво набошад ва ҳам чунин аз ҳайвонот бе сухани ончӣ ( навъ ) ӯ ба зойиш боқӣаст аз сунъи илоҳӣ бемиёнҷӣу зойишӣу растанӣ , андари ақл собитаст .

و مر نفس ناطقه را (از) پیوستن به جسم سزاوار خویش، دو قوت به فعل آید: یکی قوت علم که نخست فعلی از افعال او تصور است مر چیزها را اندر ذات خویش به اعتقادی چنانکه چیزها چنان است، و دیگر قوت عمل که نخست فعلی از فعل های (او آرزومندی اوست سوی طلب کردن مر آن چیز را که اندر جوهر او مرکوز است طلب آن از برای بقای ابدی. و هر نفس (کز این دو قوت او این دو فعل به وجود (نیاید، آن) نفس بهیمی باشد و آن نفس (کز کار بستن این دوفعل نیاساید، آن نفس نفس فریشتگی) باشد. پس پیوستن نفس به جسم علت است مر به فعل آمدن این دو قوت را که او بر آن محتوی است از او. و جسم مر نفس را مرکبی شایسته است مر رسیدن را از منزلت قوت به شهر فعل. و پیوستن نفس کلی به اجرام علوی که فاعلانند بر دوام به صنع الهی است که مر آن را چگونگی نیست بدانچه نه به مادتی است و نه به مدتی، اعنی که آن صنع بر مادتی نبوده است که آن حاصل بوده است پیش از این صنع، چنانکه گفتیم. و پدید آمدن جفتی مردم به آغاز بودش کز جفتی کمتر نشاید و بیشتر از آن روا نباشد و هم چنین از حیوانات بی سخن آنچه (نوع) او به زایش باقی است از صنع الهی بی میانجی و زایشی و رستنی، اندر عقل ثابت است.

Он гоҳи нафас ки ӯ фоили ҷисм (аст ) ва номутаноҳӣасту қӯташ номутаноҳӣаст , қудрат ёфтааст бар ороста кардани мари аҷзои табоиъро мар пазируфтани аҷзоӣ ӯро , аънии мари нуфуси ҷузвиро . Ва бад-ӣни қавл на он ҳамеи хоҳем ки нафас аз нафас ҷузвӣ аст бидон рӯй ки баъзе аз ӯст , аз баҳри онкии нафас на ҷисмаст ва чу на ҷисмаст мтбъз нест , бал ( ки ) мари ҷавҳари нафасро майл бар падед оварданаст мари мисоли хешро бидон қӯти илоҳӣ ки ёфтааст ,у илоҳят аз ин сифат покаст , бал ки он чаҳ аз чу ӯе падед ояд беонкӣ аз зот ӯ нақсоне шавад , он нафасаст . Ва ороста кардани нафаси мардуму дигари ҳайвоноти зояндаи мари аҷзои табоиъро андари ҳайкали хеши мар пазируфтани дигари нафасро ҳам чу ӯ ба ҳади қӯт то ҳам бидон тадриҷ ки зоҳираст аз будаш нафаси андари колбуд ба феъл ояд , мари ин даъвии моро бурҳонаст . Ва ҳам инаст ҳоли ороста кардани нафаси рўиндаҳи мари аҷзои табоиъи роондри колбуди наботии хеш аз баҳр пазируфтани амсоли хеш ва ба вуҷӯд омадан он , чунонкӣ гӯйем : он нафас ки андари он ҷуфтаст ки ӯ як дона гандумаст бо як дигари донае аз донаҳо ( тавоност ) бар ороста кардани мари аҷзои табоиъро андари наботи хеш ки он сарой ӯст ё ҷасад ӯст ба мисли , то бипазиради мари нафасҳоиро аз навъ ӯ ки мар ҳар якеро аз он ҳамон қӯт ва феъл бошад ки мар ӯ рост . Ва Модат аз маъдани нафасии куллӣ ки он афлокаст бар ин ҷеффатон ки аввалҳои он ( ба ) сунъи илоҳӣ – аънӣ ба ибдоъ – падед омадааст пайвастааст . Ва шавқу лиззати бад-ӣни нуфус пайвастааст андари зойиши амсоли хеш , бидон сабаб ки падед омадан он нуфуси андари он ашхос ки нахусти пайдо омадааст , ба ибдоъ бӯдааст бе миёнҷии нару модау тухму нутфа ,у маснӯъи ашхоси илоҳӣ ки бемиёнҷӣ падед ояд раво нест ки бархезад , чунонкии гуфтеми андари маънӣ бозгаштани ашхос ба усӯли табоиъ ки он ба сунъи илоҳӣ маснӯъаст , ва лиззат ёфтан ҳайвон аз маҷомеъат бар дурустии ин даъвии гўост . Ва агар он сунъ нахустин набӯдӣ ба ибдоъ , ҳайвон бо якдигари ҷуфти нгрФтндӣ ва зойиш набӯдӣ . Ва ҳам инаст ҳоли тухмҳои набот ки ҷумлагии он ҳамеи ҷуфти гирифта падед оянд , аз баҳри онкии мари эшонро ҳаракат ародӣ нест , ва он ҷуфт ( гирифтан аз ҷуфт гирифтани ҳайвони аҷаб тараст , чунонкии пеш аз ин гуфтем . )

آن گاه نفس که او فاعل جسم (است) و نامتناهی است و قوتش نامتناهی است، قدرت یافته است بر آراسته کردن مر اجزای طبایع را مر پذیرفتن اجزای او را، اعنی مر نفوس جزوی را. و بدین قول نه آن همی خواهیم که نفس از نفس جزوی است بدان روی که بعضی از اوست، از بهر آنکه نفس نه جسم است و چو نه جسم است متبعض نیست، بل (که) مر جوهر نفس را میل بر پدید آوردن است مر مثال خویش را بدان قوت الهی که یافته است، و الهیت از این صفت پاک است، بل که آن چه از چو اویی پدید آید بی آنکه از ذات او نقصانی شود، آن نفس است. و آراسته کردن نفس مردم و دیگر حیوانات زاینده مر اجزای طبایع را اندر هیکل خویش مر پذیرفتن دیگر نفس را هم چو او به حد قوت تا هم بدان تدریج که ظاهر است از بودش نفس اندر کالبد به فعل آید، مر این دعوی ما را برهان است. و هم این است حال آراسته کردن نفس روینده مر اجزای طبایع رااندر کالبد نباتی خویش از بهر پذیرفتن امثال خویش و به وجود آمدن آن، چنانکه گوییم: آن نفس که اندر آن جفت است که او یک دانه گندم است با یک دیگر دانه ای از دانه ها (تواناست) بر آراسته کردن مر اجزای طبایع را اندر نبات خویش که آن سرای اوست یا جسد اوست به مثل، تا بپذیرد مر نفس هایی را از نوع او که مر هر یکی را از آن همان قوت و فعل باشد که مر او راست. و مادت از معدن نفسی کلی که آن افلاک است بر این جفتان که اول های آن (به) صنع الهی – اعنی به ابداع – پدید آمده است پیوسته است. و شوق و لذت بدین نفوس پیوسته است اندر زایش امثال خویش، بدان سبب که پدید آمدن آن نفوس اندر آن اشخاص که نخست پیدا آمده است، به ابداع بوده است بی میانجی نر و ماده و تخم و نطفه، و مصنوع اشخاص الهی که بی میانجی پدید آید روا نیست که برخیزد، چنانکه گفتیم اندر معنی بازگشتن اشخاص به اصول طبایع که آن به صنع الهی مصنوع است، و لذت یافتن حیوان از مجامعت بر درستی این دعوی گواست. و اگر آن صنع نخستین نبودی به ابداع، حیوان با یکدیگر جفت نگرفتندی و زایش نبودی. و هم این است حال تخم های نبات که جملگی آن همی جفت گرفته پدید آیند، از بهر آنکه مر ایشان را حرکت ارادی نیست، و آن جفت (گرفتن از جفت گرفتن حیوان عجب تر است، چنانکه پیش از این گفتیم.)

( аммо сунъи илоҳӣ – аънии ибдоъ – онаст ки ақлро исботи он изтирорӣаст ,у лекин аз тасаввур кардани чигунагии он оҷизаст ,у сунъи нафас онаст ки ақл бар тасаввури он матлаъаст . Ва мисоли он чунонаст ки ақл донад ки борӣ – субҳона - ) ҳасткунанда ӣ ақлу нафасу ҳиўлӣ ( ва сӯратаст ) на аз чизе ,у лекини нтўондтсўр кардан ки чизе на аз чизе чигуна шояд кардан . ( ва ҳам чунин ) донад ки ашхоси нахустин аз мардуму ҳайвоноти зойишӣу наботҳои бо тухму бор ба ибдоъ падед омадаст то пас аз он зойишу растан пайваста гаштааст ,у лекини натавонади тасаввур кардан ки ҷуфтии ҳайвон чигуна бӯда шавад безойиш , аз баҳри онкии ин санъатҳои илоҳӣаст ва чу сунъи илоҳиро маротибаст ва он сунъ ки таркиби табоиъ ( бадв ) падед омадааст пеш аз сунъи аслҳои ашхоси набот ва ҳайвон бӯдааст , ин сунъи дувум ба миёнҷии он ( сунъ ) нахустин падед омада бошад . Аз онаст ки ин сунъи дувум ба навъ боқӣаст на ба ашхос , (у ашхос ) моиласт ба бози гаштани сӯии он сунъи нахустин ва он сунъи нахустин бар усӯли табоиъ афтодааст , лоҷарами он усӯл ба зўоти хеш боқӣасту нафас ки ӯ ҷавҳарӣ баситасту сипарӣ шаванда нест , ба орзӯии он сунъи илоҳӣ ки бар ашхоси нахустин аўФтодаҳасту поидоргрдонидни мари онро , ба зойиши кор ҳаме кунаду таркиб ҳаме кунад мари ашхосро ба қӯтҳои хеш , чунонкии ақл бар он матлаъаст . Ва ҳам чунин ончӣ аз мураккабот ба сунъи илоҳӣ таркиб ёфтааст , мари ақлро ба исботи афроди он мураккаботи пеш аз таркиб изтирорӣаст ,у лекин аз тасаввури ибдоъи он муфрадоту таркибу тафсили он ба кайфият оҷизаст . Чунонкӣ чу ҳар тухмӣ аз тухмҳои набот ҷуфтӣаст ба якдигари пайваста ва мураккаб карда , чора Эй нест аз онкӣ ҳар яке аз он нахусти муфради мавҷӯд шудааст он гоҳ ба якдигари пайвастаи шдстнд , ҳам чунонкии нахусти ҷуфтӣ аз ҳар ҳайвонӣ ба оғози куни ҷудои ҷудои мавҷӯди шдстнди он гоҳ ҷуфт гирифтанд , ва ин ваҷҳеаст аз вуҷӯҳи қиёс . Ва дигари ваҷҳ онаст ки воҷибаст ки донаҳоӣ ҷуфти гирифта падед омаданд ( ба ибдоъ , чунонкии ҳайвоноти ҷуфти ҷуфт падед омаданд ,у падед омадан ) ҷуфтии ҳайвон ороста шуд мари ҷуфт гирифтанро то ба зоянда монандааст мари падед омадани донаи гандумро бо дигари дона ӣ ҷуфт кардау ороста шудаи мар бастанро то бозорнд ,у лекини мари ақлро андари тасаввури ибдоъи он роҳӣ нест . Ва ҳам инаст ҷуфтии нафас бо ҷисму ҳиўлӣ бо сӯрат ки чора Эй нест мари ақлро аз собит кардани афроди он пеш аз ҷуфт шудан он ,у лекини натавонади мари якеро беҷуфт ӯ собит кардан , аз баҳри онкии ҳиўлӣ ки зуҳӯру сабот ӯ ба сӯратасту сӯрат ки субути феъл ӯ ба ҳиўлӣаст , ҷудои ҷудои андари ақл собит нашаванд магар ба ваҳм . Ва ҳам инаст ҳоли нафас ки ӯ ба ҷавҳари хеш фаъоласту зуҳӯри феъл ӯ ҷузи андар ҷисм нест ки ақли мар ӯро бе феъли собити натавонад кардан . Аз баҳри онкӣ то нафаси андар ҷисм набошад мар ӯро феъл набошаду ончӣ бефеъл бошад на нафас бошад . Пас ин собитӣ бошад манфӣ , ва маҳоласт ки собит манфӣ бошад ё мавҷӯд маъдӯм бошад , аммо раво бошад ки нафаси пас аз онкӣ ба зуҳӯри феъли хеши андари ҷисми собит шуда бошаду сӯрат маълӯмот ёфта , пас аз ҷудо шудан ӯ аз ҷасад ба зоти хеш қоим бошад . Ва чу ҳол инаст ки нафас ба ҷавҳари хеш аз сунъи илоҳии фаъоли падед омадаасту феъл ӯ андар ҷисмаст , раво нест ки миёни вуҷӯд ӯу вуҷӯди ҷисм замон бошад албата , бал ( ки ) ин ҷуфт ба сунъи илоҳӣ бояд ки муздаваҷ бошад ба оғоз . Он гоҳи пас аз он чигунагии пайвастан ( нафас ) ба ашхоси ҷисмии зойишии мари ақли таълими пазируфтаро зоҳираст ки он ба рост кардан нафасаст мари аҷзои табоиъро андари шахс ба сӯят то шоиста шавад мар пазируфтани рӯҳи намоеро ки он нахуст асарӣаст аз осори нафас , ва пас аз он рӯҳи ҳиссӣ то муҳайё бошад мар пазируфтан ( нафаси нотиқаро , чунонкии шарҳи он ба оғози ин қавли гуфтем . Оқил бояд ки мари ин қавлро ба ҳақ тааммул кунад . Ва аллоҳи алмўФқу алмъин . )

(اما صنع الهی – اعنی ابداع – آن است که عقل را اثبات آن اضطراری است، و لیکن از تصور کردن چگونگی آن عاجز است، و صنع نفس آن است که عقل بر تصور آن مطلع است. و مثال آن چنان است که عقل داند که باری – سبحانه -) هست کننده ی عقل و نفس و هیولی (و صورت است) نه از چیزی، و لیکن نتواندتصور کردن که چیزی نه از چیزی چگونه شاید کردن. (و هم چنین) داند که اشخاص نخستین از مردم و حیوانات زایشی و نبات های با تخم و بار به ابداع پدید آمد است تا پس از آن زایش و رستن پیوسته گشته است، و لیکن نتواند تصور کردن که جفتی حیوان چگونه بوده شود بی زایش، از بهر آنکه این صنعت های الهی است و چو صنع الهی را مراتب است و آن صنع که ترکیب طبایع (بدو) پدید آمده است پیش از صنع اصل های اشخاص نبات و حیوان بوده است، این صنع دوم به میانجی آن (صنع) نخستین پدید آمده باشد. از آن است که این صنع دوم به نوع باقی است نه به اشخاص، (و اشخاص) مایل است به باز گشتن سوی آن صنع نخستین و آن صنع نخستین بر اصول طبایع افتاده است، لاجرم آن اصول به ذوات خویش باقی است و نفس که او جوهری بسیط است و سپری شونده نیست، به آرزوی آن صنع الهی که بر اشخاص نخستین اوفتاده است و پایدارگردانیدن مر آن را، به زایش کار همی کند و ترکیب همی کند مر اشخاص را به قوت های خویش، چنانکه عقل بر آن مطلع است. و هم چنین آنچه از مرکبات به صنع الهی ترکیب یافته است، مر عقل را به اثبات افراد آن مرکبات پیش از ترکیب اضطراری است، و لیکن از تصور ابداع آن مفردات و ترکیب و تفصیل آن به کیفیت عاجز است. چنانکه چو هر تخمی از تخم های نبات جفتی است به یکدیگر پیوسته و مرکب کرده، چاره ای نیست از آنکه هر یکی از آن نخست مفرد موجود شده است آن گاه به یکدیگر پیوسته شدستند، هم چنانکه نخست جفتی از هر حیوانی به آغاز کون جدا جدا موجود شدستند آن گاه جفت گرفتند، و این وجهی است از وجوه قیاس. و دیگر وجه آن است که واجب است که دانه هایی جفت گرفته پدید آمدند (به ابداع، چنانکه حیوانات جفت جفت پدید آمدند، و پدید آمدن) جفتی حیوان آراسته شد مر جفت گرفتن را تا به زاینده ماننده است مر پدید آمدن دانه گندم را با دیگر دانه ی جفت کرده و آراسته شده مر بستن را تا بازآرند، و لیکن مر عقل را اندر تصور ابداع آن راهی نیست. و هم این است جفتی نفس با جسم و هیولی با صورت که چاره ای نیست مر عقل را از ثابت کردن افراد آن پیش از جفت شدن آن، و لیکن نتواند مر یکی را بی جفت او ثابت کردن، از بهر آنکه هیولی که ظهور و ثبات او به صورت است و صورت که ثبوت فعل او به هیولی است، جدا جدا اندر عقل ثابت نشوند مگر به وهم. و هم این است حال نفس که او به جوهر خویش فعال است و ظهور فعل او جز اندر جسم نیست که عقل مر او را بی فعل ثابت نتواند کردن. از بهر آنکه تا نفس اندر جسم نباشد مر او را فعل نباشد و آنچه بی فعل باشد نه نفس باشد. پس این ثابتی باشد منفی، و محال است که ثابت منفی باشد یا موجود معدوم باشد، اما روا باشد که نفس پس از آنکه به ظهور فعل خویش اندر جسم ثابت شده باشد و صورت معلومات یافته، پس از جدا شدن او از جسد به ذات خویش قایم باشد. و چو حال این است که نفس به جوهر خویش از صنع الهی فعال پدید آمده است و فعل او اندر جسم است، روا نیست که میان وجود او و وجود جسم زمان باشد البته، بل (که) این جفت به صنع الهی باید که مزدوج باشد به آغاز. آن گاه پس از آن چگونگی پیوستن (نفس) به اشخاص جسمی زایشی مر عقل تعلیم پذیرفته را ظاهر است که آن به راست کردن نفس است مر اجزای طبایع را اندر شخص به سویت تا شایسته شود مر پذیرفتن روح نمایی را که آن نخست اثری است از آثار نفس، و پس از آن روح حسی تا مهیا باشد مر پذیرفتن (نفس ناطقه را، چنانکه شرح آن به آغاز این قول گفتیم. عاقل باید که مر این قول را به حق تامل کند. و الله الموفق و المعین.)