( аз ончии мари уламои дайни ҳақу ҳукамои пешинро ақвол мухталифаст андари ин маънӣ , хостем ки андари ин китоб боз гӯйем ихтилофи ақволи эшонро ва пайдо кунем ба далоили ақлии мар чарое пайвастани нафасро ба ҷисм , пеш аз онкӣ ба қавлӣ расем ки мақсӯди мо аз таълифи ин китоб онаст ва он мақсӯд баёнаст аз онкии нафас чаро бар мисол мусофирӣаст андари ин олам ва аз куҷо ҳаме ояду куҷо ҳаме шаваду андари ин сафари зод ӯ чист . Пас гӯйем ки ҷумлагии ҳукамоу уламо каз чарое корҳо бррсидаҳанд , ба ду гуруҳанд : як гуруҳи расӯлони худоӣ ва атбоъ эшонанд ки ба китобҳои худоӣ мақаранд ,у дигари гуруҳи мункирони набуввату танзил ва атбоъ эшонанд ва гӯйанд ки ҳукамо дигаранду дайн дорон дигаранд , яъне андари дайн ҳикмат нест . )

(از آنچه مر علمای دین حق و حکمای پیشین را اقوال مختلف است اندر این معنی، خواستیم که اندر این کتاب باز گوییم اختلاف اقوال ایشان را و پیدا کنیم به دلایل عقلی مر چرایی پیوستن نفس را به جسم، پیش از آنکه به قولی رسیم که مقصود ما از تالیف این کتاب آن است و آن مقصود بیان است از آنکه نفس چرا بر مثال مسافری است اندر این عالم و از کجا همی آید و کجا همی شود و اندر این سفر زاد او چیست. پس گوییم که جملگی حکما و علما کز چرایی کارها بررسیده اند، به دو گروهند: یک گروه رسولان خدای و اتباع ایشانند که به کتاب های خدای مقرند، و دیگر گروه منکران نبوت و تنزیل و اتباع ایشانند و گویند که حکما دیگرند و دین داران دیگرند، یعنی اندر دین حکمت نیست.)

( ва он гуруҳ ки ба расӯлону китобҳои худоӣ мақаранд , ба ду гуруҳанд : як гуруҳ онанд ки ҷузи ҷисми чизеро нашносанду рӯҳро низ ҷисм гӯйанд , ва лекин гӯйанд ки рӯҳи ҷисмӣ латифасту мари Фриштгонро аҷсом латиф гӯйанд ва ҳар чанд ки гӯйанд : Фриштгон арвоҳанд , эътиқодашон онаст ки рӯҳи ҷисмӣ тнк бошад чу нурӣ , аз баҳр онкӣ гӯйанд : Ҷабраили наздики расӯл ( с ) омадӣ ва бо ӯ ба овозу ҳуруф сухан гуфтӣ ва аз осмони пеш ӯ паридӣу боз аз пеш ӯ ба осмон паридӣу хостии хеш бузург кардӣу хостӣ хирад кардӣ , ва хирадманд донад ки ончӣ биёбад ва башнавад ва биппарад ва ба овоз сухан гуяд ва хирадтару бузург тар шавад , ҷисм бошад . Ва ин гуруҳ ҳшўёт умматанд ва гӯйанд : мари нафаси мардумро беҷисм сабот несту мардумро ранҷу роҳат аз роҳ ҷисм бошад андар ҳар ду оламу лиззат ӯ ба ҳар ду сарои андар хӯрдану пӯшидан ва мубоширатаст ,у танзилу китобро гирифтаанду даст аз тоўили он боздоштаанд . Ва гӯйанд ки худоӣ ҳаме гуяд мари биҳиштёнро ки бар тахтҳои ороста такя зада бошанд рўборўӣ , бад-ӣни оят , қавла : ( алии срри мўзўнаҳи мткӣини алайҳои мутақаббилин итўФи алайҳими влдни мхлдўни бокўобу абориқу коси ман муайяни лои исдъўни анҳуов лои инзФўну Фкҳаҳи ммои итхирўну лаҳми тайри ммои иштҳўну ҳури айни комсли аллўи луи алмкнўни ҷзоءи бмои конўои иъмлўн ) ,у дигари ҷой ҳаме гуяд : шуморо андари биҳишти миваҳои бисёраст каз он ҳаме хуред , бад-ӣни оят , қавла : ( лаками фӣҳо касӣраи минҳои токлўн ) . Ва ин гуруҳ чу кор бо хасм ояд , андари илм тақлид кунанд ва ҳуҷҷат нашунаванду мар ҳар киро ҷуз бар эътиқод эшонаст , кофар гӯйанд . Ва ин гуруҳ , мардуми мари ин зиндаи ҷисмонии сухани гӯйро донанд ва гӯйанд : эзади таъолии моро аз баҳри он офарид то неъматҳои ӯро бихӯрем ва агар мардум набӯдӣ , неъматҳои худоӣ нохӯрда бимонадӣ ва зойеъ шудӣ . )

( و آن گروه که به رسولان و کتاب های خدای مقرند، به دو گروهند: یک گروه آنند که جز جسم چیزی را نشناسند و روح را نیز جسم گویند، و لیکن گویند که روح جسمی لطیف است و مر فریشتگان را اجسام لطیف گویند و هر چند که گویند: فریشتگان ارواح اند، اعتقادشان آن است که روح جسمی تنک باشد چو نوری، از بهر آنکه گویند: جبرئیل نزدیک رسول (ص) آمدی و با او به آواز و حروف سخن گفتی و از آسمان پیش او پریدی و باز از پیش او به آسمان پریدی و خواستی خویش بزرگ کردی و خواستی خرد کردی، و خردمند داند که آنچه بیابد و بشنود و بپرد و به آواز سخن گوید و خردتر و بزرگ تر شود، جسم باشد. و این گروه حشویات امتند و گویند: مر نفس مردم را بی جسم ثبات نیست و مردم را رنج و راحت از راه جسم باشد اندر هر دو عالم و لذت او به هر دو سرای اندر خوردن و پوشیدن و مباشرت است، و تنزیل و کتاب را گرفته اند و دست از تاویل آن بازداشته اند. و گویند که خدای همی گوید مر بهشتیان را که بر تخت های آراسته تکیه زده باشند روباروی، بدین آیت، قوله: (علی سرر موضونه متکئین علیها متقبلین یطوف علیهم ولدن مخلدون باکواب و اباریق و کاس من معین لا یصدعون عنهاو لا ینزفون و فکهه مما یتخیرون و لحم طیر مما یشتهون و حور عین کامثل اللو لو المکنون جزاء بما کانوا یعملون) ، و دیگر جای همی گوید: شما را اندر بهشت میوه های بسیار است کز آن همی خورید، بدین آیت، قوله: (لکم فیها کثیره منها تاکلون). و این گروه چو کار با خصم آید، اندر علم تقلید کنند و حجت نشنوند و مر هر که را جز بر اعتقاد ایشان است، کافر گویند. و این گروه، مردم مر این زنده جسمانی سخن گوی را دانند و گویند: ایزد تعالی ما را از بهر آن آفرید تا نعمت های او را بخوریم و اگر مردم نبودی، نعمت های خدای ناخورده بماندی و ضایع شدی.)

(у дигар гуруҳ онанд ки гӯйанд : нафас беҷисм собитаст ва ӯ ҷавҳарӣаст қоим ба зот ва ёфтан ӯ мари лиззати ҷисмониро андари ин оламаст ба ҷисму сарои охират ҷисм нест ва ёфтан нафаси мари лиззати рӯҳониро андари охират ба зот хешаст бе миёнҷии ҷисм ,у мари Фриштгонро арвоҳи муҷарради ноҷой гир гӯйанд . Ва гӯйанд : Ҷабраил бар дили расӯл ( с ) фурӯд омадӣу ваҳй ба илҳом бошад на ба овозу ҳуруф ,у ҳуҷҷат бар ин даъвии қавли худои оранди бад-ӣни оят , қавла : « назул ба алрўҳи аломин - алии қлбки лткўни ман алмнзрин - блсони арабии мубин » . Ва ҳуҷҷат бар онкӣ гуфтанданд : сарои охират ҷисм нест , қавли худои таъолии оранд ки ҳаме гуяд , қавла : «у ани ?илдори алохраҳи ?лаии алҳиўони луи конўои иълмўн » , ва гӯйанд ки ин оят далеласт бар онкии сарои охират ба зоти хеш зиндаасту ончӣ ба зоти хеш зинда бошад , мар ӯро ҷисм набошад , бал ки мари ҷисми ҳайвониро бошад ки зиндагӣ ӯ ба рӯҳ бошад на ба зоти хеш . Ва аз офариниши хеши бад-ӣни қавл ки гуфтанд : сарои охират ҷисм несту арвоҳ муҷаррадаст , гувоҳ овараданд бидонча гуфтанд : зўоти мо ҷисмаст бо нафаси омехта ва ин олам ҷисмаст безиндагӣ , пас воҷиб омад ки он олам зинда бошад беҷисм . Ва гуфтанд ки раво набошад мари ҷисмро ки ӯ аз нафаси зиндагӣ пазираст олимӣ бошаду мари нафасро ки ӯ мари ҷисмро зиндагӣ диҳандааст олимӣ набошад , ва ҳуҷҷат овараданд мари қавли худои таъолиро ки ҳаме гуяд андари сифати биҳишт , қавла : « фӣҳо мо тштҳиаҳи алонФсу тлзи алоъину антми фӣҳо халдун » , ва гуфтанд : ин оят далеласт бар онкии лаззоти биҳиштён ҷисмонӣ нест , аз баҳри онкӣ ҳаме гуяд : андари биҳишт онаст ки нафас орзӯ кунаду чашмҳоро хуш ояд ,у нахусти орзӯии нафаси бақоӣ абадӣаст ва ин чизе ҷисмӣ нест ,у дигари орзӯии мардум онаст ки бидонади мар ӯро чаро офариданду ончӣ на ҷисмаст чигунааст ,у ончӣ бад-ӣн монад аз чизҳое ки мари нафасро орзӯӣ шинохтан онаст он ҳама илмӣаст на ҷисмӣу ончӣ ба чашм хуш ояд низ ҷисмӣ нест , бал ки латоифаст ки ҷисм бидон ороиш ёфтааст . )

(و دیگر گروه آنند که گویند: نفس بی جسم ثابت است و او جوهری است قایم به ذات و یافتن او مر لذت جسمانی را اندر این عالم است به جسم و سرای آخرت جسم نیست و یافتن نفس مر لذت روحانی را اندر آخرت به ذات خویش است بی میانجی جسم، و مر فریشتگان را ارواح مجرد ناجای گیر گویند. و گویند: جبرئیل بر دل رسول (ص) فرود آمدی و وحی به الهام باشد نه به آواز و حروف، و حجت بر این دعوی قول خدای آرند بدین آیت، قوله : « نزل به الروح الامین- علی قلبک لتکون من المنذرین- بلسان عربی مبین ». و حجت بر آنکه گفتند اند : سرای آخرت جسم نیست، قول خدای تعالی آرند که همی گوید، قوله : « و ان الدار الاخره لهی الحیوان لو کانوا یعلمون »، و گویند که این آیت دلیل است بر آنکه سرای آخرت به ذات خویش زنده است و آنچه به ذات خویش زنده باشد، مر او را جسم نباشد، بل که مر جسم حیوانی را باشد که زندگی او به روح باشد نه به ذات خویش. و از آفرینش خویش بدین قول که گفتند : سرای آخرت جسم نیست و ارواح مجرد است، گواه آوردند بدانچه گفتند : ذوات ما جسم است با نفس آمیخته و این عالم جسم است بی زندگی، پس واجب آمد که آن عالم زنده باشد بی جسم. و گفتند که روا نباشد مر جسم را که او از نفس زندگی پذیر است عالمی باشد و مر نفس را که او مر جسم را زندگی دهنده است عالمی نباشد، و حجت آوردند مر قول خدای تعالی را که همی گوید اندر صفت بهشت، قوله : « فیها ما تشتهیه الانفس و تلذ الاعین و انتم فیها خلدون »، و گفتند : این آیت دلیل است بر آنکه لذات بهشتیان جسمانی نیست، از بهر آنکه همی گوید : اندر بهشت آن است که نفس آرزو کند و چشم ها را خوش آید، و نخست آرزوی نفس بقای ابدی است و این چیزی جسمی نیست، و دیگر آرزوی مردم آن است که بداند مر او را چرا آفریدند و آنچه نه جسم است چگونه است، و آنچه بدین ماند از چیزهایی که مر نفس را آرزوی شناختن آن است آن همه علمی است نه جسمی و آنچه به چشم خوش آید نیز جسمی نیست، بل که لطایف است که جسم بدان آرایش یافته است.)

(у ҳукамои пешин ки мтобъти расӯлон ( ъ ) накарданду мари китобҳои худоиро мункир шуданд то ваболи феъли хешро , бидонча мари хештанро ба мақар омадани мари пеши равони хешро ба пайғомбарӣ ва бар мтобъони хеш ба даъвии пайғомбарӣ - пас аз онкии мари онро мункир буданд - дурӯғ зан карданд , бчшиднду бкшиднд , низ ба ду гуруҳ шуданд : гуруҳе гуфтанд ки нафаси мардуми пас аз онкӣ аз ҷасад ҷудо шавад но чиз шавад - ҳам чу нафасҳои наботӣу ҳайвонӣ - ва беҷасад гуфтанд мар ӯро вуҷӯдӣ нест албата , ва ӯ чизе нест магари эътидол каз табоиъи ҳаме падед ояд ба ҳаракоти аҷсому аҷроми алавӣ ,у падед омадани мардуму дигари ҳайвону набот на ба хости сонеъ мурӣдаст то аз чарое ӯ боз ҷустан , ва ин гуруҳи ҳшўёт фалосифаанд ки дҳрённд . Ва дигргрўаҳ гуфтанд ки нафасро пас аз ҷудо шудан ӯ аз ҷасад ба зоти хеш қиёмаст . )

(و حکمای پیشین که متابعت رسولان (ع) نکردند و مر کتاب های خدای را منکر شدند تا وبال فعل خویش را، بدانچه مر خویشتن را به مقر آمدن مر پیش روان خویش را به پیغامبری و بر متابعان خویش به دعوی پیغامبری- پس از آنکه مر آن را منکر بودند- دروغ زن کردند، بچشیدند و بکشیدند، نیز به دو گروه شدند : گروهی گفتند که نفس مردم پس از آنکه از جسد جدا شود نا چیز شود- هم چو نفس های نباتی و حیوانی- و بی جسد گفتند مر او را وجودی نیست البته، و او چیزی نیست مگر اعتدال کز طبایع همی پدید آید به حرکات اجسام و اجرام علوی، و پدید آمدن مردم و دیگر حیوان و نبات نه به خواست صانع مرید است تا از چرایی او باز جستن، و این گروه حشویات فلاسفه اند که دهریانند. و دیگرگروه گفتند که نفس را پس از جدا شدن او از جسد به ذات خویش قیام است.)

( он гуруҳи ин гуруҳ низ ба ду фирқа шуданд : як фирқа гуфтанд ки мари нафасро ҷузи ин олами ҷисмӣ сарое несту ҷазои некӣу бадии ҳам андари ин сарой ёбад андари аҷсому пайвастан ӯ ба ҷисм ба сунъ борӣаст то мари лаззотро андари ин сарой биёбад . Ва ин гуруҳи мари нуфусро маротиби нгўинд , бал ки гӯйанд ки нафас бар мисоли пеша варӣаст ки ҳамаи пешаҳо бидонад чу дастафзор пеша ҳо биёбад ,у ҷисми мар ӯро ба манзалати даст афзораст , агар андари ҷисм мӯрча ояд , мари он олатро кори бандад ва мӯрчагӣ кунад ва агар андари ҷисм асп ояд аспӣ кунад , бар мисоли мардии коркун ки ки агар олат дурудгарӣ ёбад дурудгарӣ кунад ва агар олат бофандагӣ ёбад ҷўлоҳгӣ кунад . Ва гӯйанд : нуфуси андари аҷсом ҳаме гардад андари ин олам , ва ин қавл суқротаст андари китоби Фодну қавл афлотӯнаст андари китоби тимоўсу қавл арстотолисаст , бо онкии қавли ин ҳукамо мухталифаст андари кутуби эшон бад-ӣни маънӣ , ва бидон монад ки вақте андари ин маънӣ бар эътиқодӣ бӯда андака ба охири замони хеш бозгаштаанд аз он , ба хоссаи афлотӯн , аммо қавли суқрот ба таносухаст . Ва дигар фирқа гуфтанд ки нафас бар ҳиўлӣ ба нодонӣу ғофилии хеши фитна шудааст ва аз олами хеш биФтодаҳасту андари ҳиўлӣ овехтааст ба орзӯии лаззоти ҷисмонӣ ,у мари нафасро олимӣ ҳаст ҷузи ин оламу лекин чу бо ҳиўлӣ бёўихтаҳаст , мари олами хешро фаромӯш кардаасту борӣ – субҳона – мари ақлро фиристодааст андари ин олам то мари нафасро огоҳ кунад ки ин ки ҳаме кунад хатосту мар ӯро аз олам ӯ ёд диҳад то даст ) аз ин олам кӯтоҳ кунад ва ба олам хеш бозгардад . Ва гуфтанд ин гуруҳ ки фалосифаи рҳнмоённди мари нафасро сӯии сарой ӯ ва ҳар ки фалсафаи биомузад , нафас ӯ аз ин хато огоҳ шавад ва ба сарой хеш бозгардад ( ва ) ба неъмат абадӣ расад ,у лекини нафас то ба илм фалсафа нарасад , аз ин роз огоҳ нашавад вази фитна бӯдан бар ҳиўлӣ нараҳад . Ва иллати пайвастани нафас ба ҷисми мари зиндагӣу иродату ғифлати нафасро ниҳоданд ин гуруҳ . Ва гуруҳе аз ҳукамои гФтндкаҳи нафас ҷавҳарӣаст номиранда (у пазирнда ) илм илоҳӣасту ҷуфткунанда ӯ бо ҷисм худоӣаст , аз баҳри онкӣ то мари илмро бипазирад ва пас аз он аз ҷисм ҷудо шавад ва ба сарой латиф расаду ҷазои феъли хеш бар некӣ ва бадӣ биёбад . Инаст ихтилофи ҳукамоу уламои андар чарое пайвастани нафас ба ҷисм .

(آن گروه این گروه نیز به دو فرقه شدند: یک فرقه گفتند که مر نفس را جز این عالم جسمی سرایی نیست و جزای نیکی و بدی هم اندر این سرای یابد اندر اجسام و پیوستن او به جسم به صنع باری است تا مر لذات را اندر این سرای بیابد. و این گروه مر نفوس را مراتب نگویند، بل که گویند که نفس بر مثال پیشه وری است که همه پیشه ها بداند چو دست افزار پیشه ها بیابد، و جسم مر او را به منزلت دست افزار است، اگر اندر جسم مورچه آید، مر آن آلت را کار بندد و مورچگی کند و اگر اندر جسم اسپ آید اسپی کند، بر مثال مردی کارکن که که اگر آلت درودگری یابد درودگری کند و اگر آلت بافندگی یابد جولاهگی کند. و گویند: نفوس اندر اجسام همی گردد اندر این عالم، و این قول سقراط است اندر کتاب فادن و قول افلاطون است اندر کتاب طیماوس و قول ارسطاطالیس است، با آنکه قول این حکما مختلف است اندر کتب ایشان بدین معنی، و بدان ماند که وقتی اندر این معنی بر اعتقادی بوده اندکه به آخر زمان خویش بازگشته اند از آن، به خاصه افلاطون، اما قول سقراط به تناسخ است. و دیگر فرقه گفتند که نفس بر هیولی به نادانی و غافلی خویش فتنه شده است و از عالم خویش بیفتاده است و اندر هیولی آویخته است به آرزوی لذات جسمانی، و مر نفس را عالمی هست جز این عالم و لیکن چو با هیولی بیاویخته است، مر عالم خویش را فراموش کرده است و باری – سبحانه – مر عقل را فرستاده است اندر این عالم تا مر نفس را آگاه کند که این که همی کند خطاست و مر او را از عالم او یاد دهد تا دست) از این عالم کوتاه کند و به عالم خویش بازگردد. و گفتند این گروه که فلاسفه رهنمایانند مر نفس را سوی سرای او و هر که فلسفه بیاموزد، نفس او از این خطا آگاه شود و به سرای خویش بازگردد (و) به نعمت ابدی رسد، و لیکن نفس تا به علم فلسفه نرسد، از این راز آگاه نشود وز فتنه بودن بر هیولی نرهد. و علت پیوستن نفس به جسم مر زندگی و ارادت و غفلت نفس را نهادند این گروه. و گروهی از حکما گفتندکه نفس جوهری است نامیرنده (و پذیرنده) علم الهی است و جفت کننده او با جسم خدای است، از بهر آنکه تا مر علم را بپذیرد و پس از آن از جسم جدا شود و به سرای لطیف رسد و جزای فعل خویش بر نیکی و بدی بیابد. این است اختلاف حکما و علما اندر چرایی پیوستن نفس به جسم.

Ва акнӯн мо андари ин маънӣ ба ъзл сухан гӯйему мари ҳақро аз ботил ба бурҳон ҷудо кунем ба ҳидояти ҳодии худои таъолӣ ва ба иршоди эмоми ҳақ аз хонадони расӯл ( с ) ва гӯйем : пайвастан лафзӣаст вази хештани вази ҷудо шудан хабар диҳад . Ва пайвастани нафас ба ҷисм бо ҷудои эшон аз якдигар ба сифот , далеласт бар ҷудои эшон аз якдигари пас аз ин пайвастагӣ . Ва ин пайвастани мари нафасро бо ҷисм , низ далеласт бар онкии эҷод аз мавҷад ба вуҷӯди ин ҳар ду ҷавҳар бар ҳар яке аз он ба афрод аўФтодаҳаст , ҳар чанд ки миён будаш эшон замон набӯдааст . Ва ҷудо шудан ин ҳар ду ҷавҳар аз якдигари пас ( аз ) пайвастагӣ , гувоҳӣ ҳаме диҳад ки вуҷӯди эшон ҷудои ҷудои мавҷӯд шудааст то пас аз пайвастагӣ майл доранд сӯй бозгаштан бидон ҳоли аввалии хеш ки эҷоди эшон бар он бӯдааст . Ва майл ҳар яке аз ин ду ҷавҳари сӯии ҷудо шудан аз якдигар ба табъ , гўост бар онкии он эҷод ки эшон ҷудои ҷудо ( бидон ) мавҷӯд шуданд , аз мубдиъи эшон бемиёнҷӣ бӯдааст ( ва ин пайвастагии мари эшонро бо якдигари пас аз эҷод ба миёнҷӣон бӯдааст ) то аз ин имтизоҷу издивоҷ ки ба миёнҷӣон ёфтаанд гурезандаанд , ва бидон анФрод ки ба сунъ мубдиъ ёфта анд орзӯманданд , ҳам чунонкии мураккаботӣ ки аз табоиъи ҳаме ба миёнҷӣ падед оянд – аз наботу ҳайвон – майл доранд сӯии фасоди ин таркиб аз ин таркиби дувум ки ба миёнҷӣон ёфтаанд ва бозгаштани сӯии он ҳоли аввалии хеш ки мари онро аз сонеъи хеш бемиёнҷӣ ёфтаанд – аънӣ ки хок на ба миёнҷии афлоку анҷум хокӣ ёфтаасту обу ҳавоу оташ низ на бад-ӣни миёнҷӣони алавии обӣу ҳавоӣ ва оташӣ ёфтаанд , бал ки ин аҷсоми мари ин сӯратҳои аввалиро ба сунъ мубдиъ ёфтаанд бемиёнҷӣ – аз онаст ки мураккабот ба таркиби дувуми сӯии он таркиби аввалӣ бозгрдндаҳанду мари онро ба табъ ҷӯяндаанд .

و اکنون ما اندر این معنی به عذل سخن گوییم و مر حق را از باطل به برهان جدا کنیم به هدایت هادی خدای تعالی و به ارشاد امام حق از خاندان رسول (ص) و گوییم: پیوستن لفظی است وز خویشتن وز جدا شدن خبر دهد. و پیوستن نفس به جسم با جدایی ایشان از یکدیگر به صفات، دلیل است بر جدایی ایشان از یکدیگر پس از این پیوستگی. و این پیوستن مر نفس را با جسم، نیز دلیل است بر آنکه ایجاد از موجد به وجود این هر دو جوهر بر هر یکی از آن به افراد اوفتاده است، هر چند که میان بودش ایشان زمان نبوده است. و جدا شدن این هر دو جوهر از یکدیگر پس (از) پیوستگی، گواهی همی دهد که وجود ایشان جدا جدا موجود شده است تا پس از پیوستگی میل دارند سوی بازگشتن بدان حال اولی خویش که ایجاد ایشان بر آن بوده است. و میل هر یکی از این دو جوهر سوی جدا شدن از یکدیگر به طبع، گواست بر آنکه آن ایجاد که ایشان جدا جدا (بدان) موجود شدند، از مبدع ایشان بی میانجی بوده است (و این پیوستگی مر ایشان را با یکدیگر پس از ایجاد به میانجیان بوده است) تا از این امتزاج و ازدواج که به میانجیان یافته اند گریزنده اند، و بدان انفراد که به صنع مبدع یافته اند آرزومندند، هم چنانکه مرکباتی که از طبایع همی به میانجی پدید آیند – از نبات و حیوان – میل دارند سوی فساد این ترکیب از این ترکیب دوم که به میانجیان یافته اند و بازگشتن سوی آن حال اولی خویش که مر آن را از صانع خویش بی میانجی یافته اند – اعنی که خاک نه به میانجی افلاک و انجم خاکی یافته است و آب و هوا و آتش نیز نه بدین میانجیان علوی آبی و هوایی و آتشی یافته اند، بل که این اجسام مر این صورت های اولی را به صنع مبدع یافته اند بی میانجی – از آن است که مرکبات به ترکیب دوم سوی آن ترکیب اولی بازگردنده اند و مر آن را به طبع جوینده اند.

Ва чу дуруст кардем ки вуҷӯди ин ду ҷавҳар ба оғози ҷудо ҷудо бӯдаасту мари чизҳоро чора Эй нест аз бозгаштан ба ҳоли аввалии хеш , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( комаи бдонои аввали халқи нъидаҳу ъдои ълинои анои кнои феълин ) , гӯйем ки ба зарурати ақл воҷибаст ки пайвастани нафас ба ҷисм аз баҳр онаст то беҳтар аз он шавад ки ӯ ба оғоз бар он бӯдааст ва ин беҳтарии мар ӯро ҷуз аз роҳи пайвастан ӯ ба ҷисм ҳосил наёяд . Ва бурҳон бар дурустии ин қавли он орем ки ҳаме байнем ки ҷисм аз пайвастан бо нафаси ҳамеи беҳтар аз он шавад ки ҳаст – ба ғояти беҳтарӣ - , аз баҳри онкии ҳамеи зиндагӣу ҳаракат ба иродат ёбад пас аз онкии мар ӯро на зиндагӣаст ва на хост ,у зинда шудани мурдаи ғояти беҳтарӣ ӯ бошад . Ва чу сунъ зоҳираст бидонча ҷисм ба нафаси зинда шавандаасту сунъи ҷуз аз баҳри беҳтар кардани мари чизеро набошаду бадтар шудани чизи ҷуз ба гаштан аз ҳоле ки бар онаст ва норасӣдан ба камол беҳтарӣ набошад , хирадманди мари ин қавлро ки ҳаме гӯйем : пайвастани нафас ба ҷисм аз баҳр онаст то нафаси беҳтар аз он шавад ки ҳаст , мункири натавонад шудан .

و چو درست کردیم که وجود این دو جوهر به آغاز جدا جدا بوده است و مر چیزها را چاره ای نیست از بازگشتن به حال اولی خویش، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (کما بدانا اول خلق نعیده و عدا علینا انا کنا فعلین)، گوییم که به ضرورت عقل واجب است که پیوستن نفس به جسم از بهر آن است تا بهتر از آن شود که او به آغاز بر آن بوده است و این بهتری مر او را جز از راه پیوستن او به جسم حاصل نیاید. و برهان بر درستی این قول آن آریم که همی بینیم که جسم از پیوستن با نفس همی بهتر از آن شود که هست – به غایت بهتری - ، از بهر آنکه همی زندگی و حرکت به ارادت یابد پس از آنکه مر او را نه زندگی است و نه خواست، و زنده شدن مرده غایت بهتری او باشد. و چو صنع ظاهر است بدانچه جسم به نفس زنده شونده است و صنع جز از بهر بهتر کردن مر چیزی را نباشد و بدتر شدن چیز جز به گشتن از حالی که بر آن است و نارسیدن به کمال بهتری نباشد، خردمند مر این قول را که همی گوییم: پیوستن نفس به جسم از بهر آن است تا نفس بهتر از آن شود که هست، منکر نتواند شدن.

Он гоҳ гӯйем : ки беҳтарии нафас ки ӯ ҷавҳарӣаст пазирои мари осори ақлро , ҷуз ба пазируфтан ӯ мари илму ҳикматро набошад , аз баҳри онкии илму ҳикмати асарҳои ақланд ва эърозанд мари ҷавҳари нафасроу шараф ҳар ҷавҳарӣ бар ҳасби шараф арз ӯст . Ва илму ҳикмат ба нафаси ҷуз аз роҳ ҳавос нарасаду ҳавоси мари нафасро ҷузи андари ҷисм ҳосил наёяд . Ва нафаси сӯии ончӣ аз роҳи ҳавос бар он далели наёбади роҳи наёбад , чунонкии нобӣнои модарзоди мари рангҳоу шаклҳоу ҳаракатҳоро тасаввури натавонад кардану гунги модарзоди мар овоз нашносад албата , чунонкии андари қавлӣ ки андари ҳавоси зоҳири гуфтеми шарҳи ин аҳвол карда шудааст . Ва агар касе мари ин қавлро ки ҳаме гӯйем : иллати пайвастани нафас ба ҷисм онаст то нафаси беҳтар аз он шавад ки ҳаст бидонча аз роҳи ҳавоси зоҳир бар маҳсусот матлаъ шаваду ҳавоси зоҳир ӯ мари ҳавоси ботин ӯро сӯии маъқӯлоти роҳи барад , мункир шавад , доно шудани нуфуси мардуми дурусти ҳавосу ҷоҳили мондани нуфуси касоне ки ҳости бенаӣ ё шунавоӣ ӯ мухталаст , моро гувоҳӣ диҳаду мар ӯро дурӯғ зан кунад , бо онкӣ нигоштани сонеъи ҳакими мари ҷисмро бар ин нигорҳои бисёру сӯратҳои гӯногӯну ҳосил шудани маъниҳои бисёр аз ин як ҷавҳару андари ин як ҷавҳар ки ҷасад мардумаст ба сабаби ин сӯрати ҷисмӣу истодани қӯтҳои нафаси нотиқаи андари ҷойҳоӣ ки мари онро аз баҳри он қӯт ҳо кардаанду матлаъ шудани нафас нотиқа бидон қӯтҳо аз роҳи он ҷойҳои ҷисмии ҷасадӣ бар он маъниҳо ки мар ӯро бар он ҷуз аз он роҳ итилоъ нест ҳамаи китобҳои илоҳӣаст , чунонкии пеш аз ин шарҳи он гуфтем . Ва агар мумкин будӣ ки нафаси ҷузи бад-ӣни тасаввуру ташреҳ ки аз сунъи сонеъи ҳаким бар ҷисм афтод доно шудӣ ё аз ин сунъ фоида ёфтӣ ки ба нафас бознагаштӣ , ин сунъи беҳудау бозӣ будӣ , ва ин гумон бехирадонаст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ва мо хлқнои алсмоءу аларз ва мо бинҳмои бтлои злки занни аллазӣнаи кФрўои Фўили ллзини кФрўои ман алнор ) .

آن گاه گوییم : که بهتری نفس که او جوهری است پذیرا مر آثار عقل را، جز به پذیرفتن او مر علم و حکمت را نباشد، از بهر آنکه علم و حکمت اثرهای عقل اند و اعراض اند مر جوهر نفس را و شرف هر جوهری بر حسب شرف عرض اوست. و علم و حکمت به نفس جز از راه حواس نرسد و حواس مر نفس را جز اندر جسم حاصل نیاید. و نفس سوی آنچه از راه حواس بر آن دلیل نیابد راه نیابد، چنانکه نابینای مادرزاد مر رنگ ها و شکل ها و حرکت ها را تصور نتواند کردن و گنگ مادرزاد مر آواز نشناسد البته، چنانکه اندر قولی که اندر حواس ظاهر گفتیم شرح این احوال کرده شده است. و اگر کسی مر این قول را که همی گوییم: علت پیوستن نفس به جسم آن است تا نفس بهتر از آن شود که هست بدانچه از راه حواس ظاهر بر محسوسات مطلع شود و حواس ظاهر او مر حواس باطن او را سوی معقولات راه برد، منکر شود، دانا شدن نفوس مردم درست حواس و جاهل ماندن نفوس کسانی که حاست بینایی یا شنوایی او مختل است، ما را گواهی دهد و مر او را دروغ زن کند، با آنکه نگاشتن صانع حکیم مر جسم را بر این نگارهای بسیار و صورت های گوناگون و حاصل شدن معنی های بسیار از این یک جوهر و اندر این یک جوهر که جسد مردم است به سبب این صورت جسمی و ایستادن قوت های نفس ناطقه اندر جای هایی که مر آن را از بهر آن قوت ها کرده اند و مطلع شدن نفس ناطقه بدان قوت ها از راه آن جای های جسمی جسدی بر آن معنی ها که مر او را بر آن جز از آن راه اطلاع نیست همه کتاب های الهی است، چنانکه پیش از این شرح آن گفتیم. و اگر ممکن بودی که نفس جز بدین تصور و تشریح که از صنع صانع حکیم بر جسم افتاد دانا شدی یا از این صنع فایده یافتی که به نفس بازنگشتی، این صنع بیهوده و بازی بودی، و این گمان بی خردان است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و ما خلقنا السماء و الارض و ما بینهما بطلا ذلک ظن الذین کفروا فویل للذین کفروا من النار).

Ва шарафи ин ҷавҳари хасиси мтбдли алаҳвол – ки ҷисмаст – аз пайвастагӣ ӯ бо нафас бидонча бадв ҳаме расад аз ҳису ҳаракати ародӣу ороишҳои рӯҳонӣ , мари нуфуси уқалоро далел бар шараф ёфтан нафас низ аз пайвастагӣ ӯ бо ҷисм ба роҳи ҳавос аз илму ҳикмат . Аз баҳри онкӣ ҳар яке аз ин ду ҷавҳари пазирнда сӯратасту шарафи ҷавҳар ба сӯратасту сӯрати ҷисм маҳсусасту сӯрати нафас маъқӯласт , ва чу сӯрати маҳсуси мари ҷисмро бад-ӣни пайвастагӣ ки ёд кардем ҳаме ( ба ) ҳосил ояд , ( хирадмандонро бибояд шинохтан ки сӯрати маъқӯли мари нафасро низ аз ин пайвастагӣ ки ёд кардем ҳаме ба ҳосил ояд , ) ва донад хиради тамому нафас бедор гашта ки чу аз ин сунъи мари ин як ҷавҳарро ки ҷисмаст чандини шарафу камол ба ҳосил ояд , раво набошад ки мари он дигари ҷавҳарро аз ин сунъи фоида Эй набошад , ва раво набошад ки сунъ ( сонеъ ) ҳаким бар ду ҷавҳари аўФтд : аз як рӯй ҳикмату хайр ва ташриф бошад , вази дигар рӯй ҷаҳлу шар ва тўзиъ бошад .

و شرف این جوهر خسیس متبدل الاحوال – که جسم است – از پیوستگی او با نفس بدانچه بدو همی رسد از حس و حرکت ارادی و آرایش های روحانی، مر نفوس عقلا را دلیل بر شرف یافتن نفس نیز از پیوستگی او با جسم به راه حواس از علم و حکمت. از بهر آنکه هر یکی از این دو جوهر پذیرنده صورت است و شرف جوهر به صورت است و صورت جسم محسوس است و صورت نفس معقول است، و چو صورت محسوس مر جسم را بدین پیوستگی که یاد کردیم همی (به) حاصل آید، (خردمندان را بباید شناختن که صورت معقول مر نفس را نیز از این پیوستگی که یاد کردیم همی به حاصل آید،) و داند خرد تمام و نفس بیدار گشته که چو از این صنع مر این یک جوهر را که جسم است چندین شرف و کمال به حاصل آید، روا نباشد که مر آن دیگر جوهر را از این صنع فایده ای نباشد، و روا نباشد که صنع (صانع) حکیم بر دو جوهر اوفتد: از یک روی حکمت و خیر و تشریف باشد، وز دیگر روی جهل و شر و توضیع باشد.

Аммо ин иштибоҳи мари бештар аз халқро то ҳамеи мари ташрифи нафасро мункир шаванд , ба ду сабаби ҳамеи аўФтд : яке бдонкаҳи ҷавҳари нафасро ҳаме исбот натавонанд кардан ,у дигари бдонкаҳи шарафи нафаси андари инқиёд ӯ бастааст мари сонеъи хешро ( ва он инқиёд аз ӯ мари сонеъро ) ҷуз ба миёнҷӣон нафсонӣ набошад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ҷисми ҷавҳарӣ мнқодаст мари сонеъро ва муҳайёст мар пазируфтани сӯратҳои хешро ки шарафу ҷамол ӯ бидонаст ,у миёнҷӣони ҷисмонӣ ки ҷисми сӯрати бадишони пазирад – ва он тухмҳоу нутфаҳоу афлок ва анҷуманд – истодаанд бар тасвири мари ҷисмро , лоҷарами шараф бар ӯ зоҳир ҳаме шавад бидонча мар ӯро – аънии ҷисмро – хост несту мари нафасро хостаст ,у инқиёд ӯ ҳаме ҳосил нашавад ба куллияти мари сонеъи хешроу миёнҷӣони нафсониро – чунонкии инқиёди ҷисми холис шудааст мари сонеъроу миёнҷӣони ҷисмониро - , лоҷарами бештар аз нафаси ҳаме беҷамол (у шараф ) бимонад бад-ӣни сабаб ки ёд кардем , ва ин ҳуҷҷатӣ шоФӣаст .

اما این اشتباه مر بیشتر از خلق را تا همی مر تشریف نفس را منکر شوند، به دو سبب همی اوفتد: یکی بدانکه جوهر نفس را همی اثبات نتوانند کردن، و دیگر بدانکه شرف نفس اندر انقیاد او بسته است مر صانع خویش را (و آن انقیاد از او مر صانع را) جز به میانجیان نفسانی نباشد. و دلیل بر درستی این قول آن است که جسم جوهری منقاد است مر صانع را و مهیاست مر پذیرفتن صورت های خویش را که شرف و جمال او بدان است، و میانجیان جسمانی که جسم صورت بدیشان پذیرد – و آن تخم ها و نطفه ها و افلاک و انجم اند – ایستاده اند بر تصویر مر جسم را، لاجرم شرف بر او ظاهر همی شود بدانچه مر او را – اعنی جسم را – خواست نیست و مر نفس را خواست است، و انقیاد او همی حاصل نشود به کلیت مر صانع خویش را و میانجیان نفسانی را – چنانکه انقیاد جسم خالص شده است مر صانع را و میانجیان جسمانی را - ، لاجرم بیشتر از نفس همی بی جمال (و شرف) بماند بدین سبب که یاد کردیم، و این حجتی شافی است.

Аммо агар касе гуяд : чу муқаддамаи қавли ту онаст ки мари чизҳоро чора Эй нест аз бозгаштан ба ҳоли хешу ҳамеи гӯйӣ ки нафас аз пайвастан ба ҷисми ҳаме ба илм ва ҳикмат расад , ин қавл аз ту иқрораст бидонча нафаси пеш аз пайвастан ба ҷисми ҷоҳил ва бесӯрат буд , пас натиҷа аз ин ду муқаддама он ояд ки нафаси ҳам чунон ҷоҳил хоҳад шудан ба охир каз аввал бӯдааст , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : ончии иллати гаштани ҳол ( ӯ ) расӣдани чизе дигар бошад ба камоли хеш , чу он чизи дигар ба камол хеш бирасад , ӯ ба ҳоли аввалӣ хеш бозгардад , аз баҳри онкӣ ( он ) иллат аз ӯ зоил шавад , чунонкии иллати гаштани ҳоли ҷисм аз ончӣ ӯ бар онаст расӣдан нафасаст ба камоли хеш , лоҷарам чу нафаси андар ӯ ба камол хеш расад – ва он ёфтан ӯ бошад аз роҳи ҳавоси мари маҳсусотроу далел гирифтан аз он ба ҳавоси ботин бар маъқӯлот ба муддатӣ ки андари он муддати накбатӣ ба сабаби миёнҷӣони нодон аз табоиъу афлоку анҷуму ҷузи он бадв нарасад – аз он пас ҷисм ба ҳоли хеш боз гардаду сӯратҳо ки ёфтааст аз гӯшту пӯсту устихону ҷуз он бияфканад . Аммо ончии андари роҳи тамом шудан хеш бошад аз нестӣ ки мари онро Айнӣ мавҷӯд нест , на ба ҳоли нуқсон хеш бозгардад ва на нест шавад , аз баҳр онкӣ нест мавҷӯдӣ несту ончии мубдиъи ҳақи мар ӯро на аз ҳаст ҳаст кунад , абадӣ шавад . Ва вуҷӯди ҷавҳар ( нафас ) оғоз бар пазируфтанаст мари илми илоҳиро ки расӣдан ӯ бидон илм аз роҳ ҷисмаст ,у ҷисми мари нафасро ба манзалати мураккаб ва олатаст то аз маҳал на ҳаст ба мақари камол хеш расад , ва он тасаввур ӯ бошад ба илми илоҳӣ – аънии таҷреди тавҳид ба шинохтани мари латоифу ксоиФро ки навъҳои офаринишанд –у ончии вуҷӯд ӯ ( бар ) пазируфтани маънӣ ӣӣ бошад аз маъонӣ , камол ӯ андар пазируфтан он маъонӣ бошад ки ( ӯ ) мавҷӯди ҳақи он огоҳ шавад ки бидон камол бирасад . Пас нафас ( азҷсм ) ҷудо нашавад сипас аз ёфтан мари ҳавосро андар ӯ ,у тасаввур кардани ончии мар ӯро аз баҳри он мавҷӯд кардаанд – ё ба ҳақ ё ба ботил – андари роҳ расӣдан ( ба ) камол хеш бошаду камол ӯ андари қабули ҳикмат илоҳӣаст . Ва мари нафасро пеш аз пайвастан ӯ ба ҷисм ва ёфтан ҳавос , номи илм ё ҷаҳл маҳоласт . Набинӣ ки мари кӯдаки хирадро чу ба дараҷа пазируфтан илм нарасида бошад , ҷоҳили нгўинд ва ҳам чунон олам низ нгўиндш ? ва ин ҳол далеласт бар онкии нафаси нотиқаи андари роҳ расӣданаст ба камоли хешу ҷаҳл ӯ чизе собит нест , бал ( ки ) адам илмаст . Ва ин ду чиз – ки илм ва ҷаҳласт – аздод нестанд , чунонкии гармӣу сардӣ ватарӣу хушкии аздоднд ва ҳар яке аз он ба зоти хеш қоимаст , бал ( ки ) илм Айнӣаст . Аз баҳри онкӣ ӯ тасаввур нафасаст мари чизҳоро чунонкӣ ҳастанду нестии илм ки ӯ Айнӣ нест - бал ( ки ) адам Айнӣаст - ҷаҳласт , чунонкии нестии тавонгарӣ ки ӯ Айнии молу малик мардумаст дарвешӣаст ки ӯ чизе нест албата , магари нафии мол ва маликаст . Ва чу ҳоли ин оят , гӯйем ки ҷавҳари нафаси чунонкӣ ба зотаст хеш қоимаст ба афрод , сипас аз ин омехтан аз ҷисм ҷудо шавад , ва ин эъроз - бал ( ки ) сӯратҳо - ки илм ва ҳикматаст , мар ӯро аз омехтан ӯ бо ҷисм ҳосил ояд . Ва чу ин ҷавҳар якеаст бе ҳеҷ ҷузвӣу эърозаши ҳам чу ӯ латифасту мари латифро бо латиф иттиҳод бошад на мхолтт ва на муҷовират - чунонкии мари ҷузвҳои ҷисмро бошад ки он як чиз нест - илм бо ҷавҳари нафаси як чиз шаваду нафас аз ҳад пазируфтани илм берун ояд ва ба камол расад ва ҳамеша монад , бидонча вуҷӯд ӯ на аз чизе дигараст то бидон бозгардад .

اما اگر کسی گوید: چو مقدمه قول تو آن است که مر چیزها را چاره ای نیست از بازگشتن به حال خویش و همی گویی که نفس از پیوستن به جسم همی به علم و حکمت رسد، این قول از تو اقرار است بدانچه نفس پیش از پیوستن به جسم جاهل و بی صورت بود، پس نتیجه از این دو مقدمه آن آید که نفس هم چنان جاهل خواهد شدن به آخر کز اول بوده است، جواب ما مر او را آن است که گوییم: آنچه علت گشتن حال (او) رسیدن چیزی دیگر باشد به کمال خویش، چو آن چیز دیگر به کمال خویش برسد، او به حال اولی خویش بازگردد، از بهر آنکه (آن) علت از او زایل شود، چنانکه علت گشتن حال جسم از آنچه او بر آن است رسیدن نفس است به کمال خویش، لاجرم چو نفس اندر او به کمال خویش رسد – و آن یافتن او باشد از راه حواس مر محسوسات را و دلیل گرفتن از آن به حواس باطن بر معقولات به مدتی که اندر آن مدت نکبتی به سبب میانجیان نادان از طبایع و افلاک و انجم و جز آن بدو نرسد – از آن پس جسم به حال خویش باز گردد و صورت ها که یافته است از گوشت و پوست و استخوان و جز آن بیفکند. اما آنچه اندر راه تمام شدن خویش باشد از نیستی که مر آن را عینی موجود نیست، نه به حال نقصان خویش بازگردد و نه نیست شود، از بهر آنکه نیست موجودی نیست و آنچه مبدع حق مر او را نه از هست هست کند، ابدی شود. و وجود جوهر (نفس) آغاز بر پذیرفتن است مر علم الهی را که رسیدن او بدان علم از راه جسم است، و جسم مر نفس را به منزلت مرکب و آلت است تا از محل نه هست به مقر کمال خویش رسد، و آن تصور او باشد به علم الهی – اعنی تجرید توحید به شناختن مر لطایف و کثایف را که نوع های آفرینش اند – و آنچه وجود او (بر) پذیرفتن معنی یی باشد از معانی، کمال او اندر پذیرفتن آن معانی باشد که (او) موجود حق آن آگاه شود که بدان کمال برسد. پس نفس (ازجسم) جدا نشود سپس از یافتن مر حواس را اندر او، و تصور کردن آنچه مر او را از بهر آن موجود کرده اند – یا به حق یا به باطل – اندر راه رسیدن (به) کمال خویش باشد و کمال او اندر قبول حکمت الهی است. و مر نفس را پیش از پیوستن او به جسم و یافتن حواس، نام علم یا جهل محال است. نبینی که مر کودک خرد را چو به درجه پذیرفتن علم نرسیده باشد، جاهل نگویند و هم چنان عالم نیز نگویندش؟ و این حال دلیل است بر آنکه نفس ناطقه اندر راه رسیدن است به کمال خویش و جهل او چیزی ثابت نیست، بل (که) عدم علم است. و این دو چیز – که علم و جهل است – اضداد نیستند، چنانکه گرمی و سردی و تری و خشکی اضدادند و هر یکی از آن به ذات خویش قایم است، بل (که) علم عینی است. از بهر آنکه او تصور نفس است مر چیزها را چنانکه هستند و نیستی علم که او عینی نیست- بل (که) عدم عینی است- جهل است، چنانکه نیستی توانگری که او عینی مال و ملک مردم است درویشی است که او چیزی نیست البته، مگر نفی مال و ملک است. و چو حال این آیت، گوییم که جوهر نفس چنانکه به ذات است خویش قایم است به افراد، سپس از این آمیختن از جسم جدا شود، و این اعراض- بل (که) صورت ها- که علم و حکمت است، مر او را از آمیختن او با جسم حاصل آید. و چو این جوهر یکی است بی هیچ جزوی و اعراضش هم چو او لطیف است و مر لطیف را با لطیف اتحاد باشد نه مخالطت و نه مجاورت- چنانکه مر جزوهای جسم را باشد که آن یک چیز نیست- علم با جوهر نفس یک چیز شود و نفس از حد پذیرفتن علم بیرون آید و به کمال رسد و همیشه ماند، بدانچه وجود او نه از چیزی دیگر است تا بدان بازگردد.

Аммо агар касе гуяд : чу ҳамеи гӯйӣ ки пайвастани нафас ба ҷисм аз баҳр онаст то нафас ба илм ва ҳикмат расаду бад-ӣни сабаб ба неъмату моли ҷовидии пайвандад ва расӣдан ӯ ба илму ҳикмати ҷуз аз роҳ ҷисм нест , пас воҷиб ояд ки ҷисм аз нафаси шариф тар бошад , аз баҳри онкии ончии чизеи дигар аз ӯ шарафи пазирад ӯ ба ғоят бошад аз он шараф ва он пазирндаи баъзе аз шараф ӯ пазирад ва агар ҳамаи шараф ӯро бипазирад воҷиб ояд ки чу ӯ шавад , пас аз ин ҳикмат воҷиб ояд ки агар нафаси мари ҳамаи шарафи ҷисмро бипазирад ҷисм шавад , пас ту чаро мари нафасро ки шараф ӯ аз ҷисмаст ҳамеи шарифи гӯйӣу мари ҷисмро ки ӯ мари нафасро шараф диҳандааст хасиси гӯйӣ ? ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : илми ҳақиқат онаст ки бадоне ки чизе аз ончӣ ӯ бар он бошад ҷуз ба таклифи мукаллафӣ беҳтар нашавад ва агар он мукаллафи беҳтар аз он чиз набошад ки таклиф ӯ пазирад , бо ҳам чу ӯ бошад ё хасистар аз ӯ бошад , агар ҳам чу ӯ бошаду фоилу мафъӯли андари як мартаба бошад феъл падед наёяд , ва агар фоили хасис тар бошад он чизи хасистар аз он шавад ки ҳаст ба феъл ӯ ,у ончии таклифи пазирад аз мукаллафи хеш , ё ба миёнҷии пазирад ё бе миёнҷии пазирад , ва моро зоҳираст ки нафаси мари ин беҳтарии таклифиро - ки он пазируфтани илм ва ҳикматаст - бе миёнҷии ҳавосу омӯзандагону раҳнамоён аз маҳсусот напазирад . Пас гӯйем ки ҳавоси вҷсму маҳсусоти ҳамагон миёнҷӣонанд то ҳамеи шараф аз мукаллаф ба мукаллаф бирасад ,у мукаллафи сонеъ оламасту мукаллаф нафасаст ,у ҷасаду ҳавосу аҷсоми андари миёнаи дасти аФзорҳоонд аз баҳри расонӣдани мари шарафи сонеъро бад-ӣни шарафпазир ки нафасаст , чунонкии хоиску санадону анбру ҷузи он миёнҷӣону даст афзорҳоанд аз баҳри расонӣдан ( мар ) он сӯратҳоро ки андари зоти ангуштарӣ гар аст бидон сими пора ки сунъи ангуштарии ҳаме бар ӯ бояд ки падед ояд ва ин миёнҷӣони мари сӯратро ҳамеи натавонад пазируфтану қимат ҳаме нагиранд , ҳар чанд он сӯрат аз устоди ангуштаригар ба миёнҷии эшон ( ҳаме ) бидон сим пора расад то қӣматӣ шавад .

اما اگر کسی گوید : چو همی گویی که پیوستن نفس به جسم از بهر آن است تا نفس به علم و حکمت رسد و بدین سبب به نعمت و مال جاویدی پیوندد و رسیدن او به علم و حکمت جز از راه جسم نیست، پس واجب آید که جسم از نفس شریف تر باشد، از بهر آنکه آنچه چیزی دیگر از او شرف پذیرد او به غایت باشد از آن شرف و آن پذیرنده بعضی از شرف او پذیرد و اگر همه شرف او را بپذیرد واجب آید که چو او شود، پس از این حکمت واجب آید که اگر نفس مر همه شرف جسم را بپذیرد جسم شود، پس تو چرا مر نفس را که شرف او از جسم است همی شریف گویی و مر جسم را که او مر نفس را شرف دهنده است خسیس گویی؟ جواب ما مر او را آن است که گوییم : علم حقیقت آن است که بدانی که چیزی از آنچه او بر آن باشد جز به تکلیف مکلفی بهتر نشود و اگر آن مکلف بهتر از آن چیز نباشد که تکلیف او پذیرد، با هم چو او باشد یا خسیس تر از او باشد، اگر هم چو او باشد و فاعل و مفعول اندر یک مرتبه باشد فعل پدید نیاید، و اگر فاعل خسیس تر باشد آن چیز خسیس تر از آن شود که هست به فعل او، و آنچه تکلیف پذیرد از مکلف خویش، یا به میانجی پذیرد یا بی میانجی پذیرد، و ما را ظاهر است که نفس مر این بهتری تکلیفی را- که آن پذیرفتن علم و حکمت است- بی میانجی حواس و آموزندگان و رهنمایان از محسوسات نپذیرد. پس گوییم که حواس وجسم و محسوسات همگان میانجیان اند تا همی شرف از مکلف به مکلف برسد، و مکلف صانع عالم است و مکلف نفس است، و جسد و حواس و اجسام اندر میانه دست افزارهااند از بهر رسانیدن مر شرف صانع را بدین شرف پذیر که نفس است، چنانکه خایسک و سندان و انبر و جز آن میانجیان و دست افزارها اند از بهر رسانیدن (مر) آن صورت ها را که اندر ذات انگشتری گر است بدان سیم پاره که صنع انگشتری همی بر او باید که پدید آید و این میانجیان مر صورت را همی نتواند پذیرفتن و قیمت همی نگیرند، هر چند آن صورت از استاد انگشتری گر به میانجی ایشان (همی) بدان سیم پاره رسد تا قیمتی شود.

Аммо агар касе гуяд : чаро сонеъи ҳакими мари нафасро бе миёнҷӣони ҷисму ҳавос ба камол ӯ нарасонад ? ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : раво набошад ки сонеъӣ ки ӯ монанди хеши чизе падед тавонад овардан худ падед омада набошаду мубдиъи ҳақ ӯ бошад , аз баҳри онкӣ агар раво бошад ки азалии чизеи падеди орад ки он азалӣ бошад , пдидоўрдаҳ ӯ як рӯй муҳаддиси вази дигар рӯй қадим бошад , ва ин маҳол бошаду ончӣ ба гуфтору тасаввур андар наёяд , вуҷӯд ӯ маҳол бошад . Ва чу зоҳираст ки аз нафаси ҳамеи нафас падед ояд , монанди ӯ зоҳир шудааст мари уқалоро ки нафаси мубдиъ ҳақ нест , бал ( ки ) мубдиъаст . Ва ҳеҷ сонеъ на аз чизеи чизеи натавонад кардани магари мубдиъи ҳақ ,у ончӣ на аз чизе ( чизе ) тавонад кардан , мар ӯро ба муовинати ҷузи хештан ҳоҷат набошаду маснӯъ ӯ ҷуз бемиёнҷӣ падед наёяд . Ва он сонеъ ки мар ӯро ибдоъ нест , маснӯъ ӯ бемиёнҷӣ падед наёяд ва он миёнҷӣ ки маснӯъ ӯ бидон падед ояд , маснӯъи мубдиъ ҳақ бошад , чунонкии ҳиўлии аввалу муфрадоти табоиъи мубдиъоти мубдиъ ҳақанд , ваз он гуфтанд ҳукамои дайн ки ҳиўлии мари нафасро атост аз мубдиъи ҳақу ҳиўлии мари ҳикмати илмиро пазирндааст ба миёнҷии нафас аз ақли аввал . Ва чу нафаси мубдиъ ҳақ нест вау падед овардан ӯ мар монанди хешро андари ин олам бар дурустии ин қавли гўост , маснӯъ ӯ ба дараҷа ӯ бемиёнҷӣ ки он маснӯъи мубдиъ ( ҳақ ) буд , нарасад . Ва маънии ин қавл онаст ки пдидоўрдаҳ ӯ мари қӯт ӯро ҷуз ба тадриҷ ва миёнҷӣон натавонист пазируфтан , аз баҳри онкӣ заъиф омад чу аз мубдиъи ҳақи мар ӯро ёрӣ набӯд . Ва он ёрӣ каз мубдиъ ҳақ ёфт , яке ҳиўлии нахустин буд ки мари ҳикмати илмиро андари пазируфт ,у дигар ба ақли куллӣ буд ки мар ӯро аз баҳри расонӣдани мари пдидоўрдаҳи хешро ба дараҷа ӣ камол таъйид фиристод аз ҳикмати илмӣ . Бар мисоли пайконеи заъиф ки вазн ӯ ним дирами санг оҳан бошад аз пазируфтани мари қӯти мардии қавиро то бидон қӯт бар сипар оҳанӣн бугзараду зирау ҷавшанро бадарад , ҷузи он гоҳ ки он мард ба таъйиди ақли мари он пайконро ба сари порае чӯб андар созад ва бар дигари сари он чӯбпурҳо дрншонд то чу қӯти мард бадв бирасад биппараду бигардаду сроҳн пеш шаваду қӯт мард бидон оҳани аўФтд , он гоҳи он мард ( мар ) он чӯб рост кардаро ки бар ӯпурҳо нишонда бошад андари зиҳи камон наад ки он камони ҳамаи қӯт ӯро битавонад пазируфтан то чу чӯбу шохи камон ( мари қӯт ) мардро бар зиҳи афканд , ( зиҳ ) мари он қӯтро бар сари он чӯби пора рост карда афканд – аънии он сар ки ба зиҳ пӯстааст –у сари чӯби мари он қӯтро бар ҷузвҳои хеши афканди рост бар миёна ӯ то ба тартиби ҳамаи қӯтҳои мард ба сари он оҳани пора заъиф расад ки пайкон номаст ( то чу ) он қӯт аз роҳи ин миёнҷӣон бадв расад , мари онро битавонад пазируфтан ва ба зирау ҷавшану дигари оҳанҳо андар шавад , ва ин кор аз он марди ҷуз ба тадбири ақлу миёнҷӣон шоиста наёяд .

اما اگر کسی گوید: چرا صانع حکیم مر نفس را بی میانجیان جسم و حواس به کمال او نرساند؟ جواب ما مر او را آن است که گوییم: روا نباشد که صانعی که او مانند خویش چیزی پدید تواند آوردن خود پدید آمده نباشد و مبدع حق او باشد، از بهر آنکه اگر روا باشد که ازلی چیزی پدید آرد که آن ازلی باشد، پدیدآورده او یک روی محدث وز دیگر روی قدیم باشد، و این محال باشد و آنچه به گفتار و تصور اندر نیاید، وجود او محال باشد. و چو ظاهر است که از نفس همی نفس پدید آید، مانند او ظاهر شده است مر عقلا را که نفس مبدع حق نیست، بل (که) مبدع است. و هیچ صانع نه از چیزی چیزی نتواند کردن مگر مبدع حق، و آنچه نه از چیزی (چیزی) تواند کردن، مر او را به معاونت جز خویشتن حاجت نباشد و مصنوع او جز بی میانجی پدید نیاید. و آن صانع که مر او را ابداع نیست، مصنوع او بی میانجی پدید نیاید و آن میانجی که مصنوع او بدان پدید آید، مصنوع مبدع حق باشد، چنانکه هیولی اول و مفردات طبایع مبدعات مبدع حق اند، وز آن گفتند حکمای دین که هیولی مر نفس را عطاست از مبدع حق و هیولی مر حکمت علمی را پذیرنده است به میانجی نفس از عقل اول. و چو نفس مبدع حق نیست و و پدید آوردن او مر مانند خویش را اندر این عالم بر درستی این قول گواست، مصنوع او به درجه او بی میانجی که آن مصنوع مبدع (حق) بود، نرسد. و معنی این قول آن است که پدیدآورده او مر قوت او را جز به تدریج و میانجیان نتوانست پذیرفتن، از بهر آنکه ضعیف آمد چو از مبدع حق مر او را یاری نبود. و آن یاری کز مبدع حق یافت، یکی هیولی نخستین بود که مر حکمت علمی را اندر پذیرفت، و دیگر به عقل کلی بود که مر او را از بهر رسانیدن مر پدیدآورده خویش را به درجه ی کمال تایید فرستاد از حکمت علمی. بر مثال پیکانی ضعیف که وزن او نیم درم سنگ آهن باشد از پذیرفتن مر قوت مردی قوی را تا بدان قوت بر سپر آهنین بگذرد و زره و جوشن را بدرد، جز آن گاه که آن مرد به تایید عقل مر آن پیکان را به سر پاره ای چوب اندر سازد و بر دیگر سر آن چوب پرها درنشاند تا چو قوت مرد بدو برسد بپرد و بگردد و سرآهن پیش شود و قوت مرد بدان آهن اوفتد، آن گاه آن مرد (مر) آن چوب راست کرده را که بر او پرها نشانده باشد اندر زه کمان نهد که آن کمان همه قوت او را بتواند پذیرفتن تا چو چوب و شاخ کمان (مر قوت) مرد را بر زه افکند، (زه) مر آن قوت را بر سر آن چوب پاره راست کرده افکند – اعنی آن سر که به زه پوسته است – و سر چوب مر آن قوت را بر جزوهای خویش افکند راست بر میانه او تا به ترتیب همه قوت های مرد به سر آن آهن پاره ضعیف رسد که پیکان نام است (تا چو) آن قوت از راه این میانجیان بدو رسد، مر آن را بتواند پذیرفتن و به زره و جوشن و دیگر آهن ها اندر شود، و این کار از آن مرد جز به تدبیر عقل و میانجیان شایسته نیاید.

Пас зоҳир кардем бад-ӣни шарҳ ки раво нест ки маснӯъи сонеъӣ монанди ӯ ояд бе онкии бартар аз он сонеъ сонеъӣ бошад то ба ёрии он сонеъ бар ин маснӯъи он фурӯдин монанди ӯ шавад , чунонкии маснӯъи нафаси ҳаме монанди ӯ шавад чу аз мубдиъ ( ҳақ ) ёрӣ ёбад аз роҳи ақлу ҳиўлӣ . Ва маҳоласт ки маснӯъи сонеъӣ ки бартар аз ( ӯ ) сонеъӣ набошад монанди ӯ ояд , чаҳ агар чунин бошад , мубдиъ мубдиъ бошад ва ин маҳол бошад . Ва чу ҳол инасту маснӯъ ( нафас ) ҳаме бе миёнҷии ҷисму таъйиди ақл тамом нашавад , донистем ки бартар аз нафаси куллӣ ки ӯ сонеъи олам ҷисмаст сонеъӣ ҳаст ва он мубдиъи ақл ва ҳиўлӣаст на аз чизе . Ва бад-ӣни бурҳон ки намудем , зоҳир шуд ки ончӣ ӯ пдидоўрдаҳи мубдиъ ҳақаст монанди мубдиъ хеш нест , бал ( ки ) ба дараҷа камоласт аз мубдиъот . Ва ончии зуҳӯр ӯ ба миёнҷӣ ақласт , ба дараҷаи ақли ҷуз ба миёнҷӣ нарасад . Ва миёнҷӣ ки мари сонеъро андари тамом кардани сунъ хеш бидон ҳоҷат бошад , ба зарурати он мубдиъ бошад , ва он маснӯъ то бар он миёнҷӣ нагзарад андари роҳ кун бошаду мар ӯ ном ҳастӣ лозим наёяд ҷуз бар тариқи муҷоз . Ва ончии тамом шудан ӯ ба гузаштан ӯ бошад бар миёнҷӣ , ночора бидон миёнҷии ҳол ӯ аз онкӣ бар он бошад бигардад , чунонкӣ чу нафас ба ҷисми пайвандад ҳавос ёбаду ҷисм аз ӯ ҳаракати ародии пазирад .

پس ظاهر کردیم بدین شرح که روا نیست که مصنوع صانعی مانند او آید بی آنکه برتر از آن صانع صانعی باشد تا به یاری آن صانع بر این مصنوع آن فرودین مانند او شود، چنانکه مصنوع نفس همی مانند او شود چو از مبدع (حق) یاری یابد از راه عقل و هیولی. و محال است که مصنوع صانعی که برتر از (او) صانعی نباشد مانند او آید، چه اگر چنین باشد، مبدع مبدع باشد و این محال باشد. و چو حال این است و مصنوع (نفس) همی بی میانجی جسم و تایید عقل تمام نشود، دانستیم که برتر از نفس کلی که او صانع عالم جسم است صانعی هست و آن مبدع عقل و هیولی است نه از چیزی. و بدین برهان که نمودیم، ظاهر شد که آنچه او پدیدآورده مبدع حق است مانند مبدع خویش نیست، بل (که) به درجه کمال است از مبدعات. و آنچه ظهور او به میانجی عقل است، به درجه عقل جز به میانجی نرسد. و میانجی که مر صانع را اندر تمام کردن صنع خویش بدان حاجت باشد، به ضرورت آن مبدع باشد، و آن مصنوع تا بر آن میانجی نگذرد اندر راه کون باشد و مر او نام هستی لازم نیاید جز بر طریق مجاز. و آنچه تمام شدن او به گذشتن او باشد بر میانجی، ناچاره بدان میانجی حال او از آنکه بر آن باشد بگردد، چنانکه چو نفس به جسم پیوندد حواس یابد و جسم از او حرکت ارادی پذیرد.

Ва чу ҷисм ҷавҳарӣаст пазирои мари ҳикмати амалироу мари нафасро ду қӯтаст : яке амалӣу дигари илмӣ ва ӯ ҷавҳарӣ латифаст , бибояд донистан ки ҳикмати амалӣ ки падед омадан ӯ бар ҷисмаст , мар ӯро далеласт бар ҳикмати илмӣ ки он ҳаме ба ҷавҳар ӯ муттаҳид хоҳад шудан . Пас гӯйем ки чу пайдо шуд ки мари нафасро ду қӯтаст , пайдо шуд ки мар ӯро ба ҳар қӯтии ҳамеи ҳикматӣ бояд пазируфтан . Ва чу мари ҳикмати амалиро аз ин ҷисм куллӣ ёфт ки ба ҳикмати нигошта шудааст ба миёнҷии ҳавоси зоҳиру дигари миёнҷӣон аз нуру ҳавоу ҷузи он , лозим ояд ки мари ҳикмати илмӣ (ро ) низ аз роҳ миёнҷӣон ёбад . Пас бояд ки миёнҷӣон ки мари ҳикмати илмиро ба нафас ҷузвӣ расонанд , аз роҳи ҳавоси ботин ӯ расонанд ба далолати ҳавоси зоҳир , ва он миёнҷӣон ба пой кардагонӣ бошанд аз ҷиҳати нафаси куллӣ – ки нигоранда ( ин ) ҷисм куллӣаст ба шаклҳо ки он ҳикмат амалӣаст – то ҳар ду ҳикмат ба ҷавҳари нафас аз роҳи миёнҷӣони офаринишӣ ( ибдоъӣ ) бирасад ва ҳар гоҳ ки миёнҷии бегонаи андари ин миён хавз кунад , нафас аз расӣдан ба олами хеши бозмонд ва ба камол хеш нарасад ва ноқис бимонаду ҳол ӯ бтар аз он бошад ки ҳастӣ наёфта бошад , ва ҳукамо гуфтаанд ки нобӯда беҳтар аз бӯда ба бўдшии бад . Ва чу зоҳир кардем ки то нафас аз роҳи ҳавос ба дониш нарасад ном ҳастӣ ба ҳақиқат бар ӯ ниўФтд ва ӯ мари ҳавосро ҷузи андари ҷисми наёбад , пас пайдо шуд ки то нафас ба ҷисм нпиўндд ҳастӣ ба ҳақиқати наёбад . Ва чу ҳол инаст , ҷисм олатӣаст мар расӣдани нафасро ба ҳастӣ ҳақиқии хеш . Ва чу зоҳираст аз маснӯъоти олимӣ ки чизе ки тамомӣ ӯ ба миёнҷӣ ва олатӣ бошад , ба охири кори он чиз аз он миёнҷӣу олат бениёз шавад чу тамом шавад , донистем ки ба охири нафаси куллӣ аз ҷисм бениёз шавад ваз ӯ давр монад ,у ҷудо шудани нуфуси ҷузвӣ аз ашхоси ҷузвии ҷисмӣ бар дурустии ин қавли гўост .

و چو جسم جوهری است پذیرا مر حکمت عملی را و مر نفس را دو قوت است: یکی عملی و دیگر علمی و او جوهری لطیف است، بباید دانستن که حکمت عملی که پدید آمدن او بر جسم است، مر او را دلیل است بر حکمت علمی که آن همی به جوهر او متحد خواهد شدن. پس گوییم که چو پیدا شد که مر نفس را دو قوت است، پیدا شد که مر او را به هر قوتی همی حکمتی باید پذیرفتن. و چو مر حکمت عملی را از این جسم کلی یافت که به حکمت نگاشته شده است به میانجی حواس ظاهر و دیگر میانجیان از نور و هوا و جز آن، لازم آید که مر حکمت علمی (را) نیز از راه میانجیان یابد. پس باید که میانجیان که مر حکمت علمی را به نفس جزوی رسانند، از راه حواس باطن او رسانند به دلالت حواس ظاهر، و آن میانجیان به پای کردگانی باشند از جهت نفس کلی – که نگارنده (این) جسم کلی است به شکل ها که آن حکمت عملی است – تا هر دو حکمت به جوهر نفس از راه میانجیان آفرینشی (ابداعی) برسد و هر گاه که میانجی بیگانه اندر این میان خوض کند، نفس از رسیدن به عالم خویش بازماند و به کمال خویش نرسد و ناقص بماند و حال او بتر از آن باشد که هستی نیافته باشد، و حکما گفته اند که نابوده بهتر از بوده به بودشی بد. و چو ظاهر کردیم که تا نفس از راه حواس به دانش نرسد نام هستی به حقیقت بر او نیوفتد و او مر حواس را جز اندر جسم نیابد، پس پیدا شد که تا نفس به جسم نپیوندد هستی به حقیقت نیابد. و چو حال این است، جسم آلتی است مر رسیدن نفس را به هستی حقیقی خویش. و چو ظاهر است از مصنوعات عالمی که چیزی که تمامی او به میانجی و آلتی باشد، به آخر کار آن چیز از آن میانجی و آلت بی نیاز شود چو تمام شود، دانستیم که به آخر نفس کلی از جسم بی نیاز شود وز او دور ماند، و جدا شدن نفوس جزوی از اشخاص جزوی جسمی بر درستی این قول گواست.

Ва чу лафзи пайвастан - чунонкӣ ба оғози ин қавли гуфтем - аз хештани вази ҷудо шудан хбрдҳндаҳаст ва ҳар нафасӣ аз баҳри вуҷӯди хеш пиўндидаҳаст , лоҷарам ҳар нафасӣ низ аз ҷисми ҷудо шавандааст . Ва чу хасми мо - ки ҳшўёт умматанд - бдонкаҳи ҷонҳо пеш аз онкӣ ба ҷисмҳо пайваст мавҷӯд буданд ( ва ҷудо буданд аз ашхос ва ба охир аз он ҷудо шаванд ҳам чунонкӣ ҷудо буданд ) мақаранд , даъвии эшон ки ҳаме гӯйанд : бози дигари бори ин ҷонҳо бад-ӣни ашхос боз шаванд , ботил шуд ба ду рӯй : яке бидон рӯй ки аз ҳикмати ҳаким раво нест мари ду чизро ба ҳам фароз овардани ҷуз аз баҳри беҳтар кардан ҳар дуро ( ё мари якеро аз эшон , ) ва он беҳтари иллати фароз овардан эшон бошад ва чу он беҳтар ҳосил ояд , ки он фароз омадагӣ бархезад , он гоҳ агар дигари бори мари ҳамон ду чизро ба ҳам фарози орад , бояд ки ҳамин иллат бар ҷой бошад ва агар иллат бар ҷой будӣ , боистӣ ки аз якдигари ҷудои ншдндӣ ,у ҷудо шудан эшон аз якдигар далеласт бар зоил шудани иллат , ва агар дигари бори фароз омадан ин ду ҷавҳар лозим ояд , ҷудо шудан эшон низ лозим ояд ( сипас аз он , чунон ки бидон Крети пешин лозим омад , ) магар гӯйанд : бидон Крет пешин натавонист мақсӯди хешро аз фароз овардан ин ду гавҳар ба ҳам ҳосил кардан , он гоҳи ин мазҳаб таносух бошаду сустӣу бутлони он мазҳаб зоҳирасту сухани гуфтани андари он маънии андари ин қавл нагунҷад . Ва дигар бидон рӯй ки аз ҳикмату ақл воҷиб наёяд ки ду ҷавҳар ки мари якдигарро зид бошанд – чунонкии нафас ки ӯ ҷавҳарӣаст ба зоти хеши зинда зидаст мари ҷисмро ки ҷавҳарӣаст ба зоти хеши мурда – як чиз шаванд ва ҳамеша бимонанд , аз баҳри онкӣ ( ҳар чаҳ ) вуҷӯд ӯро оғозӣ замонӣ бошад , муддат ӯ сипарӣ шаванда бошаду мари ҷисмро каз нафаси зиндагии пазиради оғозӣ замонӣ бошад ва раво набошад ки ҷисм каз нафас зинда бошад абадӣ бошад албата , чаҳ агар чунин раво бошад ки ончии мар ӯро оғозӣ замонӣ бошад ҷовид бимонад , низ раво бошад ки ончӣ ӯ азалӣ бошаду мари кун ӯро оғозӣ замонӣ набошад бимирад , ва агар ин маҳоласт он низ маҳоласт .

و چو لفظ پیوستن- چنانکه به آغاز این قول گفتیم- از خویشتن وز جدا شدن خبردهنده است و هر نفسی از بهر وجود خویش پیوندیده است، لاجرم هر نفسی نیز از جسم جدا شونده است. و چو خصم ما- که حشویات امت اند- بدانکه جان ها پیش از آنکه به جسم ها پیوست موجود بودند (و جدا بودند از اشخاص و به آخر از آن جدا شوند هم چنانکه جدا بودند) مقرند، دعوی ایشان که همی گویند: باز دیگر بار این جان ها بدین اشخاص باز شوند، باطل شد به دو روی: یکی بدان روی که از حکمت حکیم روا نیست مر دو چیز را به هم فراز آوردن جز از بهر بهتر کردن هر دو را (یا مر یکی را از ایشان،) و آن بهتر علت فراز آوردن ایشان باشد و چو آن بهتر حاصل آید، که آن فراز آمدگی برخیزد، آن گاه اگر دیگر بار مر همان دو چیز را به هم فراز آرد، باید که همین علت بر جای باشد و اگر علت بر جای بودی، بایستی که از یکدیگر جدا نشدندی، و جدا شدن ایشان از یکدیگر دلیل است بر زایل شدن علت، و اگر دیگر بار فراز آمدن این دو جوهر لازم آید، جدا شدن ایشان نیز لازم آید (سپس از آن، چنان که بدان کرت پیشین لازم آمد،) مگر گویند: بدان کرت پیشین نتوانست مقصود خویش را از فراز آوردن این دو گوهر به هم حاصل کردن، آن گاه این مذهب تناسخ باشد و سستی و بطلان آن مذهب ظاهر است و سخن گفتن اندر آن معنی اندر این قول نگنجد. و دیگر بدان روی که از حکمت و عقل واجب نیاید که دو جوهر که مر یکدیگر را ضد باشند – چنانکه نفس که او جوهری است به ذات خویش زنده ضد است مر جسم را که جوهری است به ذات خویش مرده – یک چیز شوند و همیشه بمانند، از بهر آنکه (هر چه) وجود او را آغازی زمانی باشد، مدت او سپری شونده باشد و مر جسم را کز نفس زندگی پذیرد آغازی زمانی باشد و روا نباشد که جسم کز نفس زنده باشد ابدی باشد البته، چه اگر چنین روا باشد که آنچه مر او را آغازی زمانی باشد جاوید بماند، نیز روا باشد که آنچه او ازلی باشد و مر کون او را آغازی زمانی نباشد بمیرد، و اگر این محال است آن نیز محال است.

Пас зоҳир кардем ки вуҷӯди нафас ба ҳақиқат набошад магар аз роҳи пайвастан ӯ ба ҷасад ,у қавли худои таъолӣ бар дурустии ин даъвии гўост ки ҳаме гуяд , қавла : (у ани мнкми алои воридҳо кони алии рбк ҳатман мқзё ) , ҳаме гуяд : нест аз шумо яке магар ки андар оташ ояд ва ин воҷибасту қазо рафтааст бар парвардгори ту бад-ӣн . Ва зоҳири ин оят онаст ки ҳамаи мардумонро нахусти андари дӯзахи оранд , он гоҳи прҳизкоронро бурҳонанду ситамкоронро андар ӯ бигузоранд , чунонкӣ ба дигари оят ҳаме гуяд , қавла : ( сами ннҷии аллазӣнаи атқўоу назри алзлмини фӣҳо ҷсё ) . Ин ояти пайдо ҳаме кунад ки нафас мавҷӯд нашавад то андари ин олам наёяд бар ин марказ ки андари миёнаи оташ асираст , чунонкӣ ба зоҳири оят ҳаме гуяд : нест аз шумо касе магар ки андар оташ ояд . Бад-ӣн сабаб гуфтанд гуруҳе аз аҳли шариъат ки оташи асир дӯзахасту гузаштани нафас аз ӯ ба илмасту мондани нафаси андар ӯ ба ҷаҳласту ситорагон Фриштгонанд ки гирди дӯзах гирифтаанд ва нагузоранд фосиқонро ки аз дӯзахи беруни шўндўи олами нафас ( берун ) аз ин доира ҷисмаст ва онаст ки биҳишт номасту сироти роҳ худоӣаст ки халқро ҳаме ( бар ӯ ) бибояд гузаштан то ба биҳишт расанд ва ҳар ки аз сироти биўФтд , андар дӯзах уфтад ва ҳар ки аз ӯ бугзарад , мақар ӯ ба биҳишт бошад .

پس ظاهر کردیم که وجود نفس به حقیقت نباشد مگر از راه پیوستن او به جسد، و قول خدای تعالی بر درستی این دعوی گواست که همی گوید، قوله: (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما مقضیا)، همی گوید: نیست از شما یکی مگر که اندر آتش آید و این واجب است و قضا رفته است بر پروردگار تو بدین. و ظاهر این آیت آن است که همه مردمان را نخست اندر دوزخ آرند، آن گاه پرهیزکاران را برهانند و ستمکاران را اندر او بگذارند، چنانکه به دیگر آیت همی گوید، قوله: (ثم ننجی الذین اتقوا و نذر الظلمین فیها جثیا). این آیت پیدا همی کند که نفس موجود نشود تا اندر این عالم نیاید بر این مرکز که اندر میانه آتش اثیر است، چنانکه به ظاهر آیت همی گوید: نیست از شما کسی مگر که اندر آتش آید. بدین سبب گفتند گروهی از اهل شریعت که آتش اثیر دوزخ است و گذشتن نفس از او به علم است و ماندن نفس اندر او به جهل است و ستارگان فریشتگان اند که گرد دوزخ گرفته اند و نگذارند فاسقان را که از دوزخ بیرون شوندو عالم نفس (بیرون) از این دایره جسم است و آن است که بهشت نام است و صراط راه خدای است که خلق را همی (بر او) بباید گذشتن تا به بهشت رسند و هر که از صراط بیوفتد، اندر دوزخ افتد و هر که از او بگذرد، مقر او به بهشت باشد.

Ва агар касе гуяд ки пеш аз ин андари ҷавҳаряти нафас сухан гуфтӣу мар ӯро қоим ба зоту зинда ба зот собит кардӣ ва акнӯн ҳамеи гӯйӣ ки мари вуҷӯди нафасро иллат пайвастан ӯст ба ҷисму маънии ин қавл он бошад ки агар ба ҷисми нпиўндди вуҷӯди наёбади ончии худ мавҷӯдаст , ва ин сухан мутаноқизаст , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : чизҳои ҷисмонӣ бар чизҳои нафсонӣ далеласт – ҳар чанд ки ин ду ҷавҳар ба сифат аз якдигар ҷудоанд –у вуҷӯди ашхоси ҷисмонӣ ба вуҷӯди сӯратҳои онаст . Ва ҳар чанд ки ҳиўлёт ( он ) пеш аз бар гирифтани мари он сӯратҳоро мавҷӯдаст , мари он чизҳоро ба сабаби вуҷӯди он ҳиўлёти мавҷӯди нгўинд ва мавҷӯд набошанд он чизҳо . Маслан чунонкӣ агар порае оҳан бошад каз ӯ даҳ теғ шамшер бияёд , раво набошад ки гӯйем : ин оҳани даҳ теғ шамшераст , чаҳ агар бидонча ҳиўлӣаст мари даҳ сӯрати шамшер (ро , моро ) раво бошад ки гӯйем : ин шамшерҳост , низ раво бошад ки мари он оҳанро гӯйем ки даҳ оинааст ё даҳ табараст ё даҳ ҳазор сӯзанаст бидонча он оҳан низ ҳиўлӣаст мар пазируфтан ин сӯратҳоро , бал ки ин оҳани пеш аз пазируфтани сӯрати шамшеру ҷузи он оҳанаст на чизеи дигару лекин ҷавҳарӣаст мтҷзӣ ,у ончӣ мтҷзӣ бошад , чу ҷузвӣ аз ӯ ҷудо кунӣ нуқсони пазираду ончии нуқсон пазир бошад , нуқсон каз ӯ бишавад , бар дайгарӣ афзоед . Чунонкӣ агар як мушти хок аз замин баргирӣ , аз кули замини он миқдор кам шавад ва агар бар он як мушти хок ки бар гирифтае хоҳӣ ки ( аз хоки чизе ) бифзое – андак ё бисёр – ҳамон миқдор ки бар ӯ бифзое аз замин кам шавад ба зарурат ,у ҳоли ҳамаи ҷисмонӣот ҳаминаст .

و اگر کسی گوید که پیش از این اندر جوهریت نفس سخن گفتی و مر او را قایم به ذات و زنده به ذات ثابت کردی و اکنون همی گویی که مر وجود نفس را علت پیوستن اوست به جسم و معنی این قول آن باشد که اگر به جسم نپیوندد وجود نیابد آنچه خود موجود است، و این سخن متناقض است، جواب ما مر او را آن است که گوییم: چیزهای جسمانی بر چیزهای نفسانی دلیل است – هر چند که این دو جوهر به صفت از یکدیگر جدااند – و وجود اشخاص جسمانی به وجود صورت های آن است. و هر چند که هیولیات (آن) پیش از بر گرفتن مر آن صورت ها را موجود است، مر آن چیزها را به سبب وجود آن هیولیات موجود نگویند و موجود نباشند آن چیزها. مثلا چنانکه اگر پاره ای آهن باشد کز او ده تیغ شمشیر بیاید، روا نباشد که گوییم: این آهن ده تیغ شمشیر است، چه اگر بدانچه هیولی است مر ده صورت شمشیر (را، ما را) روا باشد که گوییم: این شمشیر هاست، نیز روا باشد که مر آن آهن را گوییم که ده آینه است یا ده تبر است یا ده هزار سوزن است بدانچه آن آهن نیز هیولی است مر پذیرفتن این صورت ها را، بل که این آهن پیش از پذیرفتن صورت شمشیر و جز آن آهن است نه چیزی دیگر و لیکن جوهری است متجزی، و آنچه متجزی باشد، چو جزوی از او جدا کنی نقصان پذیرد و آنچه نقصان پذیر باشد، نقصان کز او بشود، بر دیگری افزاید. چنانکه اگر یک مشت خاک از زمین برگیری،از کل زمین آن مقدار کم شود و اگر بر آن یک مشت خاک که بر گرفته ای خواهی که (از خاک چیزی) بیفزایی – اندک یا بسیار – همان مقدار که بر او بیفزایی از زمین کم شود به ضرورت، و حال همه جسمانیات همین است.

Ва ҳоли нафас ба хилоф инаст , аз баҳри онкии нафаси ҷавҳарӣ баситасту ончӣ басит бошад тҷзит напазирад ,у лекини нафас мутакассираст – аънӣ бсёршўндаҳаст – ва ба сабаб бисёр шудани асл ӯ нуқсон напазирад , чунонкӣ агар касе аз порае оҳани миқдорӣ ҷудо кунад ваз ӯ теғӣ кунад , он пора аз онкӣ бошад камтар шавад то чизеи дигар аз ӯ наёяд . Ва ҳоли нафас ба хилоф инаст . Набинӣ ки аз як нафас ки он мардӣ бошад вази занӣ ки ( он ) ҷуфт ( дар хур ) ӯ бошад ҳамеи фарзандон бисёр ҳосил шаванд ки ҳар яке аз он фарзандон ба ҳама рӯйҳо ҳам чу модару падар хеш бошанд беонкӣ аз он ҷуфт ки мари эшонро ҳосил карданд чизе нуқсон шавад ? ва чу он фарзандони ҳамон маълӯмоту маҳсусотро ки эшон ёфта бошанд андар ёбанд , ҳам чу эшон бошанд вази ду нафас бисёр нафасҳо ҳосил шавад беонкӣ аз он ду нафаси чизеи нуқсон шуда бошад . Ва агар он фарзандон ба илми ҳақоиқ алошёء расанду нуфуси эшон ба дараҷа илм барояд то аз он ду нафас ки ҳусӯли эшон аз он буд ба илми бргзрнд , нафасҳои эшон беҳтар аз нафасҳои падар ва модарашон бошад ва ҳар касе донад ки нуфуси он фарзандони ҷузи нафаси падар ва модарашон бошад , аз баҳри онкии чизе ки ӯ беҳтар аз чизе бошад ҳамон чиз набошад . Пас ҳосил шудани нуфуси он фарзандони роълти ҷузи пайвастани ҳиўлёти он нуфус ба ҷисм аз роҳи ғизо пазируфтани нуфуси падару модарашон то андар нутфа омаданд ва ороста шуданд мар пазируфтани сӯратҳоу ҳавосро , чизе набӯд ва агар ин нуфус ки бад-ӣни фарзандон падед омад бад-ӣни ашхос ки падед омад напайваста будӣу олот пазируфтан илм наёфта будӣ , мавҷӯд нагаштӣ албата . Ва чу нуфуси ин фарзандон ба илм ҳалят ёфт – чаҳ илми ҳиссӣ ва чаҳ ( илм ) ақлӣ – мари эшонро мавҷӯди гуфтем ва то ба илм ҳалят надоштанд мавҷӯди набуданд , пайдо омад ки вуҷӯди рӯҳонӣот ба вуҷӯди сӯратҳои эшонаст , ҳам чунонкии вуҷӯди ҷисмонӣот низ ба вуҷӯди сӯратҳои онасту лекини ҳиўлии ҷисм ки мтҷзӣаст нуқсон пазирасту ҳиўлии нафас ки баситаст нуқсон пазир нест . Ва чу ҳол инаст , раво бошад ки мо мари ҷуфтии нафаси мардумро аз нару мода , ҳиўлӣ бисёр нуфус гӯйем ва то он ҳиўлёт ба ҷисм пайваста нашаванд он нуфус мавҷӯд набошанд , ҳам чунон ки сӯратҳои теғҳо то бидон оҳан ки ( он ) ҳиўлии теғҳост нпиўндд , он оҳани теғ ҳо набошад . Ва чу мари ин оҳан (ро ) ба сабаби нооўФтодни сӯрати теғҳо бар ӯ теғ ҳо нагуфтему теғ ҳо набӯд , бо онкии тақдири вазни теғҳо андари он маълум буд , мари ин ду нафасро ки андари макон тақдирӣ пайдост чигуна раво бошад ки бисёр ( нафасҳо ) гӯйем ? магар бидонча донем ки нафаси ҷузвӣ мутакассираст , гӯйем ки андроини ду нафаси нуфус бисёрасту зуҳӯри он нуфус набошад магар аз роҳи пайвастани қӯти он ду нафас ба ҷисми мутлақ бар тақдири сунъи илоҳӣ ба хосса .

و حال نفس به خلاف این است، از بهر آنکه نفس جوهری بسیط است و آنچه بسیط باشد تجزیت نپذیرد، و لیکن نفس متکثر است – اعنی بسیارشونده است – و به سبب بسیار شدن اصل او نقصان نپذیرد، چنانکه اگر کسی از پاره ای آهن مقداری جدا کند وز او تیغی کند، آن پاره از آنکه باشد کمتر شود تا چیزی دیگر از او نیاید. و حال نفس به خلاف این است. نبینی که از یک نفس که آن مردی باشد وز زنی که (آن) جفت (در خور) او باشد همی فرزندان بسیار حاصل شوند که هر یکی از آن فرزندان به همه روی ها هم چو مادر و پدر خویش باشند بی آنکه از آن جفت که مر ایشان را حاصل کردند چیزی نقصان شود؟ و چو آن فرزندان همان معلومات و محسوسات را که ایشان یافته باشند اندر یابند، هم چو ایشان باشند وز دو نفس بسیار نفس ها حاصل شود بی آنکه از آن دو نفس چیزی نقصان شده باشد. و اگر آن فرزندان به علم حقایق الاشیاء رسند و نفوس ایشان به درجه علم برآید تا از آن دو نفس که حصول ایشان از آن بود به علم برگذرند، نفس های ایشان بهتر از نفس های پدر و مادرشان باشد و هر کسی داند که نفوس آن فرزندان جز نفس پدر و مادرشان باشد، از بهر آنکه چیزی که او بهتر از چیزی باشد همان چیز نباشد. پس حاصل شدن نفوس آن فرزندان راعلت جز پیوستن هیولیات آن نفوس به جسم از راه غذا پذیرفتن نفوس پدر و مادرشان تا اندر نطفه آمدند و آراسته شدند مر پذیرفتن صورت ها و حواس را، چیزی نبود و اگر این نفوس که بدین فرزندان پدید آمد بدین اشخاص که پدید آمد نپیوسته بودی و آلات پذیرفتن علم نیافته بودی، موجود نگشتی البته. و چو نفوس این فرزندان به علم حلیت یافت – چه علم حسی و چه (علم) عقلی – مر ایشان را موجود گفتیم و تا به علم حلیت نداشتند موجود نبودند، پیدا آمد که وجود روحانیات به وجود صورت های ایشان است، هم چنانکه وجود جسمانیات نیز به وجود صورت های آن است و لیکن هیولی جسم که متجزی است نقصان پذیر است و هیولی نفس که بسیط است نقصان پذیر نیست. و چو حال این است، روا باشد که ما مر جفتی نفس مردم را از نر و ماده، هیولی بسیار نفوس گوییم و تا آن هیولیات به جسم پیوسته نشوند آن نفوس موجود نباشند، هم چنان که صورت های تیغ ها تا بدان آهن که (آن) هیولی تیغ هاست نپیوندد، آن آهن تیغ ها نباشد. و چو مر این آهن (را) به سبب نااوفتادن صورت تیغ ها بر او تیغ ها نگفتیم و تیغ ها نبود، با آنکه تقدیر وزن تیغ ها اندر آن معلوم بود، مر این دو نفس را که اندر مکان تقدیری پیداست چگونه روا باشد که بسیار (نفس ها) گوییم؟ مگر بدانچه دانیم که نفس جزوی متکثر است، گوییم که اندراین دو نفس نفوس بسیار است و ظهور آن نفوس نباشد مگر از راه پیوستن قوت آن دو نفس به جسم مطلق بر تقدیر صنع الهی به خاصه.

( ва ) сухани мо андари ин маънӣ аз баҳри дайн ҳақаст то маълум гардонем мари ҷуиндагони илмро ки растгории нуфус андар чист – ки фоидаи он азимаст –у гирифтории нуфус андар чист – ки зиён ( ӯ ) бар ҳасби фоида ӯ низ бузургаст - . Ва аз ҳукми аҳкми алҳокмин раво нест ки нафасро ки ба ҷисм пайваста бошад бидонча ӯ – субҳона – ба камоли илми хеши бидонад ки агар мари онро андар ҷисм оварадӣ чаҳ кардӣ аз афъолу бидонад ки агар он нафаси мардии бдкрдор будӣ уқубаткунанда будӣ албата . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки ( ҳама ) уқало муттафиқанд бар онкии худои таъолии пеш аз онкии мари оламро биёфрианад , донист ки андари муддати субути олам дар олам чанд мардум ҳосил хоҳад омадан ва ҳар яке аз эшон чаҳ хоҳад кардан аз тоъату исёни вази эшон мсоб кист ва мъоқб кист , ва бо ин илм аз ҳикмат ӯ – ҷлти қудрата – воҷиб наомад ки ин амалро ки офаридани олам буд фурӯ гузоштӣу мари аҳли савобро андари савобу мари аҳли уқобро андари уқоб мавҷӯд накардӣ , бал ( ки ) гуфт : мо биёзмоием ки аз шумо некӯкортар кист , бад-ӣни оят , қавла : ( либлўкми аикми аҳсан амалан ) ,у дигар ҷой гуфт : пас мари шуморо хлиФтон кардем андари замин то бингарем ки чаҳ кунед , бад-ӣни оят , қавла : ( сами ҷълнкми хлӣФи фии аларзи ман бъдҳми лннзри Киеви тъмлўн ) , ва ваъда кард ки ҳар ки андакӣ некӣ кунад , мари онро бинад ба қиёмат ва ҳар ки андакӣ бадӣ кунад , мари онро низ бинад , бад-ӣни оят , қавла : ( Фмни иъмли мисқоли зарраи хирои ираҳ ва ман иъмли мисқоли зарраи шрои ираҳ ) , ва бисёр ҷойҳо андари китоб хеш гуфт ки магари шуморо мукофот диҳанд бидонча карда бошед , чунонкӣ ҳаме гуяд : қавла : ( анмои тҷзўни мо кантами тъмлўн )у ҷузи он . Ва чу маълумаст ки некиро мукофот некӣаст , чунонкӣ гуфт , қавла : ( ҳилли ҷзоءи алоҳсни алои алоҳсн ) ,у мари бадиро ҷазо бадӣаст , чунонкӣ гуфт , қавла : (у аллазӣнаи ксбўои алсёти ҷзоءи сиӣаҳи бмслҳоу трҳқҳми злаҳ ) , ин оёти ҳаме ҳукм кунад ки он кас ки мар ӯро бадӣ ва некӣ нест , мар ӯро ҷазо нест ,у онкии мар ӯро ба қиёмат ҷазо набошад мавҷӯд набошаду онкии мар ӯро андари ин олам ба ҷисм пайвастагӣ набошад , мар ӯро на некӣ бошад ва на бадӣ . Пас зоҳир шуд ҳам ба бурҳон ( ақлӣ ) ва ҳам ба ҳуҷҷати мантиқӣ ва ҳам ба оёти китоби худои таъолӣ ки вуҷӯди нафас ба ҳақиқат – на ба муҷоз ва бар сиблати имкон – ба вуҷӯд мардумаст андари ин олам ки ӯ ҷасадаст ба нафаси ороста – аънии нафаси нотиқа –у андари як нафас ба ҳади қӯти нуфус бениҳоятаст ки вуҷӯди он ҷузи андар ҷисм набошад , чунонкии андари як донаи гандум ба ҳади қӯти чандон гандумаст ки фалаки алаъзам аз он пар шаваду лекини вуҷӯди он гандумҳо ба феъли ҷузи андари аҷзои табоиъ ки мари маънӣ ( ва ) сӯрати гандумиро пазируфта бошад , набошад .

(و) سخن ما اندر این معنی از بهر دین حق است تا معلوم گردانیم مر جویندگان علم را که رستگاری نفوس اندر چیست – که فایده آن عظیم است – و گرفتاری نفوس اندر چیست – که زیان (او) بر حسب فایده او نیز بزرگ است - . و از حکم احکم الحاکمین روا نیست که نفس را که به جسم پیوسته باشد بدانچه او – سبحانه – به کمال علم خویش بداند که اگر مر آن را اندر جسم آوردی چه کردی از افعال و بداند که اگر آن نفس مردی بدکردار بودی عقوبت کننده بودی البته. و دلیل بر درستی این قول آن است که (همه) عقلا متفقند بر آنکه خدای تعالی پیش از آنکه مر عالم را بیافریند، دانست که اندر مدت ثبوت عالم در عالم چند مردم حاصل خواهد آمدن و هر یکی از ایشان چه خواهد کردن از طاعت و عصیان وز ایشان مثاب کیست و معاقب کیست، و با این علم از حکمت او – جلت قدرته – واجب نیامد که این عمل را که آفریدن عالم بود فرو گذاشتی و مر اهل ثواب را اندر ثواب و مر اهل عقاب را اندر عقاب موجود نکردی، بل (که) گفت: ما بیازماییم که از شما نیکوکارتر کیست، بدین آیت، قوله: (لیبلوکم ایکم احسن عملا)، و دیگر جای گفت: پس مر شما را خلیفتان کردیم اندر زمین تا بنگریم که چه کنید، بدین آیت، قوله: (ثم جعلنکم خلئف فی الارض من بعدهم لننظر کیف تعملون )، و وعده کرد که هر که اندکی نیکی کند، مر آن را بیند به قیامت و هر که اندکی بدی کند، مر آن را نیز بیند، بدین آیت، قوله: (فمن یعمل مثقال ذره خیرا یره و من یعمل مثقال ذره شرا یره)، و بسیار جای ها اندر کتاب خویش گفت که مگر شما را مکافات دهند بدانچه کرده باشید، چنانکه همی گوید: قوله: (انما تجزون ما کنتم تعملون) و جز آن. و چو معلوم است که نیکی را مکافات نیکی است، چنانکه گفت، قوله: (هل جزاء الاحسن الا الاحسن)، و مر بدی را جزا بدی است، چنانکه گفت، قوله: ( و الذین کسبوا السیات جزاء سیئه بمثلها و ترهقهم ذله)، این آیات همی حکم کند که آن کس که مر او را بدی و نیکی نیست، مر او را جزا نیست، و آنکه مر او را به قیامت جزا نباشد موجود نباشد و آنکه مر او را اندر این عالم به جسم پیوستگی نباشد، مر او را نه نیکی باشد و نه بدی. پس ظاهر شد هم به برهان (عقلی) و هم به حجت منطقی و هم به آیات کتاب خدای تعالی که وجود نفس به حقیقت – نه به مجاز و بر سبیل امکان – به وجود مردم است اندر این عالم که او جسد است به نفس آراسته – اعنی نفس ناطقه – و اندر یک نفس به حد قوت نفوس بی نهایت است که وجود آن جز اندر جسم نباشد، چنانکه اندر یک دانه گندم به حد قوت چندان گندم است که فلک الاعظم از آن پر شود و لیکن وجود آن گندم ها به فعل جز اندر اجزای طبایع که مر معنی (و) صورت گندمی را پذیرفته باشد، نباشد.

Ва чу маълум кардем ки мари нафасро вуҷӯд ӯ ба ҳусӯл илмаст мар ӯро ба роҳи ҳавоси зоҳир то аз он ба маъқӯлот расаду нафаси бад-ӣни улӯм ба миёнҷӣ ҳавос расаду мари ҳавосро ҷузи андари ҷасади наёбад , пайдо шуд ки нафас то ба ҷисм пайваста нашавад , ба ҳақиқат мавҷӯд набошад . Ва акнӯн ки ҷавоби мнозъи хеши додем , ба сухани хеш ки андари он будем бозгардем ва гӯйем ки чу мо мари нафасро ҷавҳарӣ ёфтем муҳайёи мар пазируфтани илмро вази оғоз будаш хеш – аънӣ аз ибтидои пайвастан ба ҷисм – мари пайвастагиро бад-ӣни ҷавҳар ки ҷисмаст ҷӯяндааст ваз ӯ ҷуз ба душвории ҷудо шаванда нест , бо онкии ихтиёри хайру салоҳи хеш ( мар ӯро ҷавҳарӣаст на аз таълимӣ ва на таклифӣ , андар овихтан ӯ ба ҷисм ва аз ҷисм ба табъи бозҷстн ӯ мари беҳтарӣу салоҳи хеш )ро ба ҷавҳар , бурҳонаст бар онкии беҳтарӣ ӯ мар ӯро андари ҷисми ҳаме ҳосил хоҳад шудан . Ва тарсидани нафас аз ҷудои мондани хеш аз ҷавҳари ҷисм ки бадви андар овехтааст бо прҳизидни хеш аз фано , низ бурҳонаст бдонкаҳи мари нафасро андари ҷудои мондан аз ин ҷисм ки бадв пайвастааст , пеш аз онкии мари сӯрати хешро ба илму ҳикмати андар ӯ ҳосил кунад , бими ҳалок ва фаност . Ва чу ин ҷавҳари шариф ки нафасаст , бақоро ҷӯяндааст вази фано тарсндаасту талаб кардани хайру прҳизидн аз шари мар ӯро ҷавҳарӣаст на таълимӣ , пайдо шуд ки ғоят хайрот бақосту ниҳоят шарҳо фаност . Ва андари пайваста шудани нафас ба ҷисми мар ӯро ҳусӯл бақосту мавҷӯд ба ҳақ онаст ки боқӣасту маъдӯм онаст аз нафас ки ба ҷисм напайвастааст . Ва бад-ӣни қавл на он ҳамеи хоҳем ки нафас ки ӯ ба ҷисм напайвастааст Айнӣ собит ҳаст , бал ( ки ) он ҳамеи хоҳем ки мари маъдӯмро Айнӣ нест , чунонкии мавҷӯди Айнии қоим ба зотаст , пас ҳар мавҷӯдӣ маълумасту номавҷӯд маҷҳӯласт .

و چو معلوم کردیم که مر نفس را وجود او به حصول علم است مر او را به راه حواس ظاهر تا از آن به معقولات رسد و نفس بدین علوم به میانجی حواس رسد و مر حواس را جز اندر جسد نیابد، پیدا شد که نفس تا به جسم پیوسته نشود، به حقیقت موجود نباشد. و اکنون که جواب منازع خویش دادیم، به سخن خویش که اندر آن بودیم بازگردیم و گوییم که چو ما مر نفس را جوهری یافتیم مهیا مر پذیرفتن علم را وز آغاز بودش خویش – اعنی از ابتدای پیوستن به جسم – مر پیوستگی را بدین جوهر که جسم است جوینده است وز او جز به دشواری جدا شونده نیست، با آنکه اختیار خیر و صلاح خویش (مر او را جوهری است نه از تعلیمی و نه تکلیفی، اندر آویختن او به جسم و از جسم به طبع بازجستن او مر بهتری و صلاح خویش) را به جوهر، برهان است بر آنکه بهتری او مر او را اندر جسم همی حاصل خواهد شدن. و ترسیدن نفس از جدا ماندن خویش از جوهر جسم که بدو اندر آویخته است با پرهیزیدن خویش از فنا، نیز برهان است بدانکه مر نفس را اندر جدا ماندن از این جسم که بدو پیوسته است، پیش از آنکه مر صورت خویش را به علم و حکمت اندر او حاصل کند، بیم هلاک و فناست. و چو این جوهر شریف که نفس است، بقا را جوینده است وز فنا ترسنده است و طلب کردن خیر و پرهیزیدن از شر مر او را جوهری است نه تعلیمی، پیدا شد که غایت خیرات بقاست و نهایت شرها فناست. و اندر پیوسته شدن نفس به جسم مر او را حصول بقاست و موجود به حق آن است که باقی است و معدوم آن است از نفس که به جسم نپیوسته است.و بدین قول نه آن همی خواهیم که نفس که او به جسم نپیوسته است عینی ثابت هست، بل (که) آن همی خواهیم که مر معدوم را عینی نیست، چنانکه موجود عینی قایم به ذات است، پس هر موجودی معلوم است و ناموجود مجهول است.

Ва агар касе гуяд : чу ҳамеи гӯйӣ ки ҳар мавҷӯдӣ маълумасту ончӣ маълум нест мавҷӯд нест , воҷиб ояд ки он кас ки ӯ то ҳазор сол ҳаме бихоҳад бӯдан , мавҷӯд бошад ба ҳукми камоли илми худоӣ , ( ва ба ҳукми камоли қудрати худоӣ ) раво бошад ки мари он касро мавҷӯд накунад то воҷиб ояд ки он кас ки ӯ мавҷӯд нашавад маъдӯм маълум бошад , он гоҳ воҷиб ояд ки як тани ҳам маълум ва мавҷӯд бошад ва ҳам маҷҳӯл ва маъдӯм бошад , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : ҳар масъалае ки он маҳолро лозими орад ( маҳол ) бошаду ончии маълум худоӣаст ки ббошд , раво нест ки набошад ва бӯдан ӯ мари аҷзи қудратро ( бар нобошидн ӯ лозим наёрад ва ҳам чунин ончӣ будаш ӯ маҳоласт , нобӯдан ӯ мари аҷзи қудратро ) воҷиб наёрад . Чунонкӣ агар касе гуяд : чаро эзади таъолии ҳам чу хештанӣ наёфарид агар мар ӯро камол қудратаст , ( ба сабаби онкии ин сухан маҳоласт , нобӯдан ӯ қодириро ки мар ӯро камол қудратаст ) аҷз нест . Ва маҳолии ин суол бидонаст ки ҳаме гуяд : чаро худои таъолии муҳаддисӣ падед наёрад ки он азалӣ бошад , ва ин маҳоласт , бо онкӣ нобӯдани мумкин ба аҷзи қудрати наздиктар аз онаст ки бӯдани номумкин , ва нобӯдани ончии худои таъолӣ донистааст ки ббошд , сӯй ӯ – субҳона – мумтанеъаст ва бӯдан он сӯй ӯ – таъолии ҷадда – воҷибасту сӯии мо мумкинаст . Ва чу зоҳираст ки бӯдани номумкин ки он муҳаддисӣ қадимаст , аз худои аҷз қудрат нест , воҷиб ояд аз акси қиёс ки нобӯдани мумкин аз ӯ аҷз қудрат бошад ,у қудрат ӯ аз аҷз барӣаст . Пас раво нест ки ончӣ мумкин аст набошад , ҳам чунонкӣ раво нест ки ончӣ мумтанеъаст ббошд . Ва ин қавлӣ мубарҳанаст .

و اگر کسی گوید: چو همی گویی که هر موجودی معلوم است و آنچه معلوم نیست موجود نیست، واجب آید که آن کس که او تا هزار سال همی بخواهد بودن، موجود باشد به حکم کمال علم خدای، (و به حکم کمال قدرت خدای) روا باشد که مر آن کس را موجود نکند تا واجب آید که آن کس که او موجود نشود معدوم معلوم باشد، آن گاه واجب آید که یک تن هم معلوم و موجود باشد و هم مجهول و معدوم باشد، جواب ما مر او را آن است که گوییم: هر مساله ای که آن محال را لازم آرد (محال) باشد و آنچه معلوم خدای است که بباشد، روا نیست که نباشد و بودن او مر عجز قدرت را (بر ناباشیدن او لازم نیارد و هم چنین آنچه بودش او محال است، نابودن او مر عجز قدرت را) واجب نیارد. چنانکه اگر کسی گوید: چرا ایزد تعالی هم چو خویشتنی نیافرید اگر مر او را کمال قدرت است، (به سبب آنکه این سخن محال است، نابودن او قادری را که مر او را کمال قدرت است) عجز نیست. و محالی این سوال بدان است که همی گوید: چرا خدای تعالی محدثی پدید نیارد که آن ازلی باشد، و این محال است، با آنکه نابودن ممکن به عجز قدرت نزدیک تر از آن است که بودن ناممکن، و نابودن آنچه خدای تعالی دانسته است که بباشد، سوی او – سبحانه – ممتنع است و بودن آن سوی او – تعالی جده – واجب است و سوی ما ممکن است. و چو ظاهر است که بودن ناممکن که آن محدثی قدیم است، از خدای عجز قدرت نیست، واجب آید از عکس قیاس که نابودن ممکن از او عجز قدرت باشد، و قدرت او از عجز بری است. پس روا نیست که آنچه ممکن است نباشد، هم چنانکه روا نیست که آنچه ممتنع است بباشد. و این قولی مبرهن است.

Ва агар касе гуяд ки ин олам маснӯъасту мари сонеъ ӯро бар ин сунъ қудратаст ва ҳар ки чизе тавонад кардан , ҳам чунон дайгарӣ ва се дайгарӣ то бениҳоят тавонад кардан , низ мумкинаст ки ҳам чунин олами мари худоиро бениҳоятаст чу будаш ҳам чунин оламҳои бе ниҳояти андари ҳад имконаст , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : гуруҳе аз ҳукамои фалосифаи ин қавл гуфтаанд ва мо андари китоби бустони алъқўли ҷавоби ин гуруҳи андари ин маънӣ додаему бад-ӣни ҷой аз ин китоби қавлии кӯтоҳу кофии бигӯеми андари ин маънӣ , ва он қавл онаст ки гӯйем : раво набошад ки маъдӯд – аънии ончии адад бар ӯ аўФтд – бениҳоят бошад , ( ва агар мари сонеъи оламро оламҳои бениҳоят бошад )у мари он ададро нашимурду маъдӯд мутаноҳӣ бошад , пас бад-ӣни қавл воҷиб ояд ки он оламҳо ки адади он ба даъвӣ ӯ бениҳоятаст мутаноҳӣ бошад бидонча ҳамеи адад бар он аўФтд , ва ин олам ки мо андар ӯйем яке аз он олам ҳо бошаду ҷумлагии он оламҳо бе ин олам ки мо андар ӯйем камтар аз он бошад ба адад ки бо ин бошад , ва маҳол бошад ки чизе ки ҷузвӣ аз ӯ ҷудо шавад , бо он ҷузви хеши ҳам чунон бошад ба бузургӣ ва бисёре ки бе он ҷузв бошад ки ин аз ӯ якеаст –у андари нафаси шинохти ин ( аз ) ҳидоят илоҳӣаст бетаълим - , пас раво набошад ки он оламҳои бениҳоят бе ин олам ки мо андар ӯйем бениҳоят бошад , бал ( ки ) бениҳоят ( бошад ) кам яке ,у ақли мари ин суханро мункир нашаваду ончӣ аз ӯ чизе кам шавад бениҳоят набошад .

و اگر کسی گوید که این عالم مصنوع است و مر صانع او را بر این صنع قدرت است و هر که چیزی تواند کردن، هم چنان دیگری و سه دیگری تا بی نهایت تواند کردن، نیز ممکن است که هم چنین عالم مر خدای را بی نهایت است چو بودش هم چنین عالم های بی نهایت اندر حد امکان است، جواب ما مر او را آن است که گوییم: گروهی از حکمای فلاسفه این قول گفته اند و ما اندر کتاب بستان العقول جواب این گروه اندر این معنی داده ایم و بدین جای از این کتاب قولی کوتاه و کافی بگوییم اندر این معنی، و آن قول آن است که گوییم: روا نباشد که معدود – اعنی آنچه عدد بر او اوفتد – بی نهایت باشد، (و اگر مر صانع عالم را عالم های بی نهایت باشد) و مر آن عدد را نشمرد و معدود متناهی باشد، پس بدین قول واجب آید که آن عالم ها که عدد آن به دعوی او بی نهایت است متناهی باشد بدانچه همی عدد بر آن اوفتد، و این عالم که ما اندر اوییم یکی از آن عالم ها باشد و جملگی آن عالم ها بی این عالم که ما اندر اوییم کمتر از آن باشد به عدد که با این باشد، و محال باشد که چیزی که جزوی از او جدا شود، با آن جزو خویش هم چنان باشد به بزرگی و بسیاری که بی آن جزو باشد که این از او یکی است – و اندر نفس شناخت این (از) هدایت الهی است بی تعلیم - ، پس روا نباشد که آن عالم های بی نهایت بی این عالم که ما اندر اوییم بی نهایت باشد، بل (که) بی نهایت (باشد) کم یکی، و عقل مر این سخن را منکر نشود و آنچه از او چیزی کم شود بی نهایت نباشد.

Ва агар он кас гуяд ки бениҳоятро шумор нашимурду мар бениҳоятро бо ниҳояти нпимоиду ҷумлагии он оламҳо бениҳоятаст ва ин олам бо ниҳоятаст , пас раво набошад ки ҷумлагии он оламҳо ба ҷудо шудан ин олам аз он камтар шавад , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : он оламҳои бениҳоят ки ту ҳаме даъвӣ кунӣ , якон яконаст ва ҳар яке аз он ба зоти хеш олимӣаст ҳам чунин ё чизе дигараст ? ночора гуяд : ҳар яке аз он ҳам чунин олимӣаст . Он гоҳ гӯйем : ба ҳукми ту иқрор кардем ки гуфтӣ : мар бениҳоятро бониҳояти нпимоид ,у натиҷа аз ин муқаддама он ояд ки аз бониҳоят низ бениҳоят наёяд . Ва чу ҳар яке аз ин оламҳо бо ниҳоятаст ва маъдӯдаст , раво набошад ( ки аз ҷумла шудан он агар бисёр бошад , бениҳоят ва номаъдӯд бошад , чаҳ агар раво бошад ) ки аз бониҳоятҳо бениҳоят ояд , низ раво бошад ки бениҳоятро бониҳоят бипаймоед , аз баҳри онкии ҷамъ шудан бениҳоят аз бониҳоятҳо низ паймуданӣаст мар ӯро ба фароз овардан , чунонкии пароканда шудани бониҳоят то шумурдан он паймуданӣаст ба ҷудо шудан . Пас дуруст кардем ки маҳоласт ки маъдӯд бениҳоят бошад ва зоҳир кардем ки андари ҳад имкон нест бӯдани оламҳо бениҳояту ончии андари ҳад имкон наёяд маҳол бошад ва будаш маҳол маҳол бошад , пас маҳоласт гуфтан ки оламҳо бениҳоятаст , бо онкии қавл касе ки гуяд : ҳар ки чизе тавонад кардан ҳам чунон бениҳоят кардан тавонад кардан , на дурустаст , аз баҳри онкӣ на ҳар ки як ман бор бар тавонад гирифтан , сад ман бар тавонад гирифтан то ба бениҳоят расад .

و اگر آن کس گوید که بی نهایت را شمار نشمرد و مر بی نهایت را با نهایت نپیماید و جملگی آن عالم ها بی نهایت است و این عالم با نهایت است، پس روا نباشد که جملگی آن عالم ها به جدا شدن این عالم از آن کمتر شود، جواب ما مر او را آن است که گوییم: آن عالم های بی نهایت که تو همی دعوی کنی، یکان یکان است و هر یکی از آن به ذات خویش عالمی است هم چنین یا چیزی دیگر است؟ ناچاره گوید: هر یکی از آن هم چنین عالمی است. آن گاه گوییم: به حکم تو اقرار کردیم که گفتی: مر بی نهایت را بانهایت نپیماید، و نتیجه از این مقدمه آن آید که از بانهایت نیز بی نهایت نیاید. و چو هر یکی از این عالم ها با نهایت است و معدود است، روا نباشد (که از جمله شدن آن اگر بسیار باشد، بی نهایت و نامعدود باشد، چه اگر روا باشد) که از بانهایت ها بی نهایت آید، نیز روا باشد که بی نهایت را بانهایت بپیماید، از بهر آنکه جمع شدن بی نهایت از بانهایت ها نیز پیمودنی است مر او را به فراز آوردن، چنانکه پراکنده شدن بانهایت تا شمردن آن پیمودنی است به جدا شدن. پس درست کردیم که محال است که معدود بی نهایت باشد و ظاهر کردیم که اندر حد امکان نیست بودن عالم ها بی نهایت و آنچه اندر حد امکان نیاید محال باشد و بودش محال محال باشد، پس محال است گفتن که عالم ها بی نهایت است، با آنکه قول کسی که گوید: هر که چیزی تواند کردن هم چنان بی نهایت کردن تواند کردن، نه درست است، از بهر آنکه نه هر که یک من بار بر تواند گرفتن، صد من بر تواند گرفتن تا به بی نهایت رسد.

Ва чу ин олам маснӯъаст маъдӯд ( ва ) бониҳоят ба зоти хешу такассури ончии андари ин маснӯъи ҳаме ҳосил ояд – ва он нуфус мардумаст – ба ҳаракоти мукаррару ткрир ашхосаст бар ин ҷавҳар ки ба дафъот бе ниҳояти мари ҳаракат ( ва ) тасвирро пазирндааст – ва он ҷавҳар ҷисмаст - , ин ҳол далеласт бар онкии мари сонеъи инро бар беҳтару бештар аз ин қудрат нест . Ва маснӯъи борӣ – ки мубдиъ ҳақаст – ақл ва нафасаст ки ҷавҳарҳои номутаноҳӣанд ва ин олами маснӯъ мубдиъ нест , бал ( ки ) маснӯъ мубдиъаст . Ва халалҳо ки андари ткрири мкўноти олимӣ ки зери фалак қамараст ҳамеи аўФтд – аз ғалабаи табоиъ бар якдигару табоҳ шудани ашхос сӯрат ёфта бидон сабаб ва бозмондан он аз расӣдан ба камоли хуйу ғалабаи аҳли ботил бар аҳли ҳақ ва нусрат ноёфтан аҳли ҳақи ҷуз ба замони дароз бар аҳли ботил ва бисёре чизҳои нотамому муфсиду андакии чизҳои тамом ( ва ) муслеҳу падед омадани пайғомбарон ( ъ ) ки салоҳи олами андар эшонасту гуфтани мари халқро ки чунин кунед ва чунон макунеду оҷиз омадан эшон аз қаҳри муфсидони ҷуз ба тадриҷу рӯзгор . Ҳамаи гўоҳоннд бар дурустии онкии ин маснӯъ ки оламаст , аз сонеъи хеш бар ниҳояти қудрат ӯ будаш ёфтааст ва агар ин олам аз ин бузургтар будӣ , фасоди андар ӯ бештар аз ин будӣ ки ҳаст . Ва чу ҳол инаст , агар низ ҷузи ин олам будӣ , халали музоъафи гаштӣ . Ва далел бар дурустии ин қавл аз маснӯъоти нуфуси ҷузвӣ шояд гирифтан , чунонкӣ агар касе аз мо сароеи сахти бузурги бикунад ва бисёр кеҳтаронро андар ӯ ҷой созад , агар хирадмандии андари он сарой шавад ва баъзе аз он вайрон шуда бошаду аҳли он сарои вайрон шуда ба зарурат аўФтодаҳ бошанд , ҳукм кунад бар онкии мари худованди он саройро мумкин нест ки мари ҷумлагии ин саройро ободон дорад ва гуяд ки агар ин банно аз ин хирадтар будӣ мари онро ободони доштани осонтар будӣ ва ҳукм накунад ки чу ин мард бар кардан ин чунин сарой қудрат дошт , воҷиб ояд ки чунин сарои мар ӯро бисёр бошад то бениҳоят бошад . Ва лекини чунин қавлҳо гуруҳе гуфтанд ки мубдиъи ҳақро нашнохтанду сухан аз газоф гуфтанд ва чу аз роҳбарони худои таъолӣ роҳ наҷустанд , гумроҳ шуданду мари мубдиъро сифат мубдиъ доданд ва чу нёрстнд ки мари тақсиру халалро ки ҳаст ба мубдиъи ҳақ нисбат кардандӣ , ба зарурати мари тақсирро тавфир ном ниҳоданду мари халалро камол гуфтанд .

و چو این عالم مصنوع است معدود (و) بانهایت به ذات خویش و تکثر آنچه اندر این مصنوع همی حاصل آید – و آن نفوس مردم است – به حرکات مکرر و تکریر اشخاص است بر این جوهر که به دفعات بی نهایت مر حرکت (و) تصویر را پذیرنده است – و آن جوهر جسم است - ، این حال دلیل است بر آنکه مر صانع این را بر بهتر و بیشتر از این قدرت نیست. و مصنوع باری – که مبدع حق است – عقل و نفس است که جوهرهای نامتناهی اند و این عالم مصنوع مبدع نیست، بل (که) مصنوع مبدع است. و خلل ها که اندر تکریر مکونات عالمی که زیر فلک قمر است همی اوفتد – از غلبه طبایع بر یکدیگر و تباه شدن اشخاص صورت یافته بدان سبب و بازماندن آن از رسیدن به کمال خوی و غلبه اهل باطل بر اهل حق و نصرت نایافتن اهل حق جز به زمان دراز بر اهل باطل و بسیاری چیزهای ناتمام و مفسد و اندکی چیزهای تمام (و) مصلح و پدید آمدن پیغامبران (ع) که صلاح عالم اندر ایشان است و گفتن مر خلق را که چنین کنید و چنان مکنید و عاجز آمدن ایشان از قهر مفسدان جز به تدریج و روزگار. همه گواهانند بر درستی آنکه این مصنوع که عالم است، از صانع خویش بر نهایت قدرت او بودش یافته است و اگر این عالم از این بزرگ تر بودی، فساد اندر او بیشتر از این بودی که هست. و چو حال این است، اگر نیز جز این عالم بودی، خلل مضاعف گشتی. و دلیل بر درستی این قول از مصنوعات نفوس جزوی شاید گرفتن، چنانکه اگر کسی از ما سرایی سخت بزرگ بکند و بسیار کهتران را اندر او جای سازد، اگر خردمندی اندر آن سرای شود و بعضی از آن ویران شده باشد و اهل آن سرای ویران شده به ضرورت اوفتاده باشند، حکم کند بر آنکه مر خداوند آن سرای را ممکن نیست که مر جملگی این سرای را آبادان دارد و گوید که اگر این بنا از این خردتر بودی مر آن را آبادان داشتن آسان تر بودی و حکم نکند که چو این مرد بر کردن این چنین سرای قدرت داشت، واجب آید که چنین سرای مر او را بسیار باشد تا بی نهایت باشد. و لیکن چنین قول ها گروهی گفتند که مبدع حق را نشناختند و سخن از گزاف گفتند و چو از راهبران خدای تعالی راه نجستند، گمراه شدند و مر مبدع را صفت مبدع دادند و چو نیارستند که مر تقصیر و خلل را که هست به مبدع حق نسبت کردندی، به ضرورت مر تقصیر را توفیر نام نهادند و مر خلل را کمال گفتند.

Ва ҳади илми тасаввур мутасаввираст мари чизро чунонкии он чизаст ва ҳар ки мари чизро ҷузи чунон тасаввур кунад ки ҳаст , ҷоҳил бошад . Ва шаккӣ нест андари онкии андари зери даст бӯдани ҷоҳилони мари олимонро салоҳ оламаст куллӣ , ва чу ҳол инаст , ғалабаи ҷоҳилон бар олимон фасодӣ бошад куллӣ мари оламро ,у бад-ӣн рӯй фасод зоҳиртараст андари олам аз салоҳ ва ин фасод аз мардумаст ки ӯ мақсӯдаст аз ин маснӯъ ки оламаст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( зуҳри алФсоди фии албру албҳри бмо касбатедӣ анноси лизиқҳми баъзи алзии ъмлўои лълҳми ирҷъўн ) . Ва қаҳр кардани сонеъи мари ин маснӯъро ки фасоди олам аз ӯст ба миёнҷӣон – чаҳ аз табоиъ ба вабоҳоу тоъӯну қаҳту ҷуз ( он ) ва чаҳ ба фиристодани пайғомбарону зафар додани мари эшонро ( ъ ) бар ҷҳол – далеласт бар онкии қаҳр ӯ – таъолии ҷадда – мари эшонро – хзлҳми аллоҳ – ҷузи бад-ӣн рӯйҳо мумкин нест бадишони расонӣдан . Ва сонеъ ки маснӯъ аз ӯ ба миёнҷӣ ояд , на мубдиъ ҳақ бошаду ончӣ на мубдиъ бошад , аз ибдоъ оҷиз бошаду ончии аҷз бар ӯ лозим бошад , халали андари маснӯъ ӯ раванда бошад , чунонкии халали андари олами ҷисмӣу ҷзўёт ӯ равандааст . Ва мумкин нест ки малики сонеъи олами ҷисмӣ ки халали андар ӯ зоҳираст , бениҳоят бошад . Ва ин сухан бетамизонаст ки аз якдигар ба тақлид бипазиранд , чунонкии худованди китоби арвоҳу амлок гирифтааст мари ин суханро ба тақлид аз ҳакими Эрони шаҳрӣ ки муаллифи китоб ҷалиласт бар ин маънӣ . Ва худованди китоби арвоҳ ва амлок гуфтааст ки мари бориро аввалҳои бениҳоятаст ва ҳар аввалиро сониҳои бениҳоятаст ва ҳар сониро илмҳои бениҳоятаст , ва ҳар ки андари улӯми риёзӣ шурӯ кардаасту илми ҳандасаро муморасат кардааст , донад ки ин сухан маҳоласт . Пас гӯйем : ончии худои таъолӣ донистааст ки ббошд , ( ббошд )у сӯй ӯ – иззати қудрата – он бӯдании воҷиб алўҷўдасту сӯии мо мумкини алўҷўд (аст , )у анчаҳи мумтанеъ алўҷўдаст маълум нест сӯии худои таъолӣ ,у маҷҳӯл ва маъдӯмаст бидонча Айнӣ нест ки ишорати пазирад .

و حد علم تصور متصور است مر چیز را چنانکه آن چیز است و هر که مر چیز را جز چنان تصور کند که هست، جاهل باشد. و شکی نیست اندر آنکه اندر زیر دست بودن جاهلان مر عالمان را صلاح عالم است کلی، و چو حال این است، غلبه جاهلان بر عالمان فسادی باشد کلی مر عالم را، و بدین روی فساد ظاهرتر است اندر عالم از صلاح و این فساد از مردم است که او مقصود است از این مصنوع که عالم است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (ظهر الفساد فی البر و البحر بما کسبت ایدی الناس لیذیقهم بعض الذی عملوا لعلهم یرجعون). و قهر کردن صانع مر این مصنوع را که فساد عالم از اوست به میانجیان – چه از طبایع به وباها و طاعون و قحط و جز (آن) و چه به فرستادن پیغامبران و ظفر دادن مر ایشان را (ع) بر جهال – دلیل است بر آنکه قهر او – تعالی جده – مر ایشان را – خذلهم الله – جز بدین روی ها ممکن نیست بدیشان رسانیدن. و صانع که مصنوع از او به میانجی آید، نه مبدع حق باشد و آنچه نه مبدع باشد، از ابداع عاجز باشد و آنچه عجز بر او لازم باشد، خلل اندر مصنوع او رونده باشد، چنانکه خلل اندر عالم جسمی و جزویات او رونده است. و ممکن نیست که ملک صانع عالم جسمی که خلل اندر او ظاهر است، بی نهایت باشد. و این سخن بی تمیزان است که از یکدیگر به تقلید بپذیرند، چنانکه خداوند کتاب ارواح و املاک گرفته است مر این سخن را به تقلید از حکیم ایران شهری که مولف کتاب جلیل است بر این معنی. و خداوند کتاب ارواح و املاک گفته است که مر باری را اول های بی نهایت است و هر اولی را ثانی های بی نهایت است و هر ثانی را علم های بی نهایت است، و هر که اندر علوم ریاضی شروع کرده است و علم هندسه را ممارست کرده است، داند که این سخن محال است. پس گوییم: آنچه خدای تعالی دانسته است که بباشد، (بباشد) و سوی او – عزت قدرته – آن بودنی واجب الوجود است و سوی ما ممکن الوجود (است،) و انچه ممتنع الوجود است معلوم نیست سوی خدای تعالی، و مجهول و معدوم است بدانچه عینی نیست که اشارت پذیرد.

Аммо бибояд донистан ки эҷоди ҳақ ибдоъаст ва он хоси феъл борӣаст ва он феълӣаст бе ҳеҷ олатӣу миёнҷӣ ӣӣ , аз ончии он феъл бар чизе науфтодаасту феълӣ ки он бар чизеи аўФтд ба олат ва миёнҷӣ бошад ваз мубдиъот бошад , на аз мубдиъ ҳақ бошад . Ва эҷоди нуфуси ҷузвӣ аз нафаси куллӣ ба миёнҷӣ ҷисмаст ва расӣдани нафаси ҷузвӣ ба илми маҳсусот ба миёнҷии ҳавос зоҳирасту маҳсусоти мар ӯро бар маъқӯлот далеласту ҳавоси ботини мар ӯро олатаст бар андар ёфтан мари онро ва бе ин миёнҷии нафаси ҷузвӣ ба камол илмӣ нарасад . Ва расӣдан ӯ ба камоли илмӣ монандаи шудан ӯст ба илм ба сонеъи хеш , ва монандаи шудани маснӯъ ба сонеъи хеши ҷуз ба ёрии сонеъӣ ки он бартар аз ҳар ду бошад , набошад , чунонкии нафаси ҷузвии ҳаме монанди кули хеш ( шавад ) ба ёрии ақл ки ӯ асар борӣасту бартар аз нафас куллӣаст . Ва сонеъӣ ки бартар аз ӯ сонеъӣ нест , маснӯъ ӯ монанди ӯ набошад , бал ( ки ) ба ғояти камол Фрўдинон бошад , чунонкии ақл ба ғоят камоласт аз нафасу ончӣ фурӯд ӯст ,у ақли мари ибдоъ (ро ) тасаввури натавонад кардан .

اما بباید دانستن که ایجاد حق ابداع است و آن خاص فعل باری است و آن فعلی است بی هیچ آلتی و میانجی یی، از آنچه آن فعل بر چیزی نیفتاده است و فعلی که آن بر چیزی اوفتد به آلت و میانجی باشد وز مبدعات باشد، نه از مبدع حق باشد. و ایجاد نفوس جزوی از نفس کلی به میانجی جسم است و رسیدن نفس جزوی به علم محسوسات به میانجی حواس ظاهر است و محسوسات مر او را بر معقولات دلیل است و حواس باطن مر او را آلت است بر اندر یافتن مر آن را و بی این میانجی نفس جزوی به کمال علمی نرسد. و رسیدن او به کمال علمی ماننده شدن اوست به علم به صانع خویش، و ماننده شدن مصنوع به صانع خویش جز به یاری صانعی که آن برتر از هر دو باشد، نباشد، چنانکه نفس جزوی همی مانند کل خویش (شود) به یاری عقل که او اثر باری است و برتر از نفس کلی است. و صانعی که برتر از او صانعی نیست، مصنوع او مانند او نباشد، بل (که) به غایت کمال فرودینان باشد، چنانکه عقل به غایت کمال است از نفس و آنچه فرود اوست، و عقل مر ابداع (را) تصور نتواند کردن.

Ва маҳолии он суол ки гуфтанд : чаро худоӣ чу хештан наёфарид ? бар дурустии ин қавл ки мо гуфтем ки сонеъии ҳамонанди хеши натавонади падед овардани магар ба ёрии сонеъӣ ки аз ҳар ду бартар бошад , гўост . Ва ҷавоби ин суол онаст ки гӯйем : чизе монандаи хеши ҷуз ба ёрии чизе ки пдидорндаҳ ӯ бошад , натавонади падед овардану бартар аз мубдиъи ҳақ низ чизе нест , пас мумкин нест ки мубдиъ монандаи мубдиъ ҳақ бошад .

و محالی آن سوال که گفتند: چرا خدای چو خویشتن نیافرید؟ بر درستی این قول که ما گفتیم که صانعی همانند خویش نتواند پدید آوردن مگر به یاری صانعی که از هر دو برتر باشد، گواست. و جواب این سوال آن است که گوییم: چیزی ماننده خویش جز به یاری چیزی که پدیدآرنده او باشد، نتواند پدید آوردن و برتر از مبدع حق نیز چیزی نیست، پس ممکن نیست که مبدع ماننده مبدع حق باشد.

Он гоҳ гӯйем ки илҳом – ки он ваҳйаст – оғоз таълимаст , аънии нахусти муъаллимии он кас бошад ки ваҳй бадв ояд , чунонкии ибдоъи оғоз тасвираст . Ва чунонкии мари мубдиъро ибдоъ нест , бал ( ки ) тасвираст , мар касеро ки бадв ваҳй ояд , ваҳй кардан нест , бал ( ки ) таълимаст . Ва чунонкии тасвири ҷуз бар чизеи сӯрат пазир набошаду асар ба миёни асаркунандау асарпазир миёнҷӣ бошад , таълим низ ҷуз ба қавл набошад ва он расонӣдан илм бошад аз роҳи гуфтор ба касе аз касе ки мари онро аз роҳ гуфтор напазируфта бошад ,у қавли он муаллими андари илмпазир ба манзалат асар бошад аз муассири андари асарпазир . Ва мавҷӯдӣ ки вуҷӯд ӯ ба миёнҷӣ бошад , ( на чу ) мавҷӯдӣ ( бошад ) ки вуҷӯд ӯ бемиёнҷӣ бошад , аз онаст ки мубдиъ аз ибдоъ оҷизаст .

آن گاه گوییم که الهام – که آن وحی است – آغاز تعلیم است، اعنی نخست معلمی آن کس باشد که وحی بدو آید، چنانکه ابداع آغاز تصویر است. و چنانکه مر مبدع را ابداع نیست، بل (که) تصویر است، مر کسی را که بدو وحی آید، وحی کردن نیست، بل (که) تعلیم است. و چنانکه تصویر جز بر چیزی صورت پذیر نباشد و اثر به میان اثرکننده و اثرپذیر میانجی باشد، تعلیم نیز جز به قول نباشد و آن رسانیدن علم باشد از راه گفتار به کسی از کسی که مر آن را از راه گفتار نپذیرفته باشد، و قول آن معلم اندر علم پذیر به منزلت اثر باشد از موثر اندر اثرپذیر. و موجودی که وجود او به میانجی باشد، (نه چو) موجودی (باشد) که وجود او بی میانجی باشد، از آن است که مبدع از ابداع عاجز است.

Ва пайғомбар ки ваҳй ба илҳом бадв расед , аз илҳом додани мари дайгариро оҷизасту мари умматро пайғомбарии натавонади омухтан , чунонкии мубдиъи ҳамеи махлуқи падеди орад на мубдиъии дигар , бал ( ки ) пайғомбар муҳайёкунандааст мари умматро аз баҳр пазируфтани ваҳй бар андозаи тҳёии эшон мари онро то шоиста шаванд мари анояти илоҳиро ки он ваҳй ва илҳомаст . Ва ҳар ки аз уммати мари нафаси хешро ба парҳез ва ( ба ) тааббуд ба илм бизадойад , анояти илоҳии сӯй ӯ гароед . Ва андар ёфтан ҷуиндагони илми мари ишоратҳоу рамзҳоро ки андари китоб худоӣаст ба сФўти зеҳну зкои хеш , далели пайваста шудани аноят илоҳӣаст бадишон то яке аз эшон бидон ҷой расад ки мари набиштаҳои илоҳиро аз офариниши бртўонди хондан ва ӯ пайғомбар худоӣ бошад ба халқ .

و پیغامبر که وحی به الهام بدو رسید، از الهام دادن مر دیگری را عاجز است و مر امت را پیغامبری نتواند آموختن، چنانکه مبدع همی مخلوق پدید آرد نه مبدعی دیگر، بل (که) پیغامبر مهیاکننده است مر امت را از بهر پذیرفتن وحی بر اندازه تهیای ایشان مر آن را تا شایسته شوند مر عنایت الهی را که آن وحی و الهام است. و هر که از امت مر نفس خویش را به پرهیز و (به) تعبد به علم بزداید، عنایت الهی سوی او گراید. و اندر یافتن جویندگان علم مر اشارت ها و رمز ها را که اندر کتاب خدای است به صفوت ذهن و ذکای خویش، دلیل پیوسته شدن عنایت الهی است بدیشان تا یکی از ایشان بدان جای رسد که مر نبشته های الهی را از آفرینش برتواند خواندن و او پیغامبر خدای باشد به خلق.

Пас гӯйем ки мари нафасро эътидоли аҷзои табоиъ то бидон пайваста шавад нахуст ълиқтӣаст аз алойиқ ки вуҷӯд ӯ ҳақиқӣ бидон хоҳад бӯдан , баъд аз онкии вуҷӯд ӯ ба имконаст андари он нафаси ибдоъӣ ки мари онро манзалат куллӣаст бар ҷзўёти ин ҷавоҳир ,у ҳавоси зоҳиру ботину муаллимони илҳомӣу таълимӣу набиштаҳои илоҳӣу башарии ҳама миёнҷӣонанд миён ӯу миёни мубдиъи ҳақ то ба камол хеш расад . Ва агар касе ҷузи чунин тасаввур кунаду гумони барад ки мумкин буд ки нафаси ҷузи бад-ӣни тартибу тадриҷ ба камоли хеши брсидӣ , ӯ мари ҳикмати сонеъи ҳакимро мункир шуда бошаду хотӣ ва ҷоҳил бошад , аз баҳри онкӣ на ҳаким бошад он кас ки ӯ мари кориро ки он (ро ) беолат ва миёнҷӣ битавонад кардан , ба миёнҷӣ ва олат кунад . Ва агар мари он сонеъро ки кор ба миёнҷӣон ва олат кунад мубдиъ донад , низ хотӣ ва ҷоҳил бошад , аз баҳри онкии мубдиъи ҳақ ( бидонча сунъ ӯ на ) бар чизеаст , бал ( ки ) ибдоъаст , аз миёнҷӣу олат бениёзаст андари изҳори сунъи хеш . Ва ллаҳи алҳмд .

پس گوییم که مر نفس را اعتدال اجزای طبایع تا بدان پیوسته شود نخست علیقتی است از علایق که وجود او حقیقی بدان خواهد بودن، بعد از آنکه وجود او به امکان است اندر آن نفس ابداعی که مر آن را منزلت کلی است بر جزویات این جواهر، و حواس ظاهر و باطن و معلمان الهامی و تعلیمی و نبشته های الهی و بشری همه میانجیان اند میان او و میان مبدع حق تا به کمال خویش رسد. و اگر کسی جز چنین تصور کند و گمان برد که ممکن بود که نفس جز بدین ترتیب و تدریج به کمال خویش برسیدی، او مر حکمت صانع حکیم را منکر شده باشد و خاطی و جاهل باشد، از بهر آنکه نه حکیم باشد آن کس که او مر کاری را که آن (را) بی آلت و میانجی بتواند کردن، به میانجی و آلت کند. و اگر مر آن صانع را که کار به میانجیان و آلت کند مبدع داند، نیز خاطی و جاهل باشد، از بهر آنکه مبدع حق (بدانچه صنع او نه) بر چیزی است، بل (که) ابداع است، از میانجی و آلت بی نیاز است اندر اظهار صنع خویش. و لله الحمد.