Ин қавл онаст ки ғарази мо андари таълифи ин китоб онаст . Ва моро андари баёни ин қавл ҳоҷатаст ба муқаддамотӣ ки ҷуз бидон муқаддамоти нафаси ҷӯяндаи ин илм бар ин маънӣ матлаъ нашавад .

این قول آن است که غرض ما اندر تالیف این کتاب آن است. و ما را اندر بیان این قول حاجت است به مقدماتی که جز بدان مقدمات نفس جوینده این علم بر این معنی مطلع نشود.

Ва он онаст ки гӯйем : ( куҷо ) - ки мари онро ба тозӣ ( ин ) гӯйанд - лафзӣаст ки броўФтнд бар ҷавҳарии андари маконе ва бар ончӣ ӯ андар макон нест ниўФтд . Ва ҳар чаҳ он андари чизе падед ояд , аз чизеи дигар падед ояд , чу падед омадани нури андари олам аз қурси офтобу падед омадантарӣ андари хок аз обу ҷузи он аз чизҳое ( ки ) падед ояд андари чизҳое . Ва ҳар чаҳ он падед ояд аз чизе , ба маҳал ҷузвӣ бошад аз он чиз , аз ( баҳр ) онкии ному лафз ( аз ) - ки мари онро ба тозӣ ( ман ) гӯйанд - далеласт бар баъзеу ҷузвӣ аз куллӣ , чунонкӣ гӯйем : фалак аз ҷисмаст , бидонча ҷузвӣаст аз ӯ . Ва ҳар чаҳ он аз чизе падед ояд , низ андари чизе падед ояд . Ва ин қавли баракси он муқаддамааст , чунонкӣ чу нур аз офтоб падед ояд , андари замини ҳаме падед ояду чизҳое ки қобил нураст . Ва чу ҳол инаст , воҷиб ояд ки ончӣ на аз чизе падед ояд , ночора на андари чизе падед ояд , чу падед омадани ҷавҳари ақлу нафас - ки мубдиъотанд – на аз чизе ( ва ) на андари чизе .

و آن آن است که گوییم : (کجا)- که مر آن را به تازی (این) گویند- لفظی است که براوفتند بر جوهری اندر مکانی و بر آنچه او اندر مکان نیست نیوفتد. و هر چه آن اندر چیزی پدید آید، از چیزی دیگر پدید آید، چو پدید آمدن نور اندر عالم از قرص آفتاب و پدید آمدن تری اندر خاک از آب و جز آن از چیزهایی (که) پدید آید اندر چیزهایی. و هر چه آن پدید آید از چیزی، به محل جزوی باشد از آن چیز، از (بهر) آنکه نام و لفظ (از)- که مر آن را به تازی (من) گویند- دلیل است بر بعضی و جزوی از کلی، چنانکه گوییم : فلک از جسم است، بدانچه جزوی است از او. و هر چه آن از چیزی پدید آید، نیز اندر چیزی پدید آید. و این قول برعکس آن مقدمه است، چنانکه چو نور از آفتاب پدید آید، اندر زمین همی پدید آید و چیزهایی که قابل نور است. و چو حال این است، واجب آید که آنچه نه از چیزی پدید آید، ناچاره نه اندر چیزی پدید آید، چو پدید آمدن جوهر عقل و نفس- که مبدعات اند – نه از چیزی (و) نه اندر چیزی.

Ва натиҷа ( аз ) ин муқаддамот он ояд ки агар ҷисми андар маконасту макон чизеаст , ҷисм аз чизеи падед омадааст . Ва чу аз чизеи падед омадааст , аз ҷое омадааст ки он ҷой аз ӯ холӣ шудааст , аз баҳри онкӣ агар имрӯзи андар маконаст , аз маконеи дигар омадаасту ончии маконе аз ӯ пар шавад , аз маконе берун наёяд то мари макон ӯро маконгирӣ дигар ба тъоқбу тбдл нигоҳ надорад , чунонкии нуқтае аз ҳаво ки андари шишае танг сораст ки мар ӯро ба обии жарфи фурӯи барӣ , берун нашавад то нуқтаи оби андар ӯ наёяд ки мари ҷой ӯро нигоҳ дорад ва низ қатрае об бар ӯ фурӯ нашавад – бо майли гавҳари оби сӯии марказу сзоўортрӣ он бидон маҳал аз ҳаво – то ҳам бидон миқдор ба масоҳати ҳаво аз ӯ берун нашавад , ва чу ( ҳаво аз шиша ) ҳаме бар нтўондомдн ( оби бадви фурӯи натавонад шудан )у ҳаво ба зер ҳаме боистад , ба хилофи ончии мавзеи арқони олам бар онаст .

و نتیجه (از) این مقدمات آن آید که اگر جسم اندر مکان است و مکان چیزی است، جسم از چیزی پدید آمده است. و چو از چیزی پدید آمده است، از جایی آمده است که آن جای از او خالی شده است، از بهر آنکه اگر امروز اندر مکان است، از مکانی دیگر آمده است و آنچه مکانی از او پر شود، از مکانی بیرون نیاید تا مر مکان او را مکان گیری دیگر به تعاقب و تبدل نگاه ندارد، چنانکه نقطه ای از هوا که اندر شیشه ای تنگ سار است که مر او را به آبی ژرف فرو بری، بیرون نشود تا نقطه آب اندر او نیاید که مر جای او را نگاه دارد و نیز قطره ای آب بر او فرو نشود – با میل گوهر آب سوی مرکز و سزاوارتری آن بدان محل از هوا – تا هم بدان مقدار به مساحت هوا از او بیرون نشود، و چو (هوا از شیشه) همی بر نتواندآمدن (آب بدو فرو نتواند شدن) و هوا به زیر همی بایستد، به خلاف آنچه موضع ارکان عالم بر آن است.

Пас воҷиб ояд ки агар бад-ӣни ҷой ки имрӯз оламаст маконе холӣ бӯдааст , ин олами андар ӯ омадааст , чунонкӣ гуруҳе гуфтанд : ин ҷисм аз ҷои дигар омадаасту мари он ҷои пешини хешро холӣ кардааст то мари ин ҷойро пар кардааст , аз баҳри онкии мо ҳаме байнем ки ҳар чаҳ мари ҷойро ҳаме пар кунад , ҷои дигар аз ӯ холӣ шавад андари ин оламу ҷисмии дигари мари он ҷой ӯро бигирад ва агар ҷой ӯро дигар ҷисмӣ нагирад , ӯ аз он ҷой берун наёяд , чунонкии гуфтем аз берун ноомадани ҳаво аз шиша чу чизеи дигари ҷой ӯро ҳаме нагирад . Ва агар чунин бӯдааст ки ин олам аз ҷои дигар омадааст , воҷиб ояд ки мари он ҷойро ки ин ҷисми куллӣ аз ӯ берун шудааст , ҷисми дигар нигоҳ доштааст ки агар ( на ) чунин будӣ , ин ҷисм аз он ҷои пешини хеш берун натавонистӣ омадан , чунонкии гуфтеми андари мисоли шишау об .

پس واجب آید که اگر بدین جای که امروز عالم است مکانی خالی بوده است، این عالم اندر او آمده است، چنانکه گروهی گفتند: این جسم از جای دیگر آمده است و مر آن جای پیشین خویش را خالی کرده است تا مر این جای را پر کرده است، از بهر آنکه ما همی بینیم که هر چه مر جای را همی پر کند، جای دیگر از او خالی شود اندر این عالم و جسمی دیگر مر آن جای او را بگیرد و اگر جای او را دیگر جسمی نگیرد، او از آن جای بیرون نیاید، چنانکه گفتیم از بیرون ناآمدن هوا از شیشه چو چیزی دیگر جای او را همی نگیرد. و اگر چنین بوده است که این عالم از جای دیگر آمده است، واجب آید که مر آن جای را که این جسم کلی از او بیرون شده است، جسم دیگر نگاه داشته است که اگر (نه) چنین بودی، این جسم از آن جای پیشین خویش بیرون نتوانستی آمدن، چنانکه گفتیم اندر مثال شیشه و آب.

Он гоҳ агар чунин бӯдааст , он ҷисм ки мари ҷои нахустин ин оламро бигрифтааст низ мари ҷои хешро холӣ кардааст . Ва агар чунин бошад , воҷиб ояд ки аҷсом номутаноҳӣ бошад ё яке ҷисми ҷузи андар маконе бошад то макони он ҷисми мунтақили аввалиро бигирад , ва ин ҳар ду маҳоласт . ё ду ҷисми мари ҷойҳои якдигарро бар табодул гирифтаанд , аънии андари ин макон ки имрӯз оламаст ҷисмӣ бӯдааст ки чу ин ҷисми андари ин ҷой омаду ҷои хешро холӣ кард , он ҷисм ки андари ин макон буд андари он макони пешини ин ҷисм шуд , бар мисоли қатрае об ки аз дарё ба шиша дар шаваду кули об камтар шавад ва ҳамон миқдори ҳаво аз он шиша берун ояду ҷои он об гирад . Ва агар чунин бошад , худ маконеи холӣ собит нашавад . Ва чу ҳол инасту ҷисм мутаноҳӣаст , раво нест ки андари маконеи холӣ омадааст , бал ( ки ) макон ӯ азм ӯст . Ва низ агар ҷисми андари макон омадааст , лозим ояд ки макони андар ҷисм наёмадааст . Ва ончии андар чизе наёяд , аз чизе наёяд . Пас макон на аз чизе буд . Ва чу макон на аз чизе буду ҷисми андар ӯ бошад –у муқаддама онаст ки ончии андар на чизе ояд на аз чизе омада бошаду ончӣ на аз чизе ояд воҷиб ояд ки на андар чизе ояд - , пас лозим ояд ки ҷисми андар чизе нест , бал ( ки ) андари азм хешаст , чунонкии гуфтем .

آن گاه اگر چنین بوده است، آن جسم که مر جای نخستین این عالم را بگرفته است نیز مر جای خویش را خالی کرده است. و اگر چنین باشد،واجب آید که اجسام نامتناهی باشد یا یکی جسم جز اندر مکانی باشد تا مکان آن جسم منتقل اولی را بگیرد، و این هر دو محال است. یا دو جسم مر جای های یکدیگر را بر تبادل گرفته اند، اعنی اندر این مکان که امروز عالم است جسمی بوده است که چو این جسم اندر این جای آمد و جای خویش را خالی کرد، آن جسم که اندر این مکان بود اندر آن مکان پیشین این جسم شد، بر مثال قطره ای آب که از دریا به شیشه در شود و کل آب کمتر شود و همان مقدار هوا از آن شیشه بیرون آید و جای آن آب گیرد. و اگر چنین باشد، خود مکانی خالی ثابت نشود. و چو حال این است و جسم متناهی است، روا نیست که اندر مکانی خالی آمده است، بل (که) مکان او عظم اوست. و نیز اگر جسم اندر مکان آمده است، لازم آید که مکان اندر جسم نیامده است. و آنچه اندر چیزی نیاید، از چیزی نیاید. پس مکان نه از چیزی بود. و چو مکان نه از چیزی بود و جسم اندر او باشد – و مقدمه آن است که آنچه اندر نه چیزی آید نه از چیزی آمده باشد و آنچه نه از چیزی آید واجب آید که نه اندر چیزی آید - ، پس لازم آید که جسم اندر چیزی نیست، بل (که) اندر عظم خویش است، چنانکه گفتیم.

Онгоҳ гӯйем ки ончии андари чизе падед ояд , ё ҷавҳар бошад ё арз . Ва ҷавҳар ба ду қисмаст : ё касифаст ё латиф (аст . ) касиф ҷисмаст ки мар ӯро ҷзўҳост ,у латиф нафасаст ки баситаст беҷузв . (у ончӣ падед ояд аз ҷисми андар ) чизе , ӯ падед наёяд то аз асл ӯ ба миқдори азм ӯ нуқсон нашаваду чизе низ андари ҷисми ниФзоид то ҳамон миқдор аз дигари ҷисмӣ кам нашавад . Ва чу ҳол инаст ва ин муқаддама дурустаст , бар акси ин қавл чунон ояд ки ончӣ падед ояд аз ҷавҳарии латиф бе азми андари чизеи дигар , ба падед омадан ӯ аз асл ӯ чизе нуқсон нашавад . Ва чу ҳол инасту таркиби мардуми андари ин олам аз ин ду ҷавҳараст , воҷиб ояд ки зуҳӯр ҳар мардумӣ , аз кул ҷисм бидон қадар ки ҷасад мардумаст кам шудааст вази кули нафас ба зуҳӯри нуфуси мардуми чизеи нуқсон нашудааст албата .

آنگاه گوییم که آنچه اندر چیزی پدید آید، یا جوهر باشد یا عرض. و جوهر به دو قسم است : یا کثیف است یا لطیف (است.) کثیف جسم است که مر او را جزوهاست، و لطیف نفس است که بسیط است بی جزو. (و آنچه پدید آید از جسم اندر) چیزی، او پدید نیاید تا از اصل او به مقدار عظم او نقصان نشود و چیزی نیز اندر جسم نیفزاید تا همان مقدار از دیگر جسمی کم نشود. و چو حال این است و این مقدمه درست است، بر عکس این قول چنان آید که آنچه پدید آید از جوهری لطیف بی عظم اندر چیزی دیگر، به پدید آمدن او از اصل او چیزی نقصان نشود. و چو حال این است و ترکیب مردم اندر این عالم از این دو جوهر است، واجب آید که ظهور هر مردمی، از کل جسم بدان قدر که جسد مردم است کم شده است وز کل نفس به ظهور نفوس مردم چیزی نقصان نشده است البته.

Ва дигари муқаддамот ки моро андари изҳори ин сар бидон ҳоҷатаст , онаст ки гӯйем : чизеи андари чизе падед наёяд то миёни эшон мухолифат набошад албата , чунонкии сипедии андари сёъҳӣ падед ояду андари сипедӣ падед наёяду гармии андари сардӣ падед ояду андари гармӣ падед наёяд . Ва чизе каз чизе бошад , ҷузвӣ бошад аз ӯ , ва агар аз асл ӯ ба сабаби зуҳӯр ӯ андари мухолиф ӯ нуқсон шавад ё нашавад . Ва чу чизеи андари мухолифи хеш падед ояд , агар пдидоиндаҳ фоилӣ бошад , ночораи мухолиф ӯ мунфаил бошад , чунонкии қиёси он гуфтем . Ва раво нест ки пдидоиндаҳи ҷуз фоил бошад , аз баҳри онкии падед омадан феъласту феъли мари фоилро бошад . Ва мунфаил аз фоили мари сифоти ҷавҳарӣ ӯро ба арз напазирад , чунонкии ҷасади мардум бидонча нафаси фоили бадв пайвастааст феъли арзиро пазируфтааст ,у миёни ду мухолифи ҷуз ба таклифи мукаллафии қодир улфат набошад албата .

و دیگر مقدمات که ما را اندر اظهار این سر بدان حاجت است، آن است که گوییم: چیزی اندر چیزی پدید نیاید تا میان ایشان مخالفت نباشد البته، چنانکه سپیدی اندر سیاعهی پدید آید و اندر سپیدی پدید نیاید و گرمی اندر سردی پدید آید و اندر گرمی پدید نیاید. و چیزی کز چیزی باشد، جزوی باشد از او ، و اگر از اصل او به سبب ظهور او اندر مخالف او نقصان شود یا نشود. و چو چیزی اندر مخالف خویش پدید آید، اگر پدیدآینده فاعلی باشد، ناچاره مخالف او منفعل باشد، چنانکه قیاس آن گفتیم. و روا نیست که پدیدآینده جز فاعل باشد، از بهر آنکه پدید آمدن فعل است و فعل مر فاعل را باشد. و منفعل از فاعل مر صفات جوهری او را به عرض نپذیرد، چنانکه جسد مردم بدانچه نفس فاعل بدو پیوسته است فعل عرضی را پذیرفته است، و میان دو مخالف جز به تکلیف مکلفی قادر الفت نباشد البته.

Ва агар касе гуяд ки миёни мухолифони андари табоиъи улфат табиӣаст , мо мар ӯро гӯйем ки пеш аз ин баён кардем ки ончии мар ӯро ҳаме табъ гӯйанд , қисираст . Ва акнӯн бар тақвияти он қавл гӯйем : гармӣ бо хушкии андари ҷавҳари оташи мўтлФоннд ва ин аитлоФи мари эшонро ба қаҳраст на ба табъ . Ва бурҳон бар дурустии ин қавл онаст ки гӯйем : гармӣ бо сардии здоннд бешаккӣ , агар улфати хушкӣ бо яке аз ин ду зид ба табъаст , воҷиб ояд ки улфат ӯ бо он дигари зид ба қаҳр бошад , ва раво набошад ки як чиз бо ду зид ба табъ мувофиқ бошад , аънӣ агар табъи хушкии мувофиқ гармӣ бошад лозим ояд ки мухолиф сардӣ бошад ки зид мувофиқ ӯсту зиди мувофиқи чизи зид чиз бошад . Ва чу дуруст кардем ки аитлоФи хушкӣ бо сардӣ ба қисираст , лозим ояд ки аитлоФ ӯ бо зиди сардӣ ки он гармӣаст низ ба табъ бошад , аз баҳри онкии сохтагии хушкӣ бо сардии андари хоки ҳамон сохтагӣаст ки мари хушкии рост бо гармии андари оташ бе ҳеҷ тафовутӣ . Пас агар хасм мо гуяд ки ( чу ) дуруст кардӣ ки сохтагии хушкӣ бо сардӣ ба қаҳраст , иқрор карда бошӣ ки сохтагии хушкӣ бо гармӣ ба табъаст , аз баҳри онкии гармии зид сардӣаст ва ҳар чаҳ бо зиддиӣ ба қаҳр созад бо дигари зид ба табъ созад , моро гӯйем каз ин чаҳор муфрадоти ду зидонанд чу гармӣ (у сардӣ ва чутарӣ ва ) хушкӣ ( ва ) ду мухолифонанд чу гармӣ бо хушкӣ ва чу сардӣ ботарӣ ,у даъвии ту андар ( аитлоФ ) эшон ба табъ бар иқтизоеаст бебурҳон ва чу бар он ақтзоб ҳаме рӯем ба бурҳон , ҳаме дуруст шавад ки он ақтзоби дуруст шудааст , чунонкӣ зоҳир кардему гуфтем ки агар аитлоФи хушкӣ бо гармӣ ба табъаст , лозим ояд ки аитлоФ ( ӯ ) бо сардӣ ба қаҳраст , ва ин бурҳони ҳаме ботил кунад мари он ақтзобро . Ва чу бар ин қавли мантиқӣ лозим ояд ки аитлоФи хушкӣ бо сардӣ ба қаҳраст , агар мари ин қавлро бар акс гӯйем ки агар аитлоФи хушкӣ бо сардӣ ба табъаст лозим ояд ки аитлоФи хушкии богармӣ ба қаҳр бошад , ҳамон ҳукм воҷиб ояд бар ин муқаддамоти шартӣ . Пас дуруст кардем ки аитлоФи миёни муфрадоти табоиъи андари ақсоми ҷисм ба қаҳраст на ба табъ албата .

و اگر کسی گوید که میان مخالفان اندر طبایع الفت طبیعی است، ما مر او را گوییم که پیش از این بیان کردیم که آنچه مر او را همی طبع گویند، قسر است. و اکنون بر تقویت آن قول گوییم: گرمی با خشکی اندر جوهر آتش موتلفانند و این ایتلاف مر ایشان را به قهر است نه به طبع. و برهان بر درستی این قول آن است که گوییم: گرمی با سردی ضدانند بی شکی، اگر الفت خشکی با یکی از این دو ضد به طبع است، واجب آید که الفت او با آن دیگر ضد به قهر باشد، و روا نباشد که یک چیز با دو ضد به طبع موافق باشد، اعنی اگر طبع خشکی موافق گرمی باشد لازم آید که مخالف سردی باشد که ضد موافق اوست و ضد موافق چیز ضد چیز باشد. و چو درست کردیم که ایتلاف خشکی با سردی به قسر است، لازم آید که ایتلاف او با ضد سردی که آن گرمی است نیز به طبع باشد، از بهر آنکه ساختگی خشکی با سردی اندر خاک همان ساختگی است که مر خشکی راست با گرمی اندر آتش بی هیچ تفاوتی. پس اگر خصم ما گوید که (چو) درست کردی که ساختگی خشکی با سردی به قهر است، اقرار کرده باشی که ساختگی خشکی با گرمی به طبع است، از بهر آنکه گرمی ضد سردی است و هر چه با ضدی به قهر سازد با دیگر ضد به طبع سازد، ما را گوییم کز این چهار مفردات دو ضدان اند چو گرمی (و سردی و چو تری و) خشکی (و) دو مخالفانند چو گرمی با خشکی و چو سردی با تری، و دعوی تو اندر (ایتلاف) ایشان به طبع بر اقتضایی است بی برهان و چو بر آن اقتضاب همی رویم به برهان، همی درست شود که آن اقتضاب درست شده است، چنانکه ظاهر کردیم و گفتیم که اگر ایتلاف خشکی با گرمی به طبع است، لازم آید که ایتلاف (او) با سردی به قهر است، و این برهان همی باطل کند مر آن اقتضاب را. و چو بر این قول منطقی لازم آید که ایتلاف خشکی با سردی به قهر است، اگر مر این قول را بر عکس گوییم که اگر ایتلاف خشکی با سردی به طبع است لازم آید که ایتلاف خشکی باگرمی به قهر باشد، همان حکم واجب آید بر این مقدمات شرطی. پس درست کردیم که ایتلاف میان مفردات طبایع اندر اقسام جسم به قهر است نه به طبع البته.

Он гоҳ гӯйем ки мари мукаллафиро ки миёни ду мухолиф улфат тавонад додан , андари фароз овардан эшон ба ҳам ғаразӣ бошад ки он ғарази мар ӯро ҷуз ба таълифи миёни ин ду мухолиф ҳосил нашавад , чунонкӣ чу хост ки ду ҷавҳар бошад – яке аз ваии муҳот чу хоку дигари муҳӣт чу оташ – андари яке аз он мари хушкиро бо сардӣ улфат доду андари дайгарӣ аз он мари хушкиро бо гармӣ улфат дод то чу ин ду зид – аънии гармӣу сардӣ – аз якдигар давр шуданд , ин як миёнҷии мари эшонро фароз ҳам кашид ва яке муҳоти гашт чу хоку дигари муҳӣти гашт чу оташ .

آن گاه گوییم که مر مکلفی را که میان دو مخالف الفت تواند دادن، اندر فراز آوردن ایشان به هم غرضی باشد که آن غرض مر او را جز به تالیف میان این دو مخالف حاصل نشود، چنانکه چو خواست که دو جوهر باشد – یکی از وی محاط چو خاک و دیگر محیط چو آتش – اندر یکی از آن مر خشکی را با سردی الفت داد و اندر دیگری از آن مر خشکی را با گرمی الفت داد تا چو این دو ضد – اعنی گرمی و سردی – از یکدیگر دور شدند، این یک میانجی مر ایشان را فراز هم کشید و یکی محاط گشت چو خاک و دیگر محیط گشت چو آتش.

Он гоҳ гӯйем ки ғарази муаллиф аз таълиф ба миёни ин ду ҷавҳар аз се рӯй берун набошад : ё он бошад ки хоҳад ки мар ҳар якеро аз ин ду мухолифи беҳтар аз он кунад ки ҳастанд , ё хоҳад ки ҳар яке бар ҳол хеш бимонанд , ё хоҳад ки ҳар яке хасистар аз он шавад ки ҳастанд . Ва чу ҳаме байнем ки ин ҷавҳари маҳсус – ки ҷисмаст – бад-ӣни таълифи ҷамол ва баҳо гираду равнақ ва ҳаракот ёфтаасту пеш аз ин таълифи мар ӯро ин маъниҳо набӯдааст , зоҳир шудааст ки ғарази муаллиф на онаст то ҳар яке аз ин ду ҷавҳар бар ҳол хеш бимонанд , ва на низ онаст то ҳар яке хасистар аз он шаванд ки ҳастанд ё бўдстнд . Пас бимонад онкии ғарази муаллифи ин муаллиф ки мардумаст ( аз ин таълиф ) ки миёни ҷисм ва нафас додааст андари таркиб ӯ , онаст то ҳар яке ( аз эшон ) беҳтар аз он шаванд ки ҳастанд . Ва бад-ӣни шарҳ зоҳир шуд ки муаллифи ин ду ҷавҳари мухолиф ҳакимаст , аз баҳри онкии беҳтар кардани мари чизеро аз онкӣ бошад аз ҳикматаст .

آن گاه گوییم که غرض مولف از تالیف به میان این دو جوهر از سه روی بیرون نباشد: یا آن باشد که خواهد که مر هر یکی را از این دو مخالف بهتر از آن کند که هستند، یا خواهد که هر یکی بر حال خویش بمانند، یا خواهد که هر یکی خسیس تر از آن شود که هستند. و چو همی بینیم که این جوهر محسوس – که جسم است – بدین تالیف جمال و بها گیرد و رونق و حرکات یافته است و پیش از این تالیف مر او را این معنی ها نبوده است، ظاهر شده است که غرض مولف نه آن است تا هر یکی از این دو جوهر بر حال خویش بمانند، و نه نیز آن است تا هر یکی خسیس تر از آن شوند که هستند یا بودستند. پس بماند آنکه غرض مولف این مولف که مردم است (از این تالیف) که میان جسم و نفس داده است اندر ترکیب او، آن است تا هر یکی (از ایشان) بهتر از آن شوند که هستند. و بدین شرح ظاهر شد که مولف این دو جوهر مخالف حکیم است، از بهر آنکه بهتر کردن مر چیزی را از آنکه باشد از حکمت است.

Он гоҳ гӯйем каз ин ду ҷавҳар ки таркиби мардум аз ӯст , як ҷузв аз кули ҷисм ( омада )аст ва як ҷузв аз кули нафас , то аз ду ҷузви ин ду олам каз ӯ яке фоиласту дигар мунфаиласт , олимии мутавассити падед омадааст ки фоили андар ӯ бо мунфаил муттаҳидаст , ва он мардумаст ки ба нафас аз олам алавӣаст ва бар ин олам ба илм муҳӣтаст , ва ба ҷасад аз олам суфлоасту андари ин олам ба зот муҳотаст . Ва тақвоу астзҳори ин ҷузв каз ин олами фурӯдин андари ин мураккабаст ки мардумаст ба кули хешу ёрӣ додан ин кули мар ӯроу мазоҳират кардан ва ҳар ҷавҳарӣ аз ин ҷузви ҷисмии андари ин таркиб бар ҳаракати хеши собит бӯдан , гувоҳон удӯланд бар онкии он ҷузви дигар каз олами барин андари ин мураккабаст ки мардумаст , низ ба кули хеш пайвастааст ваз ӯ қӯт ва ёрӣ ёбандааст , ва он кул низ мари ин ҷузвро мазоҳират кунандааст . Ва он кул аз ( ин ) илми азим лиззат ёбандааст , бар мисоли ин ҷузв аз ин амали ҷузвӣ ,у мари ҳикматро ҷӯяндааст , бар мисоли ин ҷузв бе ҳеҷ тафовутӣ . ( ва низ ин ҷузв каз ҷисми андар ) таркиби мардуми зер тасарруф ӯст вази нафаси бад-ӣни тасарруфи баҳоу ҷамолу зеб ва зинат ёфтааст , гўост бар онкии зинату баҳоу ҷамолу равнақи ончӣ аз ин ҷисми куллӣ мар ӯ рост , зинату баҳоу ҷамолу равнақ аз тасарруфи нафас куллӣаст андар ӯ ,у ончӣ аз ин ҷисми куллӣ аз баҳоу ҷамолу равнақи нафаси куллӣ бенасиб мондааст – аз регу сангу шӯрау ҷузи он – бар мисол чизҳоеаст каз анояти нафаси ҷӯии андари ҷасади мардум бенасиб мондааст – чу мӯӣу нохун ва рем гӯшу оби бинӣу ҷузи он аз фазлоти таому шароб - ,у андари он тнқити олам бузургаст , чунонкии андари ин тнқити олам хирадаст баробар .

آن گاه گوییم کز این دو جوهر که ترکیب مردم از اوست، یک جزو از کل جسم (آمده) است و یک جزو از کل نفس، تا از دو جزو این دو عالم کز او یکی فاعل است و دیگر منفعل است، عالمی متوسط پدید آمده است که فاعل اندر او با منفعل متحد است، و آن مردم است که به نفس از عالم علوی است و بر این عالم به علم محیط است، و به جسد از عالم سفلی است و اندر این عالم به ذات محاط است. و تقوی و استظهار این جزو کز این عالم فرودین اندر این مرکب است که مردم است به کل خویش و یاری دادن این کل مر او را و مظاهرت کردن و هر جوهری از این جزو جسمی اندر این ترکیب بر حرکت خویش ثابت بودن، گواهان عدول اند بر آنکه آن جزو دیگر کز عالم برین اندر این مرکب است که مردم است، نیز به کل خویش پیوسته است وز او قوت و یاری یابنده است، و آن کل نیز مر این جزو را مظاهرت کننده است. و آن کل از (این) علم عظیم لذت یابنده است، بر مثال این جزو از این عمل جزوی، و مر حکمت را جوینده است، بر مثال این جزو بی هیچ تفاوتی. (و نیز این جزو کز جسم اندر) ترکیب مردم زیر تصرف اوست وز نفس بدین تصرف بها و جمال و زیب و زینت یافته است، گواست بر آنکه زینت و بها و جمال و رونق آنچه از این جسم کلی مر او راست، زینت و بها و جمال و رونق از تصرف نفس کلی است اندر او، و آنچه از این جسم کلی از بها و جمال و رونق نفس کلی بی نصیب مانده است – از ریگ و سنگ و شوره و جز آن – بر مثال چیزهایی است کز عنایت نفس جوی اندر جسد مردم بی نصیب مانده است – چو موی و ناخن و ریم گوش و آب بینی و جز آن از فضلات طعام و شراب - ، و اندر آن تنقیت عالم بزرگ است، چنانکه اندر این تنقیت عالم خرد است برابر.

Ва пас аз он гӯйем ки чу дурустаст ки нафас на ҷисмаст – чунонкии пеш аз ин андари ин маънии сухани гуфтем –у андари ҷисми падед ояндааст , воҷиб ояд ки на андар маконаст ва чу на андар маконаст , на аз макон ҳаме ояд . Ва чу аз кули хеш ҳаме ояд ба рӯе ва на аз макон ҳаме ояд ба дигар рӯй , лозим ояд ки нафас на андар маконаст . Ва чу нуфуси наботӣу ҳайвонӣ бар марказ ( олам ки заминаст падед ояндааст пас аз онкии падеди оянда набӯдааст , лозим ояд ки ин нуфуси андари ин марказ ) аз ҳавошии олам ҳаме ояд аз роҳи аҷроми алавӣ . Ва қӯту растани набот аз тобиши офтобу дигари кавокибу падед омадани камӣ ва беш андари наботу ҳайвон ба сабаби назару кавокибу иттисолоти эшон ба якдигару бози мондани наботу ҳайвон аз зойишу афзоиш ба ҷойҳоӣ ки кавокиб бар он ҳаме нтобад , бар дурустии ин даъвӣ гувоҳонанд ки гуфтем : нуфуси наботӣу ҳайвонии андари марказ аз ҳавошии олам ҳаме оянд . Ва чу ин нуфуси андари марказ аз ҳавошии олам ҳаме оянд ва на аз ҷое ҳаме оянд , ( бал ) аз кули хуш ҳаме оянд , воҷиб ояд ки берун аз ин ҷисми куллӣ ҷой нест , бал ( ки ) на ҷойаст . Ва чу на ҷойаст , онҷо ҷисм нест . Ва чу ҷисм нест –у ҷузи ин ду ҷавҳар каз ӯ яке нафасасту дигар ҷисмаст , чизе мавҷӯд несту аҷроми алавӣ аз ҷониби ҳавошии олами Модату қӯти наботу ҳайвони сӯии марказ ҳаме фиристад – лозим ояд ки берун аз ин олам нафасаст ки нуфуси ҷузвӣ аз ӯ беонкӣ аз ӯ ҳаме нақсоне шавад ( - чунонкии гуфтем - ) андари ин олам ҳаме ояд . Ва набояд ки хонандаи китоби мо ба ҳукми ин қавл тасаввур кунад ки мо ҳаме гӯйем ки олами ҷисмии ҳамеи андари шикаму ҷўФи нафас куллӣаст , аз баҳри онкии мо нахуст собит кардем ки нафас на ҷисмаст ва низ собит кардем ки берун аз ин олам макон нест ва чу макон нест ҷисм несту ончӣ ӯ на маконаст ва на ҷисмаст , ҷуз нафас нест . Пас берун аз ин олам нафасаст ба қавлии мантиқӣ ,у лекини ин тасаввури мари нафас риёзат ноёфтаро бидон ҳамеи аўФтд ки ӯ ҳамеша мари ҷасади хешро ва чизҳои заминиро андари миёни ҳаво дидаасту гумонаш чунонаст ки ҳаво ҷисмӣ нест , бал ( ки ) маконе тиҳӣаст , то чу башнавад ки берун аз ин олам ҷисм нест ва макон несту лекин ҷавҳарӣ ҳасту ҷавҳарӣ ки он ҷузи макон ва ҷисмаст нафасаст , заннаши аўФтд ки нафас ҷисмасту олами андар ҷўФ ӯст , чунонкии заннаш чунонаст ки берун аз ин олам кушодагӣасту ҳавои фарох . Ва агар на онаст ки ин занни мардумро бидон ҳамеи аўФтд ки то буд мари ҷасади хешро – ки он наздиктар ҷисмӣ буд бадв – андари миён ҳаво дид , чаро занни ҳамеи набард ки берун аз ин олами хок ё об ё оташаст ки ҳар яке аз ин се қисми ҷисм низ ҳаме хоҳаронанд мари ҳаворо ? ва ҳар киро гӯйанд ки берун аз ин олам халост – аънии ҷой тиҳӣаст – бипазираду заннаши андари маънии ин номи сӯии ҳавои шитобад ва ҳаме нанигарад ки чу ҳавои як ҷузваст аз аҷзои ин ҷисми куллӣ , бӯдани афлок бо ончӣ андар ӯст андари миёни ҳавои сазовортар аз он нест ки бӯдан онаст андари ҷузвии дигар аз аҷзои олам чу обу оташу ҷузи он . Пас чаро ҳаме раво надорад ки берун аз афлок об бошад ва раво дорад ки ҳаво бошад , агар на онаст ки иллати тасаввур ӯ мари ин ҳолро ёфтан ( ӯст ҳамеша мари ҷасад ) хешро андари миёни ҳаво на андари миёни хок ё об ?

و پس از آن گوییم که چو درست است که نفس نه جسم است – چنانکه پیش از این اندر این معنی سخن گفتیم – و اندر جسم پدید آینده است، واجب آید که نه اندر مکان است و چو نه اندر مکان است، نه از مکان همی آید. و چو از کل خویش همی آید به رویی و نه از مکان همی آید به دیگر روی، لازم آید که نفس نه اندر مکان است. و چو نفوس نباتی و حیوانی بر مرکز (عالم که زمین است پدید آینده است پس از آنکه پدید آینده نبوده است، لازم آید که این نفوس اندر این مرکز) از حواشی عالم همی آید از راه اجرام علوی. و قوت و رستن نبات از تابش آفتاب و دیگر کواکب و پدید آمدن کمی و بیش اندر نبات و حیوان به سبب نظر و کواکب و اتصالات ایشان به یکدیگر و باز ماندن نبات و حیوان از زایش و افزایش به جای هایی که کواکب بر آن همی نتابد، بر درستی این دعوی گواهان اند که گفتیم: نفوس نباتی و حیوانی اندر مرکز از حواشی عالم همی آیند. و چو این نفوس اندر مرکز از حواشی عالم همی آیند و نه از جایی همی آیند، (بل) از کل خوش همی آیند، واجب آید که بیرون از این جسم کلی جای نیست، بل (که) نه جای است. و چو نه جای است، آنجا جسم نیست. و چو جسم نیست – و جز این دو جوهر کز او یکی نفس است و دیگر جسم است، چیزی موجود نیست و اجرام علوی از جانب حواشی عالم مادت و قوت نبات و حیوان سوی مرکز همی فرستد – لازم آید که بیرون از این عالم نفس است که نفوس جزوی از او بی آنکه از او همی نقصانی شود (- چنانکه گفتیم -) اندر این عالم همی آید. و نباید که خواننده کتاب ما به حکم این قول تصور کند که ما همی گوییم که عالم جسمی همی اندر شکم و جوف نفس کلی است، از بهر آنکه ما نخست ثابت کردیم که نفس نه جسم است و نیز ثابت کردیم که بیرون از این عالم مکان نیست و چو مکان نیست جسم نیست و آنچه او نه مکان است و نه جسم است، جز نفس نیست. پس بیرون از این عالم نفس است به قولی منطقی، و لیکن این تصور مر نفس ریاضت نایافته را بدان همی اوفتد که او همیشه مر جسد خویش را و چیزهای زمینی را اندر میان هوا دیده است و گمانش چنان است که هوا جسمی نیست، بل (که) مکانی تهی است، تا چو بشنود که بیرون از این عالم جسم نیست و مکان نیست و لیکن جوهری هست و جوهری که آن جز مکان و جسم است نفس است، ظنش اوفتد که نفس جسم است و عالم اندر جوف اوست، چنانکه ظنش چنان است که بیرون از این عالم گشادگی است و هوای فراخ. و اگر نه آن است که این ظن مردم را بدان همی اوفتد که تا بود مر جسد خویش را – که آن نزدیک تر جسمی بود بدو – اندر میان هوا دید، چرا ظن همی نبرد که بیرون از این عالم خاک یا آب یا آتش است که هر یکی از این سه قسم جسم نیز همی خواهران اند مر هوا را؟ و هر که را گویند که بیرون از این عالم خلاست – اعنی جای تهی است – بپذیرد و ظنش اندر معنی این نام سوی هوا شتابد و همی ننگرد که چو هوا یک جزو است از اجزای این جسم کلی، بودن افلاک با آنچه اندر اوست اندر میان هوا سزاوارتر از آن نیست که بودن آن است اندر جزوی دیگر از اجزای عالم چو آب و آتش و جز آن. پس چرا همی روا ندارد که بیرون از افلاک آب باشد و روا دارد که هوا باشد، اگر نه آن است که علت تصور او مر این حال را یافتن (اوست همیشه مر جسد) خویش را اندر میان هوا نه اندر میان خاک یا آب؟

Ва чу мари ин ҳолро тақрир кардем , гӯйем ки сӯрати ҷасади мардум бар акси сӯрат оламаст , аънӣ ки ончии андари сӯрати олам зибраст , андари ҷасади мардум зерасту ончии андари ҷасади мардум ба миёна ӯст , андари ҷасади олам ба карона ӯст . Набинӣ ки соқи пои мардум ки ( фурӯтар ҷое ) аз ҷасад ӯст , мансӯбаст ба Зуҳал ки бартар ҷойаст аз оламу мағзи сари мардум ки ба бартар ҷойаст аз ҷасад ӯ , мансӯбаст ба моҳ ки фурӯтар ҷойаст аз афлок ? ва чун ҳол инасту ҷои нафаси ҷузвии андари ҷасади мардум диласт ки андари миёна таркиб ӯсту аноятҳои дил аз миёнаи ҷасад ба атрофу ҳавошӣ ӯ ҳаме расад ва ҳаме байнем ки аноятҳои нафаси куллӣ андари миёнаи ин олам ки он марказ ӯст ояндааст , пайдо шудааст ки ин осору аноятҳо андари ин ҷўФ аз тарафу ҳошити олам ҳаме ояд аз роҳи аҷроми алавӣ . Ва ҳам чунин низ бузургтар аноятӣ аз аноятҳои нафаси куллӣ онаст ки ба офтоб пайвастааст ки ӯ андари миёна афлокаст – аънӣ ( ки ) фалаки чаҳорум ки офтоб андар ӯст миёнааст аз ҳафт фалаку фавойид аз ӯ ба дигари кавокиб расидааст – , чунонкии бузургтар аноятӣ аз нафаси ҷузвии андари таркиби мардум ки он олам ҷузвӣаст онаст ки ба дил пайвастааст ки андари миёнаи ин таркибасту фавойид аз ӯ ба дигари аъзоӣ ки раисону мудаббирон ҷасадонанд расидааст ,у лекини фавойиди андари олами хирад – ки ҷасад мардумаст – аз миёна ба карона ҳо шаваду фавойиди андари олами бузург аз ҳавошӣу каронаҳои ӯ ҳаме ба миёна ояд баракси якдигар , чунонкии гуфтем . Он гоҳ гӯйем андари устувории ин қавл , ки осори феъл аз ҳаракати доими андари аҷзое ( ки аз ) ин ҷисми куллӣ андар ҳавошӣасту даврии он аз инфеъолу сукӯни андари аҷзое каз ин ҷисми куллӣ андар марказаст вази ҳавошӣ даврасту даври мондани он аз феълу ҳаракат , низ гўоҳоннди удӯл бар онкии фоили ин ҷисми куллӣ бар ҳавошӣ ӯст то ончӣ аз ин ҷисми бадви наздик тараст , феъли мар ӯ росту ончӣ аз ӯ давртараст , феъл пазир ӯст , ҳар чанд ки берун аз ин олам ҷой нест албата . Ва он маънӣ ки мар ӯро ҳамеи берун аз ин олам гӯйем , ба ҷонибӣ нест аз ин олам , аз баҳри онкии ончӣ аз ҷисм ба ҷонибӣ бошад ё андари ҷўФ ӯ бошад ё бар ӯ муҳӣт бошад , ончӣ ӯ на ҷисм бошад , ба ҷонибӣ аз ҷавониб ӯ набошад ва на ҷисми андари ҷўФ ӯ бошад ва на ӯ андари ҷўФ ҷисм бошад . Ва ончӣ ҳаме гуфта шавад андари маънии ҷои нафаси андари ҷисм , ба ҳукми зуҳӯри феъл ӯ ҳаме гуфта шавад аз он маъдан , на бдонкаҳ воҷиб ояд ки нафаси андар музиъӣ бошад аз ҷасаду дигари музиъӣ аз ӯ холӣ бошад , чаҳ агар чунин бошад , он мавзе ки аз ӯ холӣ бошад мурда бошад , чу сарҳои мӯӣу нохун ки чу мари онро бабрем аз он дардӣ ба мо нарасад .

و چو مر این حال را تقریر کردیم، گوییم که صورت جسد مردم بر عکس صورت عالم است، اعنی که آنچه اندر صورت عالم زبر است، اندر جسد مردم زیر است و آنچه اندر جسد مردم به میانه اوست، اندر جسد عالم به کرانه اوست. نبینی که ساق پای مردم که (فروتر جایی) از جسد اوست، منسوب است به زحل که برتر جای است از عالم و مغز سر مردم که به برتر جای است از جسد او، منسوب است به ماه که فروتر جای است از افلاک؟ و چون حال این است و جای نفس جزوی اندر جسد مردم دل است که اندر میانه ترکیب اوست و عنایت های دل از میانه جسد به اطراف و حواشی او همی رسد و همی بینیم که عنایت های نفس کلی اندر میانه این عالم که آن مرکز اوست آینده است، پیدا شده است که این آثار و عنایت ها اندر این جوف از طرف و حاشیت عالم همی آید از راه اجرام علوی. و هم چنین نیز بزرگ تر عنایتی از عنایت های نفس کلی آن است که به آفتاب پیوسته است که او اندر میانه افلاک است – اعنی (که) فلک چهارم که آفتاب اندر اوست میانه است از هفت فلک و فواید از او به دیگر کواکب رسیده است – ، چنانکه بزرگ تر عنایتی از نفس جزوی اندر ترکیب مردم که آن عالم جزوی است آن است که به دل پیوسته است که اندر میانه این ترکیب است و فواید از او به دیگر اعضای که رئیسان و مدبران جسدان اند رسیده است، و لیکن فواید اندر عالم خرد – که جسد مردم است – از میانه به کرانه ها شود و فواید اندر عالم بزرگ از حواشی و کرانه های او همی به میانه آید برعکس یکدیگر، چنانکه گفتیم. آن گاه گوییم اندر استواری این قول، که آثار فعل از حرکت دایم اندر اجزایی (که از) این جسم کلی اندر حواشی است و دوری آن از انفعال و سکون اندر اجزایی کز این جسم کلی اندر مرکز است وز حواشی دور است و دور ماندن آن از فعل و حرکت، نیز گواهانند عدول بر آنکه فاعل این جسم کلی بر حواشی اوست تا آنچه از این جسم بدو نزدیک تر است، فعل مر او راست و آنچه از او دورتر است، فعل پذیر اوست، هر چند که بیرون از این عالم جای نیست البته. و آن معنی که مر او را همی بیرون از این عالم گوییم، به جانبی نیست از این عالم، از بهر آنکه آنچه از جسم به جانبی باشد یا اندر جوف او باشد یا بر او محیط باشد، آنچه او نه جسم باشد، به جانبی از جوانب او نباشد و نه جسم اندر جوف او باشد و نه او اندر جوف جسم باشد. و آنچه همی گفته شود اندر معنی جای نفس اندر جسم، به حکم ظهور فعل او همی گفته شود از آن معدن، نه بدانکه واجب آید که نفس اندر موضعی باشد از جسد و دیگر موضعی از او خالی باشد، چه اگر چنین باشد، آن موضع که از او خالی باشد مرده باشد، چو سرهای موی و ناخن که چو مر آن را ببریم از آن دردی به ما نرسد.

Ва лекини макон ба ҳақиқати он нуқтааст ки марказ оламаст ки андар ӯ он ҷузви хок номтҷзӣаст . Ва ҳар чаҳ аз он нуқтаи сӯии ҳошити наздик тараст , на ба макони наздик тараст . Ва сатҳи берӯнӣ аз доираи олами пайваста на макон ва на ҷисмаст , ва на макон ва на мутамаккин нафасаст . Аз онаст ки ончӣ аз ҷисм ба нафаси наздик тараст феъл ӯ бештараст , чунин ки чу аз ҷасади мардуми дил ба анояти нафаси ҷузвии махсӯс (аст , ҳаракати куллӣ андари ин таркиби мар ӯ ) рост ки ҳамеша ҳаме ҷунбад , ва чу дили бёромди ҷумлагии аъзои раисаи бёромд . Ва чу ҳаракати андари ҷасади мари дили рости феъли мар ӯ рост , аз баҳри онкии ҳаракат феъласт ба ҳақиқат . Ва далел бар дурустии ин қавл ки гуфтем : макон ба ҳақиқат аз ин олами он нуқтааст ки ӯ миёна оламасту андари он нуқта аз хоки як ҷузвасту дигари аҷзои ҷисм ки ба гирди он ҷузви андар на маконанд , онаст ки маълумаст ки ончии андар макон бошад мутаҳаррик набошад , чунонкии ончӣ на андар макон бошад мутаҳаррик бошад сӯии макон ,у мари аҳли саноати ҳандасароу уламоӣ саноат тинҷемро зоҳираст ки аз ҷумлагии ин ҷисми куллӣ он як ҷузваст аз хок ки ( ӯ ) андари миёнаи нуқта оламаст ки мутаҳаррик несту дигари ҳамаи ҷузвҳои олами ҷисмӣ ба куллияти такя бар он ҷузв доранду ҳама мутаҳарриконанд , ва чу ҳамаи ҷузвҳои олам мутаҳарриканд , дуруст шудааст ки ҳаракат эшон бидонаст ки андар макон нестанд , чунонкӣ чу ин як ҷузви андар маконаст сокинасту мари ҳамаи гарониҳои ин ҷисмро бар гирифтааст . Ва гӯйем андари таъкиди ин қавл ки гуфтем : берун аз ин олами чиз бо азм нест ва ишорат кардем ки онҷои нафас куллӣаст , ки мо мари нафасро ба зуҳӯри феъл ӯ шинохтаем , чунонкӣ ( чу ) аз ашхоси ҳаракат ба иродату сухани гуфтану ҷузи он дидем ( ва ) ҷуз бар шахси мардум бар шахсеи дигари ин феъл ҳо наёфтем – чу сангӣу чӯбӣу ҷузи он - , донистем ки ин афъол аз ин як шахс ба чизеи ҳаме падед ояд ки он чизи мари он дигарро нест . Он гоҳи мо мари он чизро каз ин шахси бадви афъол ва ҳаракот омад , нафаси гуфтему бдонстим ки ин чиз на ҷисмаст ва чу на ҷисмаст , бо азм нест ,у лекини ҷасади мардуми мари нафас ӯро бар мисол макон аст бидон рӯй ки тамомии феълҳои нафаси ҷузвии ҳаме аз ӯ падед ояд . Ва андари ин макони мар ӯро дастафзорҳост ки ӯ бидон ҳар яке феълӣ кунад , чунонкии чашми мар ӯро олатӣаст ки ӯ бидон мари алвону ашколу ҳаракату сукӯн ( ва ) авзоъи аҷсомро андар ёбаду гӯши мар ӯро олатӣаст ки ӯ бидон мари овозҳоро андар ёбад , пас дил низ мар ӯро олатӣаст ки ӯ мари қӯти зиндагиро бад-ӣни олат ба дигари ҷузвҳои ин макон хеш фиристад , чунонкии забони мар ӯро олатӣаст ки хоси феъл ӯ – ки он нутқаст – аз ӯ бад-ӣни олат падед ояд вази ду қисми мағзи сар , пешини қисми мар ӯро олатӣаст ки қӯти мтхилаҳ ӯ кор бидон олат кунад ва сипасин қисм аз мағзи сари мар ӯро олатӣаст ки қӯти ҳофиза ӯ андари нгоҳдошти сӯратҳои ҷисмии илмӣ кор бидон олат кунад .

و لیکن مکان به حقیقت آن نقطه است که مرکز عالم است که اندر او آن جزو خاک نامتجزی است. و هر چه از آن نقطه سوی حاشیت نزدیک تر است، نه به مکان نزدیک تر است. و سطح بیرونی از دایره عالم پیوسته نه مکان و نه جسم است، و نه مکان و نه متمکن نفس است. از آن است که آنچه از جسم به نفس نزدیک تر است فعل او بیشتر است، چنین که چو از جسد مردم دل به عنایت نفس جزوی مخصوص (است، حرکت کلی اندر این ترکیب مر او) راست که همیشه همی جنبد، و چو دل بیارامد جملگی اعضای رئیسه بیارامد. و چو حرکت اندر جسد مر دل راست فعل مر او راست، از بهر آنکه حرکت فعل است به حقیقت. و دلیل بر درستی این قول که گفتیم: مکان به حقیقت از این عالم آن نقطه است که او میانه عالم است و اندر آن نقطه از خاک یک جزو است و دیگر اجزای جسم که به گرد آن جزو اندر نه مکان اند، آن است که معلوم است که آنچه اندر مکان باشد متحرک نباشد، چنانکه آنچه نه اندر مکان باشد متحرک باشد سوی مکان، و مر اهل صناعت هندسه را و علمای صناعت تنجیم را ظاهر است که از جملگی این جسم کلی آن یک جزو است از خاک که (او) اندر میانه نقطه عالم است که متحرک نیست و دیگر همه جزوهای عالم جسمی به کلیت تکیه بر آن جزو دارند و همه متحرکان اند، و چو همه جزوهای عالم متحرک اند، درست شده است که حرکت ایشان بدان است که اندر مکان نیستند، چنانکه چو این یک جزو اندر مکان است ساکن است و مر همه گرانی های این جسم را بر گرفته است. و گوییم اندر تاکید این قول که گفتیم: بیرون از این عالم چیز با عظم نیست و اشارت کردیم که آنجا نفس کلی است، که ما مر نفس را به ظهور فعل او شناخته ایم، چنانکه (چو) از اشخاص حرکت به ارادت و سخن گفتن و جز آن دیدیم (و) جز بر شخص مردم بر شخصی دیگر این فعل ها نیافتیم – چو سنگی و چوبی و جز آن - ، دانستیم که این افعال از این یک شخص به چیزی همی پدید آید که آن چیز مر آن دیگر را نیست. آن گاه ما مر آن چیز را کز این شخص بدو افعال و حرکات آمد، نفس گفتیم و بدانستیم که این چیز نه جسم است و چو نه جسم است، با عظم نیست، و لیکن جسد مردم مر نفس او را بر مثال مکان است بدان روی که تمامی فعل های نفس جزوی همی از او پدید آید. و اندر این مکان مر او را دست افزار هاست که او بدان هر یکی فعلی کند، چنانکه چشم مر او را آلتی است که او بدان مر الوان و اشکال و حرکت و سکون (و) اوضاع اجسام را اندر یابد و گوش مر او را آلتی است که او بدان مر آوازها را اندر یابد، پس دل نیز مر او را آلتی است که او مر قوت زندگی را بدین آلت به دیگر جزوهای این مکان خویش فرستد، چنانکه زبان مر او را آلتی است که خاص فعل او – که آن نطق است – از او بدین آلت پدید آید وز دو قسم مغز سر، پیشین قسم مر او را آلتی است که قوت متخیله او کار بدان آلت کند و سپسین قسم از مغز سر مر او را آلتی است که قوت حافظه او اندر نگاهداشت صورت های جسمی علمی کار بدان آلت کند.

Ва ( чу ) ҳол инаст ки мо ҳаме ба ҳар олатӣ аз нафас феълӣ ёбем , зоҳираст ки нафас аз ин шахси андари маконеи ҷузи маконе дигар нест . Ва чу андари маконе ( нест , ) лозим ояд ки маҳдӯд нест ба зоти хеш , аз баҳри онкии маҳдӯд ҷисмаст . Ва чу маҳдӯд нест , андар ҷисм нест , аз баҳри онкӣ агар андари ҷисм будӣ маҳдӯд будӣ . Ва чу маҳдӯд нест , мар ӯро тӯлу арз ва умқ нест , аз баҳри онкии ин се чизи ҳадҳои ҷисманд . Ва чу чизеи берун аз ҳад хеш набошад , пас берун аз ҷисми ҳудӯд ҷисм нест ва чу онҷои ҳудӯд ҷисм нест , онҷо ҷисм нест . Чаҳ агар берун аз ҳар ҷисмии дигари ҷисмӣ будӣ , ҷисми номутаноҳӣ будӣ ва мутаҳаррик набӯдӣ ,у ҷисм мутаноҳӣасту ҳаракати мстдир ки бар афлок муставлеаст бар тноҳии ин ҷисми куллӣ далеласт . Пас агар мар касеро занни аўФтд ки берун аз ин ҷисм ки ба ҳаракати астдорт мутаҳаррикаст чизеаст ( ки мар ӯро масоҳатӣаст , бибояд ) донистан ки он чиз нафас несту берун аз ин ҷавҳар бо азми гардандаи чизеи дигар бо азм нест , аз баҳри онкии ончии мар ӯро азм бошад ҷисм бошад . Ва агар берун аз ин доираи мутаҳаррики азмӣ будӣ , воҷиб омадӣ ки ( он ) азми мутаҳаррик будӣ , бидон сабаб ки гуфтем ки сокин аз ҷисми куллӣ он нуқтааст ки марказ оламасту бас ( ва ) ҳар ҷузвӣ ки аз ҷисм аз он марказ давртараст , ҳаракат ӯ бештараст . Пас аз ҳукм мушоҳида боистӣ ки он азм ки берун аз фалакаст , мутаҳарриктар аз афлок будӣ ва агар он азми мутаҳаррик будӣ , ҳаракаташи доим будӣу ҳаракати доими ҷуз ба астдорт набошад . Ва агар он азми мутаҳаррик будӣ ба ҳаракати астдорт , ҳаракати афлок падед наомадӣ , аз баҳри онкии ҳаракат аз ҷисми мутаҳаррик ба ҷудо шудан ӯ падед ояд аз ҷузи азми хеш . Пас ҳаракати ин ҷисми мстдири ҳаме гувоҳӣ диҳад ки фалак ба азми хеш ( аз ҷузи зоту азми хеш ) ҷудост . Ва чу зот ӯ бо азмаст , ҷузи зот ӯ ки ба азми хеш аз он ҷудост ҷуз бо азмасту ҷуз бо азм , нафасаст . Ва низ чу нафас бар ҷисм муставлеаст ба тасарруфи андар ӯ ва ба таҳрики мар ӯро , ва ҳар доирае аз давоири фалак бар онкии фурӯд аз ӯст муставлеаст ба тасарруфи андар ӯ ва ба таҳрики мар ӯро , лозим ояд ки нафас бар олами ҷисм муҳӣтаст – аҳотти нафаси ҷузвӣ бар шахси хеш –у лекин чу мари ин ( нафас ) ҷузвиро берун аз ӯ ҷисмаст , феъл аз андаруни ҳаме берун шавад , ва чу мари ин шахси куллиро ки оламаст берун аз ӯ ҷисм нест , феъли нафас аз берун ӯ ( андар ӯ ) ояд . Пас мо бидон гуфтем ки нафаси куллӣ берун аз ин оламаст ки феъл ӯ аз роҳи ҳавошии олами сӯии марказ ҳаме ояд .

و (چو) حال این است که ما همی به هر آلتی از نفس فعلی یابیم، ظاهر است که نفس از این شخص اندر مکانی جز مکانی دیگر نیست. و چو اندر مکانی (نیست،) لازم آید که محدود نیست به ذات خویش، از بهر آنکه محدود جسم است. و چو محدود نیست، اندر جسم نیست، از بهر آنکه اگر اندر جسم بودی محدود بودی. و چو محدود نیست، مر او را طول و عرض و عمق نیست، از بهر آنکه این سه چیز حدهای جسم اند. و چو چیزی بیرون از حد خویش نباشد، پس بیرون از جسم حدود جسم نیست و چو آنجا حدود جسم نیست، آنجا جسم نیست. چه اگر بیرون از هر جسمی دیگر جسمی بودی، جسم نامتناهی بودی و متحرک نبودی، و جسم متناهی است و حرکت مستدیر که بر افلاک مستولی است بر تناهی این جسم کلی دلیل است. پس اگر مر کسی را ظن اوفتد که بیرون از این جسم که به حرکت استدارت متحرک است چیزی است (که مر او را مساحتی است، بباید) دانستن که آن چیز نفس نیست و بیرون از این جوهر با عظم گردنده چیزی دیگر با عظم نیست، از بهر آنکه آنچه مر او را عظم باشد جسم باشد. و اگر بیرون از این دایره متحرک عظمی بودی، واجب آمدی که (آن) عظم متحرک بودی، بدان سبب که گفتیم که ساکن از جسم کلی آن نقطه است که مرکز عالم است و بس (و) هر جزوی که از جسم از آن مرکز دورتر است، حرکت او بیشتر است. پس از حکم مشاهده بایستی که آن عظم که بیرون از فلک است، متحرک تر از افلاک بودی و اگر آن عظم متحرک بودی، حرکتش دایم بودی و حرکت دایم جز به استدارت نباشد. و اگر آن عظم متحرک بودی به حرکت استدارت، حرکت افلاک پدید نیامدی، از بهر آنکه حرکت از جسم متحرک به جدا شدن او پدید آید از جز عظم خویش. پس حرکت این جسم مستدیر همی گواهی دهد که فلک به عظم خویش (از جز ذات و عظم خویش) جداست. و چو ذات او با عظم است، جز ذات او که به عظم خویش از آن جداست جز با عظم است و جز با عظم، نفس است. و نیز چو نفس بر جسم مستولی است به تصرف اندر او و به تحریک مر او را، و هر دایره ای از دوایر فلک بر آنکه فرود از اوست مستولی است به تصرف اندر او و به تحریک مر او را، لازم آید که نفس بر عالم جسم محیط است – احاطت نفس جزوی بر شخص خویش – و لیکن چو مر این (نفس) جزوی را بیرون از او جسم است، فعل از اندرون همی بیرون شود، و چو مر این شخص کلی را که عالم است بیرون از او جسم نیست، فعل نفس از بیرون او (اندر او) آید. پس ما بدان گفتیم که نفس کلی بیرون از این عالم است که فعل او از راه حواشی عالم سوی مرکز همی آید.

Ва бад-ӣни қавл , маънӣ он хостем ки нафаси куллӣ на андар оламаст . Чаҳ агар гуфтемӣ ки андар оламаст , гуфта будемӣ ки маҳдӯдаст ,у пеш аз ин дуруст кардаем ки нафас маҳдӯд нест , бал ( ки ) маҳдӯд ҷисмасту нафас на ҷисмаст , ҳам чунонкӣ чу феълҳои нафаси ҷузвӣ аз андаруни ҷасади ҳаме берун ояд , гуфтем ки нафаси мардуми андар ҷасадасту чунонкӣ чу ба нури офтоб аз рӯй оинаи ҳроқаҳи ҳамеи оташӣ падед ояд , гуфтем ки андари он нуқтаи жарфӣ ки бар рӯй ( оина ) ҳроқаҳаст оташасту онҷои ҳеҷ оташ набӯд ,у лекин чу он нуқтаи иллати падед омадани оташ буд аз нури офтобу оташ аз онҷо падед омад , ҳар чанд ки онҷои ҳеҷ оташ набӯд ва он нуқтаи оҳан буд аз ҷумлаи нуқтаҳои рӯй оина , мари оташро бидон нуқта ишорат кардем ба зарурат ,у ҷумлагӣ рӯй оинау ҷумлагии сатҳи ҳавои мари нури офтобро андари тақобулу қабул ба маҳали он нуқта оинаанд бидонча нури офтоб аз эшон боздошта нест ,у лекини мари он феълро аз офтоби он як нуқтаи ороста шудааст аз оина ,у уқало ( донанд ки агар ҳамаи сатҳи ҳаво ва ) обу хоки ҳам чу он нуқта каз оинаи мари падед овардани оташро аз нури офтоби муҳайё шудааст муҳайё будандӣ , ҳамаи ҷўФи фалаки пари оташ будӣ , ва ҳам чунин агар усӯли табоиъ ороста шудандӣ мар пазируфтани афъоли нафасро , ҳамаи табоиъи ашхоси мардум будӣу ашхоси дигари ҳайвону набот . Пас гуфтори мо ки гӯйем : нафаси андар ҷисм нест , даъвӣ мо бошад бидон ки нафаси берун аз ҷисмаст . Ва чу ба бурҳон дуруст кардем ки берун аз ин ҷисми куллӣ ки оламаст чизе бомасоҳат нест , гуфта бошем ки онҷо на ҷисмаст . Ва на ҷисм нафасаст ки мар ӯро ба ҷой ҳоҷат нест ,у лекини мари суханро андари ин боби майдон тангасту гӯяндаи натавонад ки мари чиз (ро ) ки собит кунад ҷуз ба ҷое ишорат кунад ки феъли он чизи собитро аз онҷо падед кунаду бидонад .

و بدین قول، معنی آن خواستیم که نفس کلی نه اندر عالم است. چه اگر گفتیمی که اندر عالم است، گفته بودیمی که محدود است، و پیش از این درست کرده ایم که نفس محدود نیست، بل (که) محدود جسم است و نفس نه جسم است، هم چنانکه چو فعل های نفس جزوی از اندرون جسد همی بیرون آید، گفتیم که نفس مردم اندر جسد است و چنانکه چو به نور آفتاب از روی آینه حراقه همی آتشی پدید آید، گفتیم که اندر آن نقطه ژرفی که بر روی (آینه) حراقه است آتش است و آنجا هیچ آتش نبود، و لیکن چو آن نقطه علت پدید آمدن آتش بود از نور آفتاب و آتش از آنجا پدید آمد، هر چند که آنجا هیچ آتش نبود و آن نقطه آهن بود از جمله نقطه های روی آینه، مر آتش را بدان نقطه اشارت کردیم به ضرورت، و جملگی روی آینه و جملگی سطح هوا مر نور آفتاب را اندر تقابل و قبول به محل آن نقطه آینه اند بدانچه نور آفتاب از ایشان بازداشته نیست، و لیکن مر آن فعل را از آفتاب آن یک نقطه آراسته شده است از آینه، و عقلا (دانند که اگر همه سطح هوا و) آب و خاک هم چو آن نقطه کز آینه مر پدید آوردن آتش را از نور آفتاب مهیا شده است مهیا بودندی، همه جوف فلک پر آتش بودی، و هم چنین اگر اصول طبایع آراسته شدندی مر پذیرفتن افعال نفس را، همه طبایع اشخاص مردم بودی و اشخاص دیگر حیوان و نبات. پس گفتار ما که گوییم: نفس اندر جسم نیست، دعوی ما باشد بدان که نفس بیرون از جسم است. و چو به برهان درست کردیم که بیرون از این جسم کلی که عالم است چیزی بامساحت نیست، گفته باشیم که آنجا نه جسم است. و نه جسم نفس است که مر او را به جای حاجت نیست، و لیکن مر سخن را اندر این باب میدان تنگ است و گوینده نتواند که مر چیز (را) که ثابت کند جز به جایی اشارت کند که فعل آن چیز ثابت را از آنجا پدید کند و بداند.

Ва ҷои андари азм ҷисм бошад . Ва ин сӯрат бидон ҳаме лозим ояд ки сухани ҷузи мари ҷисмро сифат нишоед кардан ва чу ҷузи ҷисмро сифат бояд кардан , он сифати ҷузи тариқи салби сифот ҷисм нишоед кардан . Чунонкӣ гӯйем ки ончӣ ҷисм нест , мар ӯро азм ва масоҳат несту ончии мар ӯро азм ва масоҳат нест , мар ӯро ҳаракат маконе нест , бал ( ки ) ҳаракат ӯ зотӣ ва ҷавҳарӣаст чунонкии ҳаракати ҷисм арзӣаст бо онкии андари ҷисми ҷуз ҷисм набошад , чунонкии об ки ӯ ҷисмаст андари сабу ва хам бошад ( ки ) эшон ҷисмҳои мҷўФанду сатҳи андарунии сабуу хами маконҳои об ё ҳаво ё ҷуз онанд . Ва чу нафас ҷисм нест , андар макон нест ва чу андари ҷисм маконаст , нои мутамаккини андар ӯ набошад албата , чунонкии мутамаккини андар макон бошад ночора .

و جای اندر عظم جسم باشد. و این صورت بدان همی لازم آید که سخن جز مر جسم را صفت نشاید کردن و چو جز جسم را صفت باید کردن، آن صفت جز طریق سلب صفات جسم نشاید کردن. چنانکه گوییم که آنچه جسم نیست، مر او را عظم و مساحت نیست و آنچه مر او را عظم و مساحت نیست، مر او را حرکت مکانی نیست، بل (که) حرکت او ذاتی و جوهری است چنانکه حرکت جسم عرضی است با آنکه اندر جسم جز جسم نباشد، چنانکه آب که او جسم است اندر سبو و خم باشد (که) ایشان جسم های مجوف اند و سطح اندرونی سبو و خم مکان های آب یا هوا یا جز آن اند. و چو نفس جسم نیست، اندر مکان نیست و چو اندر جسم مکان است، نا متمکن اندر او نباشد البته، چنانکه متمکن اندر مکان باشد ناچاره.

( он гоҳ ) гӯйем ки ҷамъ бӯдани аҷзои ин ҷисми куллӣ андари ин шакли карӣ , ба пайвастагӣ ( нафас куллӣаст ) бадв . ( ва ) пароканда шудани аҷзои ин ҷисми ҷузвӣ – ки ҷасад мардумаст – пас аз ҷудо шудани нафаси ҷузвӣ аз ӯ , гўост бар дурустии ин қавл , аънӣ ки чу ба ҷудои нафаси ҷузвӣ аз ин ҷисми ҷузвӣ ки ҷасадаст иҷтимои аҷзоӣ ӯ ҳаме ба ифтироқ бадал шавад , мари ҷисми куллиро ба ҷудо шудани нафаси куллӣ аз ӯ ҳам ин ҳол лозим ояд . Ва чу маълум кардем ки агар анояти нафаси куллӣ аз олами ҷисм мунқатиъ шавад , ин иҷтимо ки мари ҷисми рост ба ифтироқ бадал шавад ,у мари ин иҷтиморо иллати таркиби муфрадот табоиъаст бар ҳиўлӣ то ҳар яке аз ин чаҳор қисми ҷисм бидонча ду табъи мухталиф ки андар ӯ сӯратаст ва ӯ аз он ду табъ бар ҳиўлӣ ки брдорндаҳ онаст мураккаб шудааст андари маконе ки бадв махсӯсаст боистодаҳаст , мари ифтироқи ин ҷисмро иллати бархестани муфрадот табоиъ бошад аз ҳиўлӣ , аънӣ агар анояти нафаси куллӣ аз олам бархезад , бархестани аноят ӯ аз олам он бошад ки сӯратҳои олам ба ҷумлагӣ аз аҷсом бархезад – аз баҳри онкии манбау макони сӯратҳо нафасасту табоиъи андари аҷсоми олами сӯратҳост – ва чу сӯрат ҳо бархезад муфрадот табоиъ бархезад – аз баҳри онкии муфрадоти табоиъи сӯратҳои аввалӣанд – он гоҳи мари аҷзои оламро ифтироқ лозим ояд . Ва чу муфрадоти табоиъ аз ҷисм бархезад , мари ҷисмро вуҷӯд намонад , ( аз баҳри онкии вуҷӯди ҷисм ба вуҷӯд ) сӯратаст андари ҳиўлӣу мари ҳиўлиро бесӯрат вуҷӯд нест албата . Ва чу сӯрат ба нафас бозгардад , мари ҳиўлиро вуҷӯд намонад ва чу сӯратҳо аз ҷисм олам бархест , он гоҳи ҷисм мавҷӯд набошад то гӯйем : ӯ мутафарриқ шавад .

(آن گاه) گوییم که جمع بودن اجزای این جسم کلی اندر این شکل کری، به پیوستگی (نفس کلی است) بدو. (و) پراکنده شدن اجزای این جسم جزوی – که جسد مردم است – پس از جدا شدن نفس جزوی از او، گواست بر درستی این قول، اعنی که چو به جدایی نفس جزوی از این جسم جزوی که جسد است اجتماع اجزای او همی به افتراق بدل شود، مر جسم کلی را به جدا شدن نفس کلی از او هم این حال لازم آید. و چو معلوم کردیم که اگر عنایت نفس کلی از عالم جسم منقطع شود، این اجتماع که مر جسم راست به افتراق بدل شود، و مر این اجتماع را علت ترکیب مفردات طبایع است بر هیولی تا هر یکی از این چهار قسم جسم بدانچه دو طبع مختلف که اندر او صورت است و او از آن دو طبع بر هیولی که بردارنده آن است مرکب شده است اندر مکانی که بدو مخصوص است بایستاده است، مر افتراق این جسم را علت برخاستن مفردات طبایع باشد از هیولی، اعنی اگر عنایت نفس کلی از عالم برخیزد، برخاستن عنایت او از عالم آن باشد که صورت های عالم به جملگی از اجسام برخیزد – از بهر آنکه منبع و مکان صورت ها نفس است و طبایع اندر اجسام عالم صورت هاست – و چو صورت ها برخیزد مفردات طبایع برخیزد – از بهر آنکه مفردات طبایع صورت های اولی اند – آن گاه مر اجزای عالم را افتراق لازم آید. و چو مفردات طبایع از جسم برخیزد، مر جسم را وجود نماند، (از بهر آنکه وجود جسم به وجود) صورت است اندر هیولی و مر هیولی را بی صورت وجود نیست البته. و چو صورت به نفس بازگردد، مر هیولی را وجود نماند و چو صورت ها از جسم عالم برخاست، آن گاه جسم موجود نباشد تا گوییم : او متفرق شود.

Ва ин баён ки мо кардем мари хирадмандро далелӣ равшанаст ( бар ) чигунагии бархестани ҷисм , бо онкии вуҷӯди ин ҷисми куллӣ бо ин сӯрат бӯдаасту мари инро бе ин сӯрат вуҷӯд нест . Ва ҳаракоти ақсоми ҷисм ба сабаби ин табоиъ ки андари эшон мураккабаст - ва он табоиъи сӯратҳои аҷсомаст - сӯии маркази андари маконҳои хеш то олам бидон ҳаракот ( низом ) ва инзимом ёфтааст , бар дурустии ин қавли гўост . Ва чу ҳол инаст , моро зоҳири шдкаҳ агар анояти нафаси куллӣ аз олам бархезад , мари ҷисмро вуҷӯд намонад , аз баҳри онкии бархестани анояти нафас аз ҷисм ба бархестан табоиъ бошад аз ҳиўлӣ , ва чу ин ду чиз ки вуҷӯд ҳар яке аз он ( ба вуҷӯд ) ёр ӯст бо ӯ аз якдигар ҷудо шаванд , мари мураккаби эшонро ки ҷисмаст вуҷӯд намонад , аз баҳри онкӣ ҳар яке аз ин ду чиз ба зоти хеш қоим нест . Ва бад-ӣни шарҳ зоҳир шуд ки иллати вуҷӯди ҷисми эҳтиёҷ нафасаст бад-ӣни амали азим ки ҳаме кунад , аз баҳри онкии нафас аз ин амали ҷуз ба бе ниёзии хеши даст боз надорад ва чу адами ҷисм ба бе ниёзии нафас мутаъаллиқаст , вуҷӯди ҷисмро иллати эҳтиёҷ нафас бошад . Ва ин бурҳонӣ равшанаст .

و این بیان که ما کردیم مر خردمند را دلیلی روشن است (بر) چگونگی برخاستن جسم، با آنکه وجود این جسم کلی با این صورت بوده است و مر این را بی این صورت وجود نیست. و حرکات اقسام جسم به سبب این طبایع که اندر ایشان مرکب است- و آن طبایع صورت های اجسام است- سوی مرکز اندر مکان های خویش تا عالم بدان حرکات (نظام) و انضمام یافته است، بر درستی این قول گواست. و چو حال این است، ما را ظاهر شدکه اگر عنایت نفس کلی از عالم برخیزد، مر جسم را وجود نماند، از بهر آنکه برخاستن عنایت نفس از جسم به برخاستن طبایع باشد از هیولی، و چو این دو چیز که وجود هر یکی از آن (به وجود) یار اوست با او از یکدیگر جدا شوند، مر مرکب ایشان را که جسم است وجود نماند، از بهر آنکه هر یکی از این دو چیز به ذات خویش قایم نیست. و بدین شرح ظاهر شد که علت وجود جسم احتیاج نفس است بدین عمل عظیم که همی کند، از بهر آنکه نفس از این عمل جز به بی نیازی خویش دست باز ندارد و چو عدم جسم به بی نیازی نفس متعلق است، وجود جسم را علت احتیاج نفس باشد. و این برهانی روشن است.

Он гоҳ гӯйем ки чу ҳаме байнем ки аҷзои табоиъ ки андари шахс мардумаст , пас аз онкии мари нафаси ҷузвиро тоъат доштаасту мари сӯратҳои кули хешро раҳо накардааст , чу нафаси ҷузвӣ аз ӯ ҷудо шавад ҳамеи сӯии куллиёти хеш ки он аҷсом олам аст бозгардад ки анояти нафас куллӣ бидон аҷсом пайвастааст , ва бидон бозгаштан аз ин таклифҳои афзӯнӣ ки сипас аз ҳаракоту таколиф табиӣ ёфтааст - ва он ҳаракот ародӣаст - барраад , ин ҳол далеласт бронкаҳ чу нафаси ҷузвии пас аз онкии мари ин ҷисми ҷузвиро кор баста бошад ва бар сирати кули хеш рафта бошад андари талаби илму ҳикмати мари ақлро ки шараф диҳанда ӯст аз ин шахс ҷудо шавад ( ва ) сӯии кул хеш бозгардад ки анояти ақл куллӣ бидон пайвастааст , ва бидон бозгаштан аз ин таклифҳои амалии шаръӣ ки мари онро сипас аз амалҳои ҷисмӣ - ки ба сабаби иморат ҷасад бидон ҳоҷатмандаст - бпзирФтаҳаст , низ барраад . Ва ин беонешоФӣаст .

آن گاه گوییم که چو همی بینیم که اجزای طبایع که اندر شخص مردم است، پس از آنکه مر نفس جزوی را طاعت داشته است و مر صورت های کل خویش را رها نکرده است، چو نفس جزوی از او جدا شود همی سوی کلیات خویش که آن اجسام عالم است بازگردد که عنایت نفس کلی بدان اجسام پیوسته است، و بدان بازگشتن از این تکلیف های افزونی که سپس از حرکات و تکالیف طبیعی یافته است- و آن حرکات ارادی است- برهد، این حال دلیل است برآنکه چو نفس جزوی پس از آنکه مر این جسم جزوی را کار بسته باشد و بر سیرت کل خویش رفته باشد اندر طلب علم و حکمت مر عقل را که شرف دهنده اوست از این شخص جدا شود (و) سوی کل خویش بازگردد که عنایت عقل کلی بدان پیوسته است، و بدان بازگشتن از این تکلیف های عملی شرعی که مر آن را سپس از عمل های جسمی- که به سبب عمارت جسد بدان حاجتمند است- بپذیرفته است، نیز برهد. و این بیانی شافی است.

Аммо агар касе гуяд : чаҳ далеласт бар онкии вуҷӯди ҷисм ба вуҷӯд табоиъаст ? ва мункир шавад мари ин қавлро ки мо гуфтем ки муфрадоти табоиъи андари ҷисми сӯрат ҳоанд , ва гуяд : табоиъ эърозаст ва ба бархестани эърози ҷавҳар ( бархезад , ва далел ҷӯяд ) бар онкии табоиъи андари ҷисм аз нафаси мавҷӯд шудааст албата , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки аз ӯ бипурсем ки чаҳ гӯйӣ ки ончӣ ӯ на сард бошад ва на гарм ва на тар бошад ва на хушк , ҷисм бошад ё на ? агар гуяд : бошад , гӯйем : моро бинмоӣ ҷисмӣ ки мар ӯро аз ин эъроз чизе нест ,у наёбади ҷисмӣ ки мар ӯро аз ин сифот чизе набошад албата ва маълум шавадаш ки вуҷӯди ҷисм ба вуҷӯди ин сӯратҳост . Ва низ гӯйем андари ради қавл ӯ , ки агар раво бошад ки ончии андар ӯ на гармӣ бошад ва на сардӣ ва натарӣ ва на хушкӣ ҷисм бошад , воҷиб ояд ки ончии ин табоиъи андар ӯ мавҷӯд бошад на ҷисм бошад , ва маҳоласт қавл касе ки гуяд : ончии гарм ва хушкаст ва ё гарм тараст ва ё сард ва тараст ва ё сард ва хушкаст ҷисм нест . Ва чу ончӣ бо ин сифатҳост ҷисмаст , ончӣ бе ин сифат ҳо бошад на ҷисм бошад . Пас дуруст кардем ки агар табъ набошад , ҷисм набошад албата .

اما اگر کسی گوید: چه دلیل است بر آنکه وجود جسم به وجود طبایع است؟ و منکر شود مر این قول را که ما گفتیم که مفردات طبایع اندر جسم صورت ها اند، و گوید: طبایع اعراض است و به برخاستن اعراض جوهر (برخیزد، و دلیل جوید) بر آنکه طبایع اندر جسم از نفس موجود شده است البته، جواب ما مر او را آن است که از او بپرسیم که چه گویی که آنچه او نه سرد باشد و نه گرم و نه تر باشد و نه خشک، جسم باشد یا نه؟ اگر گوید: باشد، گوییم: ما را بنمای جسمی که مر او را از این اعراض چیزی نیست، و نیابد جسمی که مر او را از این صفات چیزی نباشد البته و معلوم شودش که وجود جسم به وجود این صورت هاست. و نیز گوییم اندر رد قول او، که اگر روا باشد که آنچه اندر او نه گرمی باشد و نه سردی و نه تری و نه خشکی جسم باشد، واجب آید که آنچه این طبایع اندر او موجود باشد نه جسم باشد، و محال است قول کسی که گوید: آنچه گرم و خشک است و یا گرم تر است و یا سرد و تر است و یا سرد و خشک است جسم نیست. و چو آنچه با این صفت هاست جسم است، آنچه بی این صفت ها باشد نه جسم باشد. پس درست کردیم که اگر طبع نباشد، جسم نباشد البته.

Аммо ҳуҷҷат бар онкии табоиъи андари ҷисми сӯратҳост на эърозаст , онаст ки арз он бошад ки чу ӯ аз ҳомил хеш бархезад ҳомил ӯ мавҷӯд бошад , чунонкии гардии андари гӯйу чаҳорсуеи андари чаҳорсуӣу мижау буии андари чизи вои мижау буи эърозанд , ва агар аз мум гӯйӣ кунем гирд , чу мар ӯро чаҳорсуӣ кунему гардӣ аз ӯ бишавад , айни он мум ба бархестани гардӣ ки андар ӯ арз буд бархезад , ва ҳам инаст ҳоли дигари эъроз ки андар ҷавҳар ояду бишавад . Ва аммо сӯрат он бошад ки агар ӯ аз мусаввир ӯ бархезад , мари мусаввир ӯро вуҷӯд намонад , бо онкии мари ҷисмро ҷавҳаряти бад-ӣни сӯратҳост ки андар ӯст аз гармӣу сардӣу хушкӣ ватарӣ ва ин сӯратҳо ба ҷавҳаряти аввалитар аз ҳиўлӣанд , аз баҳри онкии феъли мари ин сӯратҳо рост на ( мар ) ҳиўлиро , ончии мар ӯро феъл бошад , ба ҷавҳаряти аввалитар аз он бошад ки мар ӯро феъл набошад , чунонкии андари ин маънии пеш аз ин андари ин китоб сухан гуфтаем . Ва чу зоҳираст ки феъли мари табоиъи рост , зоҳираст ки табоиъи андари ҷисм эъроз нестанд . Ва чу эъроз нестанду ҷавҳари ҷисми номи табоиъӣ бадишон ёфтааст , мари эшонро сӯрат гӯйем , аз баҳри онкии шарафи ҳиўлӣ ба сӯратаст на ба арз . Ва чу дуруст кардем ки ин табоиъ эъроз нестанд , сазовор будӣ ки гуфтемӣ ҷавоҳиранд ,у лекини ҷавҳари ҷисм мураккабаст аз ин сӯратҳо ва аз ҳиўлӣ ки баргиранда онаст ,у мари он мураккабро ҳаме ҷавҳар гӯйем , мари як баҳрро аз ин ҷавҳар ҷавҳар нагуфтем . Аммо гӯйем ки ин баҳра ки сӯратаст аз ин ҷавҳар ки ӯ мураккабаст аз ҳиўлӣу сӯрат , ба ҷавҳаряти аввалӣ тараст аз он баҳра ки ҳиўлӣаст . Пас ( дуруст кардем ки табоиъи андар ) ҷисми сӯрат ҳоанд ва ба бархестани сӯрат мусаввир бархезад .

اما حجت بر آنکه طبایع اندر جسم صورت هاست نه اعراض است، آن است که عرض آن باشد که چو او از حامل خویش برخیزد حامل او موجود باشد، چنانکه گردی اندر گوی و چهارسویی اندر چهارسوی و مژه و بوی اندر چیز وا مژه و بوی اعراض اند، و اگر از موم گویی کنیم گرد، چو مر او را چهارسوی کنیم و گردی از او بشود، عین آن موم به برخاستن گردی که اندر او عرض بود برخیزد، و هم این است حال دیگر اعراض که اندر جوهر آید و بشود. و اما صورت آن باشد که اگر او از مصور او برخیزد، مر مصور او را وجود نماند، با آنکه مر جسم را جوهریت بدین صورت هاست که اندر اوست از گرمی و سردی و خشکی و تری و این صورت ها به جوهریت اولی تر از هیولی اند، از بهر آنکه فعل مر این صورت ها راست نه (مر) هیولی را، آنچه مر او را فعل باشد، به جوهریت اولی تر از آن باشد که مر او را فعل نباشد، چنانکه اندر این معنی پیش از این اندر این کتاب سخن گفته ایم. و چو ظاهر است که فعل مر طبایع راست، ظاهر است که طبایع اندر جسم اعراض نیستند. و چو اعراض نیستند و جوهر جسم نام طبایعی بدیشان یافته است، مر ایشان را صورت گوییم، از بهر آنکه شرف هیولی به صورت است نه به عرض. و چو درست کردیم که این طبایع اعراض نیستند، سزاوار بودی که گفتیمی جواهرند، و لیکن جوهر جسم مرکب است از این صورت ها و از هیولی که برگیرنده آن است، و مر آن مرکب را همی جوهر گوییم، مر یک بهر را از این جوهر جوهر نگفتیم. اما گوییم که این بهره که صورت است از این جوهر که او مرکب است از هیولی و صورت، به جوهریت اولی تر است از آن بهره که هیولی است. پس (درست کردیم که طبایع اندر) جسم صورت ها اند و به برخاستن صورت مصور برخیزد.

Ва аммо далел бар онкии табоиъи андари ин ҷисми куллӣ ки оламаст аз нафаси куллӣ мавҷӯд шудааст , онаст ки мусаввирот бар ду гӯнааст : ё табиӣаст ё сниъӣ (аст . ) аммо мусаввироти табиӣ чу ҷавоҳир маъданӣасту наботу ҳайвон , ва аммо сниъӣ чу маснӯъоти мардуму ҷуз мардумаст аз ҳайвонот . Ва андари маснӯъоти мардуми осори қасд зоҳираст бидонча аз ҳар маснӯъӣ ҳаме бидон сӯрат ки дорад феълӣ ояд ки он феъл ( аз ӯ ) ҷуз бидон сӯрат ҳаме наёяд . Бар мисоли қалам ки тарошидау шикофтау сар бурӣда бошад то феъли китобат аз ӯ бад-ӣни сӯратҳо ки дорад бияёд ва чу мҳбраҳ ки аз обгина карда бошад ки мари обро бипазирад ва нарм нашавад ва танг бошад то ҳбр бисёр бадв андар шавад , сараши нигун ба ҷўФ ӯ фурӯ бошад то ҳбри бадв фурӯ шавад ва агар биўФтд ҳбр наризад ва ба қалам аз ӯ бар андозаи ҳоҷати нависанда бар ояд . Ва ин ҳамаи осори қасд сонеъ ӯст ки андари сӯрат ӯ пайдост вази он пораи гавҳари обгинаи ин феълҳо ҷузи бад-ӣни сӯрати қасдӣ ки ёфта аст наёяд . Пас донистем ки мари ин обгинаи пораро бад-ӣни сӯрат сонеъӣ кардааст ба қасд , чаҳ агар ин гавҳари пора аз зоти хеши бад-ӣн сӯрат шудӣ , боистӣ ки ҳамаи гавҳари обгинаи ҷузи бад-ӣни сӯрат мҳбраҳ набӯдӣ албата . Ва чу ҳол инаст ки феъл аз мусаввирот ба сӯратҳоӣ ки дорад далеласт бар қасди сонеъи он ба тасвири мари он аҷсомро бидон сӯратҳо то гӯйем ки оташ низ мусаввирӣасту гармӣу хушкӣу равшании мар ӯро сӯратҳост каз ӯ бад-ӣни сӯратҳо ҳаме сӯхтану хушк кардану равшан кардану ҷуз он ояд , пас лозим ояд ки ин мусаввири бад-ӣни сӯрат ба қасди сонеъӣ шудааст , на ба зоти хеш . Чаҳ агар мари ҷисмро ба зоти хеши феълӣ будӣ , воҷиб омадӣ ки феъл ӯ яке будӣ бидонча як ҷавҳар буд . Ва агар чунин будӣ , боистӣ ки ҳамаи ҷисми оташ будӣ ё об будӣ ё ҷузи он . Ва ҳам инаст сухани андар ҳар қисмӣ аз ақсоми ҷисм ки мар ҳар якеро аз он феълӣаст ки он феъл аз он ҳаме бидон сӯрат ояд , ( чунонкӣ аз оби ҳамеи хокро сириштан ояд ба сӯратҳоитарӣу сардӣ ки андар ӯаст ва аз боди мари оташро қавӣ кардан ояд ба сӯратҳои гармӣ ватарӣ ки андар ӯст . )у мари мусаввироти табиӣ (ро ) – аз наботу ҳайвон – саноатаст аз нуфуси номӣу ҳиссӣ ки андар эшонасту мар ҳар якеро аз эшон қасд бидон сӯратаст ки қудрат бар ( изҳор он ёфтаанд ва аз он ) ҳаме натавонанд гузаштан .

و اما دلیل بر آنکه طبایع اندر این جسم کلی که عالم است از نفس کلی موجود شده است، آن است که مصورات بر دو گونه است: یا طبیعی است یا صنیعی (است.) اما مصورات طبیعی چو جواهر معدنی است و نبات و حیوان، و اما صنیعی چو مصنوعات مردم و جز مردم است از حیوانات. و اندر مصنوعات مردم آثار قصد ظاهر است بدانچه از هر مصنوعی همی بدان صورت که دارد فعلی آید که آن فعل (از او) جز بدان صورت همی نیاید. بر مثال قلم که تراشیده و شکافته و سر بریده باشد تا فعل کتابت از او بدین صورت ها که دارد بیاید و چو محبره که از آبگینه کرده باشد که مر آب را بپذیرد و نرم نشود و تنگ باشد تا حبر بسیار بدو اندر شود، سرش نگون به جوف او فرو باشد تا حبر بدو فرو شود و اگر بیوفتد حبر نریزد و به قلم از او بر اندازه حاجت نویسنده بر آید. و این همه آثار قصد صانع اوست که اندر صورت او پیداست وز آن پاره گوهر آبگینه این فعل ها جز بدین صورت قصدی که یافته است نیاید. پس دانستیم که مر این آبگینه پاره را بدین صورت صانعی کرده است به قصد، چه اگر این گوهر پاره از ذات خویش بدین صورت شدی، بایستی که همه گوهر آبگینه جز بدین صورت محبره نبودی البته. و چو حال این است که فعل از مصورات به صورت هایی که دارد دلیل است بر قصد صانع آن به تصویر مر آن اجسام را بدان صورت ها تا گوییم که آتش نیز مصوری است و گرمی و خشکی و روشنی مر او را صورت هاست کز او بدین صورت ها همی سوختن و خشک کردن و روشن کردن و جز آن آید، پس لازم آید که این مصور بدین صورت به قصد صانعی شده است، نه به ذات خویش. چه اگر مر جسم را به ذات خویش فعلی بودی، واجب آمدی که فعل او یکی بودی بدانچه یک جوهر بود. و اگر چنین بودی، بایستی که همه جسم آتش بودی یا آب بودی یا جز آن. و هم این است سخن اندر هر قسمی از اقسام جسم که مر هر یکی را از آن فعلی است که آن فعل از آن همی بدان صورت آید، (چنانکه از آب همی خاک را سرشتن آید به صورت های تری و سردی که اندر او است و از باد مر آتش را قوی کردن آید به صورت های گرمی و تری که اندر اوست.) و مر مصورات طبیعی (را) – از نبات و حیوان – صناعت است از نفوس نامی و حسی که اندر ایشان است و مر هر یکی را از ایشان قصد بدان صورت است که قدرت بر (اظهار آن یافته اند و از آن) همی نتوانند گذشتن.

Он гоҳ гӯйем ки ин сӯратҳои бисёр мухталиф ки мо бар аҷсоми оламу ашхоси наботу ҳайвон ҳаме байнем , аз ду берун нест : ё аз зоти ҷисм омадааст , ё аз чизе омадааст ки он ҷуз ҷисмаст . Агар касе гуяд : аз ҷисм омадааст ба ҷисмят ӯ , гӯйем ки агар чунин будӣ , боистӣ ки ҳамаи ҷисм ба як сӯрат будӣ , аз баҳри онкии ҷисмяти андари куллияти ҷисм яксонасту сӯратҳои мутазоду мухталиф ( андари ҷисм мавҷӯдаст , ва раво набошад ки андари як чиз аз зот ӯ сӯратҳои мутазоду мухталиф ) ояд , бо онкии ҷисм ба куллияти хеши як ҷавҳараст ва чаҳор қисмаст ва ҳар қисмӣ аз ӯ ба сӯратӣаст ё зид ё мухолифи дигари қисм , чунонкии сӯрати қисми оташи зиди сӯрати қисм обасту мухолифи қисм бодаст , ва ҳам инаст ҳоли дигари ақсоми ҷисми андари сӯратҳо ки дорад . Ва чу ҳол инаст , агар ҷисми мусаввир хешаст , воҷиб ояд ки мусаввири қисми оташ обаст ё дигари ақсом . Он гоҳ ҳар қисмии мусаввир ( ва ) фоили ёр хеш бошад ба рӯе ва ба дигар рӯй мафъӯлу мусаввири ёр хеш бошад , ва ин ҳол маҳол бошаду қавлӣ ки маҳолро лозими орад маҳол бошад . Пас ин қавл ки касе гуяд : ин сӯратҳо андари ҷисм аз зоти ҷисм омадааст , маҳоласт .

آن گاه گوییم که این صورت های بسیار مختلف که ما بر اجسام عالم و اشخاص نبات و حیوان همی بینیم، از دو بیرون نیست: یا از ذات جسم آمده است، یا از چیزی آمده است که آن جز جسم است. اگر کسی گوید: از جسم آمده است به جسمیت او، گوییم که اگر چنین بودی، بایستی ک همه جسم به یک صورت بودی، از بهر آنکه جسمیت اندر کلیت جسم یکسان است و صورت های متضاد و مختلف (اندر جسم موجود است، و روا نباشد که اندر یک چیز از ذات او صورت های متضاد و مختلف) آید، با آنکه جسم به کلیت خویش یک جوهر است و چهار قسم است و هر قسمی از او به صورتی است یا ضد یا مخالف دیگر قسم، چنانکه صورت قسم آتش ضد صورت قسم آب است و مخالف قسم باد است، و هم این است حال دیگر اقسام جسم اندر صورت ها که دارد. و چو حال این است، اگر جسم مصور خویش است، واجب آید که مصور قسم آتش آب است یا دیگر اقسام. آن گاه هر قسمی مصور (و) فاعل یار خویش باشد به رویی و به دیگر روی مفعول و مصور یار خویش باشد، و این حال محال باشد و قولی که محال را لازم آرد محال باشد. پس این قول که کسی گوید: این صورت ها اندر جسم از ذات جسم آمده است، محال است.

Ва чу дуруст кардем ки сӯратҳо андари ҷисм на аз зоти ҷисм омадааст , дуруст шуд ки аз сонеъӣ омадааст ба қасд ки он сонеъ на ҷисмасту лекин ҷавҳараст , аз баҳри онкии ҷисм ҷавҳарасту ҷавҳар аз арз сӯрат напазирад .

و چو درست کردیم که صورت ها اندر جسم نه از ذات جسم آمده است، درست شد که از صانعی آمده است به قصد که آن صانع نه جسم است و لیکن جوهر است، از بهر آنکه جسم جوهر است و جوهر از عرض صورت نپذیرد.

Ва чу он сонеъ ҷавҳараст ва на ҷисмаст , нафасаст ки мутасаррифи андар ҷисм ӯст . Ва тасарруфи нуфуси наботӣу ҳайвонии андари табоиъ ба тасвири мари ашхоси наботу ҳайвонро ба сӯратҳои ону тасарруфи нафаси инсонии андари қисми хокӣ аз ҷисм ки он пазироӣ сӯратасту андари чизҳои наботӣу ҳайвонӣ аз чӯбҳоу баргҳоу самғҳоу пӯстҳои набот ва ( аз ) устихонҳо ва сарвҳоу ҷузи он ки ҷавҳари хокӣ бар он ғолибаст , бар дурустии ин қавли гўост . Пас дуруст кардем ки вуҷӯди ҷисм ба вуҷӯд табоиъасту табоиъи андари ҷисми сӯрат ҳоанд на эърозанд ,у табоиъи андари ҷисм аз нафаси мавҷӯд шудаасту нафас ҷавҳарасту ҷуз ҷисмаст ва ба макон ҳоҷатманд несту афъол ӯ андари ҷисм пдидоиндаҳаст . Ва бад-ӣни шарҳ зоҳир кардем ки нафаси мардуми андари ҷисм на аз ҷисм омадааст , аз баҳри онкии ҷисм мутаноҳӣаст ва чу ҷисм мутаноҳӣасту нафаси андар ӯ омадааст , ҷуз ( аз ) ӯ омадаасту ҷуз аз мутаноҳӣ омадааст , бал аз на мутаноҳӣ омадааст ва на мутаноҳӣ нафасаст . Пас нафаси мардум аз ҷавҳарии номутаноҳии андари ҷисми мутаноҳӣ омадааст ва ба зот хеш наёмадааст , бал ( ки ) ба қасди сонеъи олам омадааст .

و چو آن صانع جوهر است و نه جسم است، نفس است که متصرف اندر جسم اوست. و تصرف نفوس نباتی و حیوانی اندر طبایع به تصویر مر اشخاص نبات و حیوان را به صورت های آن و تصرف نفس انسانی اندر قسم خاکی از جسم که آن پذیرای صورت است و اندر چیزهای نباتی و حیوانی از چوب ها و برگ ها و صمغ ها و پوست های نبات و (از) استخوان ها و سروها و جز آن که جوهر خاکی بر آن غالب است، بر درستی این قول گواست. پس درست کردیم که وجود جسم به وجود طبایع است و طبایع اندر جسم صورت ها اند نه اعراض اند، و طبایع اندر جسم از نفس موجود شده است و نفس جوهر است و جز جسم است و به مکان حاجتمند نیست و افعال او اندر جسم پدیدآینده است. و بدین شرح ظاهر کردیم که نفس مردم اندر جسم نه از جسم آمده است، از بهر آنکه جسم متناهی است و چو جسم متناهی است و نفس اندر او آمده است، جز (از) او آمده است و جز از متناهی آمده است، بل از نه متناهی آمده است و نه متناهی نفس است. پس نفس مردم از جوهری نامتناهی اندر جسم متناهی آمده است و به ذات خویش نیامده است، بل (که) به قصد صانع عالم آمده است.

Ва қасди сонеъи олами андар овардан ( мари нафасро андар ) ҷисм , он бӯдааст то беҳтар аз он шавад ки бӯдааст ,у беҳтар шудани ҷисм аз муҷовират ӯ бо нафас бар дурустии ин қавли гўост , чунонкии пеш аз ин гуфтем . Ва мари нафасро аз пайвастан ба ҷисм ҳаме ёфтан лаззот ҳосил шавад ки ӯ аз офариниш бидон моиласт ,у оғози лиззатҳои ӯ лиззат ҳиссӣаст ки ҳайвон бенутқ бо мардум бидон шарикаст . Ва бидонча андари мардуми ҷавҳарӣ дигараст ки он мари илмро пазирндааст ва он ҷавҳари ақл ғарӣзӣаст , аз маҳсусот ба мардуми лаззотӣ пайвастааст ки дигари ҳайвон аз он бенасибанд , чу лиззат ёфтан ӯ аз шириниҳоу туршиҳоу тезиҳо ( ва ) алвони вази ҷавоҳири вази нигорҳоу сӯратҳои некӯу ҷузи он , ( ки ) андари қавл ӯ ба шарҳ лаззот гуфта шудааст .

و قصد صانع عالم اندر آوردن (مر نفس را اندر) جسم، آن بوده است تا بهتر از آن شود که بوده است، و بهتر شدن جسم از مجاورت او با نفس بر درستی این قول گواست، چنانکه پیش از این گفتیم. و مر نفس را از پیوستن به جسم همی یافتن لذات حاصل شود که او از آفرینش بدان مایل است، و آغاز لذت های او لذت حسی است که حیوان بی نطق با مردم بدان شریک است. و بدانچه اندر مردم جوهری دیگر است که آن مر علم را پذیرنده است و آن جوهر عقل غریزی است، از محسوسات به مردم لذاتی پیوسته است که دیگر حیوان از آن بی نصیب اند، چو لذت یافتن او از شیرینی ها و ترشی ها و تیزی ها (و) الوان وز جواهر وز نگارها و صورت های نیکو و جز آن، (که) اندر قول او به شرح لذات گفته شده است.

Ва ҳар ки аз мардуми андари илм бартар ояд , аз ин лаззот ки бҳоем бо ӯ андари он шарикаст давртар шавад , чунонкии фузалоу уқалоу ҳукамо ба қӯтӣ басанда кардаанду илму ҳикматро ҳамеи ҷӯянди вази он ҳаме сайр нашаванд . Ва ин ҳол далеласт бар онкии лиззати илму ҳикмати мари эшонро ҳаме аз лаззоти ҷисмонӣ боз дорад , ва низ далеласт бар онкии беҳтарии нафас андар ёфтан ӯст мари илму ҳикматро ки ғарази сонеъи олам аз овардан ӯ мари нафасро андари ин олам , онаст . Ва чу зоҳир кардем ки шарафи нафаси андари илм ва ҳикматасту ғарази сонеъ аз ин таълифу сунъ онаст ва дуруст кардем ки нафаси мардуми пас аз ҷудо шудан ӯ аз ин шахси ҳаме ба кул хеш бозгардад , воҷиб ояд ки лаззоти куллӣ аз кул ӯ бадв ба ёфтан ӯ расад мари илму ҳикматро . Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки мари нафаси мардумро пеш аз онкии андар ҷисм омад на ёфтан лиззат буд ва на хост , бали ҷавҳарии зинда буд шоиста мар ёфтан лаззоти абадиро , вази сонеъи ҳаким ки бар расонӣдани мари ҷавҳариро ба шарафӣ ки сазовор он бошад қудрат дорад , воҷиб бошад ки мари он ҷавҳарро зойеъ накунад ва аноят кунад бадв то ӯ бидонча шоиста онаст аз шараф ва камол бирасад .

و هر که از مردم اندر علم برتر آید، از این لذات که بهایم با او اندر آن شریک است دورتر شود، چنانکه فضلا و عقلا و حکما به قوتی بسنده کرده اند و علم و حکمت را همی جویند وز آن همی سیر نشوند. و این حال دلیل است بر آنکه لذت علم و حکمت مر ایشان را همی از لذات جسمانی باز دارد، و نیز دلیل است بر آنکه بهتری نفس اندر یافتن اوست مر علم و حکمت را که غرض صانع عالم از آوردن او مر نفس را اندر این عالم، آن است. و چو ظاهر کردیم که شرف نفس اندر علم و حکمت است و غرض صانع از این تالیف و صنع آن است و درست کردیم که نفس مردم پس از جدا شدن او از این شخص همی به کل خویش بازگردد، واجب آید که لذات کلی از کل او بدو به یافتن او رسد مر علم و حکمت را. و چو حال این است، گوییم که مر نفس مردم را پیش از آنکه اندر جسم آمد نه یافتن لذت بود و نه خواست، بل جوهری زنده بود شایسته مر یافتن لذات ابدی را، وز صانع حکیم که بر رسانیدن مر جوهری را به شرفی که سزاوار آن باشد قدرت دارد، واجب باشد که مر آن جوهر را ضایع نکند و عنایت کند بدو تا او بدانچه شایسته آن است از شرف و کمال برسد.

Ва чу нафас ба зоти хеш зиндааст – чунонкии пеш аз ин ( андари ин китоби шарҳи он ) гуфтем –у ончӣ ба зоти хеш зинда бошад ва ( мар ӯро ) ҳаме ба шарафӣ бояд расӣдан ки ӯ сазовор онаст , ночора аз он шараф давр бошад ва низ расӣдан ӯ бидон шараф ба иродат ӯ мутаъаллиқ бошад , ва чу дуруст шуд ки ғарази сонеъи оламу муаллифи ҷисми ташриф ( нафас )аст ба таълиму таҳким , пайдо омад ки ҷавҳари нафаси пеш аз ин беилм буд . Ва чу беилм буд ва расӣдан ӯ ба лаззотӣ ки он бартар аз ( лаззот ҷисмонӣаст ба ёфтан ) ӯст мари илмро ки он мар ӯро несту чизе аз ончии рағбат ӯ бидон бошад ҷуз ба таъйину таклиф ба дигари ҳоле ва сӯратӣ нашавад , воҷиб ояд ки сонеъи ҳакими бад-ӣни сунъи азими мари нафасро ҳаме аз маҳал беилмӣ ва белиззатӣ ба маҳали лиззати барад . Ва чу азимтар лиззатии мари нафасро ҳаме аз таҳсили илм ба ҳосил ояд ва ӯ мари илмро ҳаме аз ҷисм ёбад , иллат ёфтан нафаси мари лиззатро ҷисм бошад . Ва ёфтан нафаси мари лиззати ҳиссиро ба оғози вуҷӯди хеши андари ҷисму ҳарисӣ ӯ бар ону майл ӯ сӯии ону истеҳкоми таъаллуқ ӯ ба ҷасад бидон лиззат – аънӣ ки ҷасад ӯ бидон ҳамеи қавӣ тар шавад – ва пас аз он расӣдан ӯ ба лиззати нафсонӣ ба охири булӯғи хеш ( ба камоли нафсонӣ )у боз омадан ӯ аз лиззати ҳиссии бад-ӣни лиззати илмӣу музоъаф шудани рағбат ӯ андари он барҳасб ёфтан ӯ мари онро , бар дурустии ин қавл ки гуфтем : иллат расӣдани нафас ба куллияти лаззоти ҷавҳар ҷисмаст , гўост . Ва чу ҳол инаст ки нафаси мардум аз илми ҳаме ба лиззат ақлӣ расад , гӯйем ки мақсӯди муаллиф ба миёни ҷисму нафас аз ин таълиф онаст то мари нафасро ба лаззотии расонад ки ӯ сазовор онаст . Ва он лаззот ки нафаси мари онро биёбад , бар ду қисмаст : яке лиззат ҳиссӣаст ки нафас бидон ба миёнҷӣ ҷисм расад ,у дигари лиззат ақлӣаст ва нафас бидон ба миёнҷӣ илм расад , аз баҳри он буд ки расӯлони худои таъолии мари халқро бар омухтани илму кор бастан он ба лаззоти абадӣ навид доданду фоидаи нафас аз илми ҷузи лиззат чизе нест .

و چو نفس به ذات خویش زنده است – چنانکه پیش از این (اندر این کتاب شرح آن) گفتیم – و آنچه به ذات خویش زنده باشد و (مر او را) همی به شرفی باید رسیدن که او سزاوار آن است، ناچاره از آن شرف دور باشد و نیز رسیدن او بدان شرف به ارادت او متعلق باشد، و چو درست شد که غرض صانع عالم و مولف جسم تشریف (نفس) است به تعلیم و تحکیم، پیدا آمد که جوهر نفس پیش از این بی علم بود. و چو بی علم بود و رسیدن او به لذاتی که آن برتر از (لذات جسمانی است به یافتن) اوست مر علم را که آن مر او را نیست و چیزی از آنچه رغبت او بدان باشد جز به تعیین و تکلیف به دیگر حالی و صورتی نشود، واجب آید که صانع حکیم بدین صنع عظیم مر نفس را همی از محل بی علمی و بی لذتی به محل لذت برد. و چو عظیم تر لذتی مر نفس را همی از تحصیل علم به حاصل آید و او مر علم را همی از جسم یابد، علت یافتن نفس مر لذت را جسم باشد. و یافتن نفس مر لذت حسی را به آغاز وجود خویش اندر جسم و حریصی او بر آن و میل او سوی آن و استحکام تعلق او به جسد بدان لذت – اعنی که جسد او بدان همی قوی تر شود – و پس از آن رسیدن او به لذت نفسانی به آخر بلوغ خویش (به کمال نفسانی) و باز آمدن او از لذت حسی بدین لذت علمی و مضاعف شدن رغبت او اندر آن برحسب یافتن او مر آن را، بر درستی این قول که گفتیم: علت رسیدن نفس به کلیت لذات جوهر جسم است، گواست. و چو حال این است که نفس مردم از علم همی به لذت عقلی رسد، گوییم که مقصود مولف به میان جسم و نفس از این تالیف آن است تا مر نفس را به لذاتی رساند که او سزاوار آن است. و آن لذات که نفس مر آن را بیابد، بر دو قسم است: یکی لذت حسی است که نفس بدان به میانجی جسم رسد، و دیگر لذت عقلی است و نفس بدان به میانجی علم رسد، از بهر آن بود که رسولان خدای تعالی مر خلق را بر آموختن علم و کار بستن آن به لذات ابدی نوید دادند و فایده نفس از علم جز لذت چیزی نیست.

Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки лиззати ҳиссии фонӣ ба манзалати рамз ва мисласт аз лиззати нафсонии боқӣ ва расӣдани мардуми бад-ӣни лиззати фурӯдин мар ӯро чу навидӣаст аз офаридагори хеши сӯии он лиззати барин боқӣ , ва ин аз он ба маҳали чошнӣ ва намӯдорӣаст , ҳам чунонкии барг ҳар наботӣ ба оғози падед омадани хеш бар мисоли навидӣ ва намӯдорӣаст аз бори хеш . Набинӣ ки барг ҳар наботӣ монанди бор хешаст ба сӯрат , на ба таъму рангу буи ? пас гӯйем ки бори набот аз барг ба манзалат тоўиласт аз танзил , ва гӯйем ки брзигри хирадманд чу мари киштро бибинад , аз барг ӯ бар тухму бор ӯ далел гирад ва ҳам чунин боғбони ҳушёр чу ҳаме бинад ки барги зардолу бар мисоли бори хеш гирдасту барги дарахти бодом ба сӯрат бодомаст , чу ба барги дарахтӣ ки навруста бошад бингарад , аз сӯрат ӯ бар бор ӯ далел гирад . Ва маънии тоўил чизе нест магари бози бурдани мари чизеро бидонча аввал ӯ он бӯдааст ,у мари чизи падеди ояндаро бозгашт бидон чиз бошад каз ӯ падед омадааст , бар мисоли дарахтӣ ки падед ояд ва ба охир аз ӯ бор ҳамон ояд ки тухмаш ба оғоз бӯдааст . Ва чу мардум бар мисол дарахтаст ки бор ӯ ақласт бидонча ба охир аз ӯ ақл падед ояд , пас ин ҳол далеласт бар онкии иллати ин будаш ба оғоз ақл бӯдааст , чунонкии дарахти бодом ба оғоз бодом бӯдааст , ва ин эътиборӣаст ки офариниш бар дурустии он гўосту эътибор ( аз ) офариниш бар уқало воҷибаст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( Фоътбрўои ёўлии алобср ) .

و چو حال این است، گوییم که لذت حسی فانی به منزلت رمز و مثل است از لذت نفسانی باقی و رسیدن مردم بدین لذت فرودین مر او را چو نویدی است از آفریدگار خویش سوی آن لذت برین باقی، و این از آن به محل چاشنی و نموداری است، هم چنانکه برگ هر نباتی به آغاز پدید آمدن خویش بر مثال نویدی و نموداری است از بار خویش. نبینی که برگ هر نباتی مانند بار خویش است به صورت، نه به طعم و رنگ و بوی؟ پس گوییم که بار نبات از برگ به منزلت تاویل است از تنزیل، و گوییم که برزیگر خردمند چو مر کشت را ببیند، از برگ او بر تخم و بار او دلیل گیرد و هم چنین باغبان هشیار چو همی بیند که برگ زردآلو بر مثال بار خویش گرد است و برگ درخت بادام به صورت بادام است، چو به برگ درختی که نورسته باشد بنگرد، از صورت او بر بار او دلیل گیرد. و معنی تاویل چیزی نیست مگر باز بردن مر چیزی را بدانچه اول او آن بوده است، و مر چیز پدید آینده را بازگشت بدان چیز باشد کز او پدید آمده است، بر مثال درختی که پدید آید و به آخر از او بار همان آید که تخمش به آغاز بوده است. و چو مردم بر مثال درخت است که بار او عقل است بدانچه به آخر از او عقل پدید آید، پس این حال دلیل است بر آنکه علت این بودش به آغاز عقل بوده است، چنانکه درخت بادام به آغاز بادام بوده است، و این اعتباری است که آفرینش بر درستی آن گواست و اعتبار (از) آفرینش بر عقلا واجب است، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: ( فاعتبروا یاولی الابصر).

Ва чу ин бунёд бар гўоиии илм ки боқитар гўоиӣу ростгӯитар ( мзкӣ ӯст дурустаст , гӯйем ) ки лаззоти ҳиссӣ аз лаззоти ақлӣ ба манзалати барг себаст аз себ ки монндгӣ ба миёни эшон ҷуз ба шакл нест ки он дӣданӣаст . Ва қавли худои таъолӣ ки ҳаме ( аз ) биҳиштён ҳикоят кунад ки чу миваҳо андари биҳишти бидиҳандашон , эшон гӯйанд : ин бидон мива ҳо монад ки моро дода буданд пеш аз ин , ба монндгӣ бошад миёни ин миваҳоу миваҳои биҳишт , бад-ӣни оят , қавла : ( клмои рзқўои минҳои ман самараи рзқои қолўои ҳозои алзии рзқнои ман қаблу атўо ба мтшбҳоу ?лаами фӣҳо азўҷи мутаҳҳара ва ҳам фӣҳо халдун ) , бар дурустии ин қавл ҳуҷҷатаст . Ва бар хирадмандон воҷибаст аз ин лиззати хасиси аввалӣ бар он лиззати шарифи охиратии далел гирифтани вази амсолу румуз ки андари китоб худоӣаст – ки бар чизҳои ҷисмонии фурӯд омадааст – сӯии чизҳои ақлонӣ ки монандаи ( он )аст ба тоўили он роҳ ҷустан ва бар танзили иқбол кардану мари онро хори нодоштан ба умед расӣдан ба тааммули он , бар мисоли иқболи худованди дарахт бар баргу шох ӯ ба умеди тухму мива ӯ . Ва ҳар ки аз уқалои сӯии лиззати нафсонӣ аз роҳи нардбони илми риёзӣ баромадааст , донад ки лиззати ҳиссии андари ҷанби лиззати ақлӣ ба манзалати барг талхасту гандаи андари ҷанби бори ширину хуши буи ,у мари илмро ба умеди лиззат ҳиссӣ наҷуед ,у лекини гуруҳе ки мари илмро нашнохтанд , мари лиззат ӯро наёфтанду мари ҳавасҳои хешро илм ном ниҳоданд то ҷузи ранҷ аз он ҳосил наёварданд , лоҷарам чу мари лиззати нафсониро тасаввур боист кардан , ба ҷисм бозгаштанд ва гуфтанд ки ба олами латиф хӯрдан ва хуфтанаст , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд ба накӯҳиши андари эшон ( бад-ӣни оят , ) қавла : « иълмўни зҳрои ман алҳиўаҳи алднё ва ҳам ани алохраҳи ҳам ғФлўн » . Пас чунонкии миёни баргу бори дарахти ҷуз ба шакл монндгӣ нест ки он дӣданӣаст , миёни лиззати ҳиссӣу ақлӣ низ ҷуз ба ном монндгӣ нест ки он шуниданӣаст .

و چو این بنیاد بر گوایی علم که باقی تر گوایی و راستگوی تر (مزکی اوست درست است، گوییم) که لذات حسی از لذات عقلی به منزلت برگ سیب است از سیب که مانندگی به میان ایشان جز به شکل نیست که آن دیدنی است. و قول خدای تعالی که همی (از) بهشتیان حکایت کند که چو میوه ها اندر بهشت بدهندشان، ایشان گویند: این بدان میوه ها ماند که ما را داده بودند پیش از این، به مانندگی باشد میان این میوه ها و میوه های بهشت، بدین آیت، قوله: (کلما رزقوا منها من ثمره رزقا قالوا هذا الذی رزقنا من قبل و اتوا به متشبها و لهم فیها ازوج مطهره و هم فیها خلدون)، بر درستی این قول حجت است. و بر خردمندان واجب است از این لذت خسیس اولی بر آن لذت شریف آخرتی دلیل گرفتن وز امثال و رموز که اندر کتاب خدای است – که بر چیزهای جسمانی فرود آمده است – سوی چیزهای عقلانی که ماننده (آن) است به تاویل آن راه جستن و بر تنزیل اقبال کردن و مر آن را خوار ناداشتن به امید رسیدن به تامل آن، بر مثال اقبال خداوند درخت بر برگ و شاخ او به امید تخم و میوه او. و هر که از عقلا سوی لذت نفسانی از راه نردبان علم ریاضی برآمده است، داند که لذت حسی اندر جنب لذت عقلی به منزلت برگ تلخ است و گنده اندر جنب بار شیرین و خوش بوی، و مر علم را به امید لذت حسی نجوید، و لیکن گروهی که مر علم را نشناختند، مر لذت او را نیافتند و مر هوس های خویش را علم نام نهادند تا جز رنج از آن حاصل نیاوردند، لاجرم چو مر لذت نفسانی را تصور بایست کردن، به جسم بازگشتند و گفتند که به عالم لطیف خوردن و خفتن است، چنانکه خدای تعالی همی گوید به نکوهش اندر ایشان (بدین آیت،) قوله: « یعلمون ظهرا من الحیوه الدنیا و هم عن الاخره هم غفلون » . پس چنانکه میان برگ و بار درخت جز به شکل مانندگی نیست که آن دیدنی است، میان لذت حسی و عقلی نیز جز به نام مانندگی نیست که آن شنودنی است.

Он гоҳ гӯйем андари таъкиди ин сухан ,у мари набиштаи илоҳиро ки андари офоқ ва анфусаст ба мтобъони хонадон ҳақ намоем ба дастурӣ каз худованди рӯзгори хеш , аломоми алмстнсри биллоҳи маъаад абӣ темем бен аломоми аззоҳири лоъзори дайни аллоҳи Амиралмӯъминин - салавоти аллоҳи алайҳу алии обоӣаҳи алтоҳрину абноӣаҳи алокрмин - ёфтаем андари ҷазираи хуросон , ки ҳарисии мардум ба оғози кори хеш бар лиззати ҳиссӣ ки истеҳкоми ҷасад ӯ андар онаст ва расӣдан ӯ ба тамомии ин лиззат ба устувор шудан ҷасад ӯст , аз офариниш чу таклифаст мар ӯро аз сонеъ ӯ бар талаб кардан ин лиззати хасиси фонӣ ки ӯ аз он лиззати шарифи боқӣ ба манзалати барги талхи зишт гандааст аз миваи ширини некӯи шакл ( хуши буи . ) ва моро маълумаст ки агар ин таклифи офариниш - ки бештари халқ аз он ( ғофиланд – набӯдӣ , кӯдаки хиради андар ) шери модар рағбат накардӣу ғарази сонеъ аз сунъ ба ҳосил наомадӣ . Ва ин таклифро ҷузи бад-ӣни сиблат ( ки мари қӯт ) ҷозибаро ва ёфтан лиззати ҳиссиро андари нафас инсонӣ ниҳоданд ба оғоз , некӯтар аз ин ваҷҳе набӯд то кӯдаки хирад аз ғизо ношикеб омад . Ва бад-ӣни тадриҷи мар ӯро ба тамомии неъматҳои ҳиссии брсониднд то бидон ҷои расонид ки мари таклифи дувумро муҳтамил шуд . Ва таклифи дувуми он буд ки мари танзилро фурӯ фиристоданду мар ӯро бар пазируфтан он ҳс карданд ва навид додандаш ки агар мари инро бипазирӣу азизи доряш ва бар ин кор кунӣ , ба лиззати ҷовидии сипарии ношавандаи рисӣ . Ва монанда карданд мари лиззати нафсониро ки боқӣаст бад-ӣни лиззати ҷисмонии фонӣ , бидон сабаб ки мари ин лиззати ҳиссиро бар мисоли чошнӣ ва намӯдорӣ ёфта буд , ва бо он низ бгФтндш ки ба сарои охирати неъматҳост ки ӣнҷо зоҳир нест ва пӯшидааст , чунонкии худоӣ таъолӣ гуфт , қавла : ( Флои тааллуми мо ахФии ?лаами ман қурраи аъини ҷзоءи бмои конўои иъмлўн ) .

آن گاه گوییم اندر تاکید این سخن، و مر نبشته الهی را که اندر آفاق و انفس است به متابعان خاندان حق نماییم به دستوری کز خداوند روزگار خویش، الامام المستنصر بالله معد ابی تمیم بن الامام الظاهر لاعزار دین الله امیرالمومنین- صلوات الله علیه و علی آبائه الطاهرین و ابنائه الاکرمین- یافته ایم اندر جزیره خراسان، که حریصی مردم به آغاز کار خویش بر لذت حسی که استحکام جسد او اندر آن است و رسیدن او به تمامی این لذت به استوار شدن جسد اوست، از آفرینش چو تکلیف است مر او را از صانع او بر طلب کردن این لذت خسیس فانی که او از آن لذت شریف باقی به منزلت برگ تلخ زشت گنده است از میوه شیرین نیکو شکل (خوش بوی .) و ما را معلوم است که اگر این تکلیف آفرینش- که بیشتر خلق از آن (غافلند – نبودی، کودک خرد اندر) شیر مادر رغبت نکردی و غرض صانع از صنع به حاصل نیامدی. و این تکلیف را جز بدین سبیل (که مر قوت) جاذبه را و یافتن لذت حسی را اندر نفس انسانی نهادند به آغاز، نیکوتر از این وجهی نبود تا کودک خرد از غذا ناشکیبا آمد. و بدین تدریج مر او را به تمامی نعمت های حسی برسانیدند تا بدان جای رسانید که مر تکلیف دوم را محتمل شد. و تکلیف دوم آن بود که مر تنزیل را فرو فرستادند و مر او را بر پذیرفتن آن حث کردند و نوید دادندش که اگر مر این را بپذیری و عزیز داریش و بر این کار کنی، به لذت جاویدی سپری ناشونده رسی. و ماننده کردند مر لذت نفسانی را که باقی است بدین لذت جسمانی فانی، بدان سبب که مر این لذت حسی را بر مثال چاشنی و نموداری یافته بود، و با آن نیز بگفتندش که به سرای آخرت نعمت هاست که اینجا ظاهر نیست و پوشیده است، چنانکه خدای تعالی گفت، قوله: (فلا تعلم ما اخفی لهم من قره اعین جزاء بما کانوا یعملون).

Ва низ андари офариниш ( ба ) хати худои таъолии бнмўдндш ки он неъматҳои боқии охиратӣ аз ин неъматҳои фонии дунёе ба манзалат мивааст ки ӯ бар дарахт ба охир падед ояд аз барг ки ӯ бар дарахт ба аввал падед ояд . Ва ин неъматҳо аз он неъматҳо ба манзалати шер бе ҳеҷ мижааст ки як чизаст аз бисёр неъматҳои ин олимӣ ки шери хора ба охир бидон расад , аънии ҷумлагии неъматҳои ин олам аз бе ниҳояти неъматҳои он олам ба манзалат шераст ки ба кӯдак расад аз нахуст аз бисёр неъматҳои ин олам ,у чунонкии шери модари мари кӯдакро аз неъматҳои ин ҷаҳони чошнӣ буд , ин неъматҳо мари нафаси мардумро шер модар ӯсту модар ӯ ин оламаст , ва ба манзалат чошнӣаст мар ӯро ин неъматҳо аз неъматҳои бе ниҳояти охиратӣ . Ва бтрсонидндш ки агар мари ин таклифро напазирӣу мари инро хори дорӣ ва рад кунӣ , аз лиззати ҷовидии биўФтӣу мари туро аз ин лиззати ҳиссӣ ки ёфтае , ба куштан ҷудо кунем . Ва ин ҳукм бар офариниш ростаст , аз баҳри онкии танзили шери модари дайн буд ва ҳар ки мари онро рад кард , шери модари дунё аз ӯ бстднд ки он неъматҳои ин ҷаҳонӣ буд – аънии бкштндш – чунонкӣ ҳар кӯдакӣ ки шер модар нахурд бимирад . Ва мари радкунандаи шери халқиро худои кишту мари радкунандаи шери амреи рори сўл ӯ кишт ба ҳақ бар ҳукми фармони офариниш . Ва расонандаи ин пайғоми Муҳамади Мустафо ( с ) буд ва рост гуфту офариниш бар дурустии ин қавли гўост , аз баҳри онкии танзил суханӣ аст гуфта бар чизҳои ақлӣу мари онро монанда карда ба чизҳои ҳиссӣ , бар мисоли барги дарахт ки монандаи бораст ба сӯрати вази тухм ӯ андар ӯ мушобеҳатӣ беш нест , ва ҳар ки мари барги дарахтро наварзад ва хор дорадаш , мари бор ӯро наёбад , ҳам чунонкӣ ҳар ки аз лиззати ҳиссии бози истад ба оғоз нашав хеш , ба лиззат нафсонӣ нарасад ва ҳар ки аз барги дарахт бар бор ӯ далел нагирад , ( ҷуз ) аз барг ӯ мижаи наёбади вази бори мар ӯро умедӣ набошад . Ва ҳар ки мари баргро зойеъ кунад ба бор ӯ нарасад , чунонкии бештар аз мардумон рӯй аз танзил гардонидаанду мари шариъатро даст боз доштаанду хор гирифтаанд . ( ва ҳар ки андари дайни худоӣ аз баҳри раёсат ) дунёеи ҳаме рағбат кунад , он кас бо онкии даст аз дайн кӯтоҳ кардааст баробараст , аз баҳри он буд ки худоӣ ( таъолии мари шикоятиро ки андар ) замири расӯл ӯ буд аз уммати хеши андари китоб азиз бозгуфт бад-ӣни оят , қавла : (у қол алрасул ирби ани қавмии атхзўои ҳозои алқрءони мҳҷўро ) . Пас ҳар ки аз уммат бар танзили боистод ва ( мар ) тоўил талаб накард , бар мисол касе буд ки аз дарахт барг хӯрд вази бор давр монад .

و نیز اندر آفرینش (به) خط خدای تعالی بنمودندش که آن نعمت های باقی آخرتی از این نعمت های فانی دنیایی به منزلت میوه است که او بر درخت به آخر پدید آید از برگ که او بر درخت به اول پدید آید. و این نعمت ها از آن نعمت ها به منزلت شیر بی هیچ مژه است که یک چیز است از بسیار نعمت های این عالمی که شیر خواره به آخر بدان رسد، اعنی جملگی نعمت های این عالم از بی نهایت نعمت های آن عالم به منزلت شیر است که به کودک رسد از نخست از بسیار نعمت های این عالم ، و چنانکه شیر مادر مر کودک را از نعمت های این جهان چاشنی بود، این نعمت ها مر نفس مردم را شیر مادر اوست و مادر او این عالم است، و به منزلت چاشنی است مر او را این نعمت ها از نعمت های بی نهایت آخرتی. و بترسانیدندش که اگر مر این تکلیف را نپذیری و مر این را خوار داری و رد کنی، از لذت جاویدی بیوفتی و مر تو را از این لذت حسی که یافته ای، به کشتن جدا کنیم. و این حکم بر آفرینش راست است، از بهر آنکه تنزیل شیر مادر دین بود و هر که مر آن را رد کرد، شیر مادر دنیا از او بستدند که آن نعمت های این جهانی بود – اعنی بکشتندش – چنانکه هر کودکی که شیر مادر نخورد بمیرد. و مر ردکننده شیر خلقی را خدای کشت و مر ردکننده شیر امری رار سول او کشت به حق بر حکم فرمان آفرینش. و رساننده این پیغام محمد مصطفی (ص) بود و راست گفت و آفرینش بر درستی این قول گواست، از بهر آنکه تنزیل سخنی است گفته بر چیزهای عقلی و مر آن را ماننده کرده به چیزهای حسی، بر مثال برگ درخت که ماننده بار است به صورت وز تخم او اندر او مشابهتی بیش نیست، و هر که مر برگ درخت را نورزد و خوار داردش، مر بار او را نیابد، هم چنانکه هر که از لذت حسی باز ایستد به آغاز نشو خویش، به لذت نفسانی نرسد و هر که از برگ درخت بر بار او دلیل نگیرد، (جز) از برگ او مژه نیابد وز بار مر او را امیدی نباشد. و هر که مر برگ را ضایع کند به بار او نرسد، چنانکه بیشتر از مردمان روی از تنزیل گردانیده اند و مر شریعت را دست باز داشته اند و خوار گرفته اند. (و هر که اندر دین خدای از بهر ریاست) دنیایی همی رغبت کند، آن کس با آنکه دست از دین کوتاه کرده است برابر است، از بهر آن بود که خدای (تعالی مر شکایتی را که اندر) ضمیر رسول او بود از امت خویش اندر کتاب عزیز بازگفت بدین آیت، قوله: (و قال الرسول یرب ان قومی اتخذوا هذا القرءان مهجورا). پس هر که از امت بر تنزیل بایستاد و (مر) تاویل طلب نکرد، بر مثال کسی بود که از درخت برگ خورد وز بار دور ماند.

Он гоҳ гӯйем ки чу хирадманд бингарад андари фармони худои таъолӣ ки ҳаме фармоед мари расӯли хешро ки мари халқро бар пазируфтани дайн таклиф кун ба оёт бисёр , чунонкӣ гуфт , қавла : ( қтлўои аллазӣнаи лои иўмнўни биллоҳу лои болиўми алохр )у ҷузи ин , ( ва ) ҳамеи Фрмоидш ки мари эшонро навиди даҳ бар пазируфтани ҳақ ба неъматҳои абадӣ , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : ( аммо аллазӣнаи ءомнўоу ъмлўои алслҳти фалаами ҷинати алмоўии нзлои бмои конўои иъмлўн )у ҷузи он ,у ҳамеи Фрмоидш ки мари эшонро битарсон бар рад кардани дайни ҳақ ба азоби оташ , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ва аммо аллазӣнаи Фсқўои Фмоўҳми алнори клмои ародўои ани ихрҷўои минҳои аъидўои фӣҳоу қили ?лаами зўқўои азоби алнори кантам ба ткзбўн )у ҷузи он , мари ин қавлҳоро бо ончии андар офаринишаст баробар кунад , бибинад ки ин таклиф ҳақаст ва ин въду ваъид дурустаст , аз баҳри онкии хирадманд ҳаме бинад каз офариниши мардум ба оғоз нашав хеш бар лиззат ёфтан аз он ғизои заъиф бемижа ки шераст ҳарис омадааст ки ҳар соъатии мари онро ба хоҳиш ва гиристани ҳаме талаб кунад ( ва ) бар орзӯии он ҳаме аз хоб – ботарӣ димоғи хеш – ҳар соъатӣ бедор шавад , ва расӣдани кӯдаки хирад ба ҳамаи лиззати ҳиссӣ ки лиззати шери модараши андари ҷанби он ҷузвии сахт андакаст , ҷуз бидон ҳарисӣ ки офариниш бар ӯ афкандааст ва он таклифии зоҳир (аст , ) нест . Ва зоҳираст мари хирадмандро ки агар кӯдаки шери хор аз ин таклиф ки ӯ аз офариниш бар он мукаллафаст бозоистд ё боздорндш , ӯ ба оташи ғарӣзӣ ки андар ӯ мураккабаст ҳалок шаваду азоби оташи ғарӣзии азобӣ сахтаст . Ва агар мари ин таклифи робпзирд ва бар он кор кунад , ин оташ ки ёд кардем мар ӯро бнсоўд ва ба неъматҳои ҳиссӣ расад ки ҷумлагии он бисёраст ва чу мари онро ба шери андак бемижа изофа кунем азим бошад , пас ин ҳоли офариниши гўост бар онкӣ агар мардум аз расӯли худоӣ ( мар ) дайни ҳақ (ро ) қабул кунад , ба неъматҳои ( бисёр ) абадӣ расад ки он лиззат нафсонӣасту ҳаргизи оташи худои мар ӯро бнсоўд ва агар мари ин таклифи илоҳиро рад кунад , ба латаши ҷовидӣ муаззаб шавад . Ва он азоби мар ӯро ба ҷаҳл ӯ воҷиб шавад , ( чунонкии савобаш ба илми ҳаме воҷиб ояд . )у далел бар дурустии ин қавл ки гуфтем : оташи худоӣ бар мардум ба ҷаҳл ӯ лозим ояду мар ӯро савоб ба илм воҷиб шавад – пас аз онкӣ ба бурҳон ақлӣ намудем пеш аз инки лаззоти нафсонии шарифтар аз лаззот ҳиссӣаст бидонча ҳамеи мардум ба сабаб нодонистани масъалаи илмӣ аз таому шароби бозмонд - , қавл худоӣаст ки ҳаме гуяд , қавла : ( нори аллоҳи алмўқдаҳи алтии ттлъи алии алоФдаҳ ) . Ва чу ҳаме гуяд : оташи худоӣ онаст ки бар дилҳо ҷокўл шавад , ҳамеи намояд ки итилоъ ( ӯ бар дилҳои ҷоҳилонаст ки ) ба нури илм аз дониш ( баҳра ) наёфта бошад , ва мо ҳаме байнем ки чу аз мо чизеи пурсанад ки мо мари онро ндонем , бидон соъати оташи ғарӣзии ҳаме бар дили мо матлаъ шаваду ҳамаи ҷасад мо бидон гарм шавад ( ҳам чунонкӣ ба оташ гарм шавад ) . Ва ( чу ) дуруст кардем ки азоби оташи ҳаме ба ҷаҳл воҷиб ояд мардумро , пайдои омдбаҳи бурҳони халаф ки савобу неъмати ҷуз ба илм воҷиб наёяд . Он гоҳ гӯйем ки ин таклифи дувуми фармоишӣ ба манзалат тоўиласт аз он таклифи нахустин офаринишӣ ки он ҳирс кӯдакаст бар ғизо ки ба сабаб пазируфтан ин таклиф ӯ ҳаме ба неъматҳои бениҳоят расад ( ва ) агар мари инро рад кунад , ба оташ биёвезад .

آن گاه گوییم که چو خردمند بنگرد اندر فرمان خدای تعالی که همی فرماید مر رسول خویش را که مر خلق را بر پذیرفتن دین تکلیف کن به آیات بسیار، چنانکه گفت، قوله: (قتلوا الذین لا یومنون بالله و لا بالیوم الاخر) و جز این، (و) همی فرمایدش که مر ایشان را نوید ده بر پذیرفتن حق به نعمت های ابدی، چنانکه همی گوید، قوله: (اما الذین ءامنوا و عملوا الصلحت فلهم جنت الماوی نزلا بما کانوا یعملون) و جز آن، و همی فرمایدش که مر ایشان را بترسان بر رد کردن دین حق به عذاب آتش، چنانکه همی گوید، قوله: (و اما الذین فسقوا فماوهم النار کلما ارادوا ان یخرجوا منها اعیدوا فیها و قیل لهم ذوقوا عذاب النار کنتم به تکذبون) و جز آن، مر این قول ها را با آنچه اندر آفرینش است برابر کند، ببیند که این تکلیف حق است و این وعد و وعید درست است، از بهر آنکه خردمند همی بیند کز آفرینش مردم به آغاز نشو خویش بر لذت یافتن از آن غذای ضعیف بی مژه که شیر است حریص آمده است که هر ساعتی مر آن را به خواهش و گریستن همی طلب کند (و) بر آرزوی آن همی از خواب – با تری دماغ خویش – هر ساعتی بیدار شود، و رسیدن کودک خرد به همه لذت حسی که لذت شیر مادرش اندر جنب آن جزوی سخت اندک است، جز بدان حریصی که آفرینش بر او افکنده است و آن تکلیفی ظاهر (است،) نیست. و ظاهر است مر خردمند را که اگر کودک شیر خوار از این تکلیف که او از آفرینش بر آن مکلف است بازایستد یا بازدارندش، او به آتش غریزی که اندر او مرکب است هلاک شود و عذاب آتش غریزی عذابی سخت است. و اگر مر این تکلیف رابپذیرد و بر آن کار کند، این آتش که یاد کردیم مر او را بنساود و به نعمت های حسی رسد که جملگی آن بسیار است و چو مر آن را به شیر اندک بی مژه اضافه کنیم عظیم باشد، پس این حال آفرینش گواست بر آنکه اگر مردم از رسول خدای (مر) دین حق (را) قبول کند، به نعمت های (بسیار) ابدی رسد که آن لذت نفسانی است و هرگز آتش خدای مر او را بنساود و اگر مر این تکلیف الهی را رد کند، به لتش جاویدی معذب شود. و آن عذاب مر او را به جهل او واجب شود، (چنانکه ثوابش به علم همی واجب آید.) و دلیل بر درستی این قول که گفتیم: آتش خدای بر مردم به جهل او لازم آید و مر او را ثواب به علم واجب شود – پس از آنکه به برهان عقلی نمودیم پیش از اینکه لذات نفسانی شریف تر از لذات حسی است بدانچه همی مردم به سبب نادانستن مساله علمی از طعام و شراب بازماند - ، قول خدای است که همی گوید، قوله: (نار الله الموقده التی تطلع علی الافده). و چو همی گوید: آتش خدای آن است که بر دل ها جاکول شود، همی نماید که اطلاع (او بر دل های جاهلان است که) به نور علم از دانش (بهره) نیافته باشد، و ما همی بینیم که چو از ما چیزی پرسند که ما مر آن را ندانیم، بدان ساعت آتش غریزی همی بر دل ما مطلع شود و همه جسد ما بدان گرم شود (هم چنانکه به آتش گرم شود). و (چو) درست کردیم که عذاب آتش همی به جهل واجب آید مردم را، پیدا آمدبه برهان خلف که ثواب و نعمت جز به علم واجب نیاید. آن گاه گوییم که این تکلیف دوم فرمایشی به منزلت تاویل است از آن تکلیف نخستین آفرینشی که آن حرص کودک است بر غذا که به سبب پذیرفتن این تکلیف او همی به نعمت های بی نهایت رسد (و) اگر مر این را رد کند، به آتش بیاویزد.

Ва бар ин ҷойгаҳи нукта Эй гӯйем андари тасдиқи расӯл ( Мустафо ) ( ъ ) ки азимтар мукаллафӣ аз худои мари халқро ӯ буд ( ъ ) ва аз офариниш бар ончӣ гӯйем далели орем то ҷҳоли уммат ки моро бади дайни хонданду ҳуҷҷати мо ншнўднд ва бар мо ғалаба карданд вази маскану шаҳри хеши моро бронднд , сӯии касоне ки аз уқалои мари ин китобро тааммул кунанд накӯҳида шаванд . Ва он нукта онаст ки гӯйем : далел бар онкии мардум аз пазируфтани таклифи сонӣ ки он қабули дайн ҳақаст ҳаме ба неъмат ҷовидӣ хоҳад расӣдан ва ба рад кардани ҳаме ба уқубат худоӣ бихоҳад овихтан , онаст ки ин таклиф бар омухтани илм ва ҳикматаст , ( чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , ) қавла : (у иълмҳми алктбу алҳкмаҳу ани конўои ман қабл лФии злли мубин ) ,у дигари ҷой ҳаме гуяд : ҷанг кунед бо эшон то фитнае ки он ҷаҳл аст бархезаду дайни ҳамаи мари худоиро бошад , бад-ӣни оят , қавла : (у қтлўҳм ҳатто лои ткўни фитнау икўни аддӣни ллаҳи ?фони антҳўои Флои ъдўни алои алии алзлмин ) . Ва мардум аз илму ҳикмат ба неъмат ҳо расад , ва он таклифи пешин – каз ин таклиф ба манзалат танзиласт – бар дурустии ин қавли гўост , аз баҳри онкии мардум аз пазируфтан он таклиф ба ақл ғарӣзӣ расед ва ба ақли ғарӣзии мари тамомии неъматҳои ҳиссиро бёФту бози пасини лиззатӣ аз он лиззати мар ӯро лиззати мубошират буд ки он наздикаст ба лиззати ақлӣ , аз баҳри онкии гӯяндаи мари онро иборати натавонад кардан ва на шунаванда аз иборати гӯянда бар он воқиф шавад вази дигари лиззат ки аз ҳавос ёфтааст , бар он далелии натавонад овардан ва касе ки ба балоғат ҷасадӣ нарасаду ақли ғарӣзии бадви нпиўндду мутаҳайир ва мадҳуш ояд , лиззати мубоширатро наёбад ва наҷуед . Ва чу хирадманди мари ин шарҳро тааммул кунад ва бинад ки чу мардум аз таклифи нахустин бад-ӣни илми бадеҳӣ аввалӣ расед – аънӣ ёфтан авоил чу бишнохт ки ҷузв беш аз кул набошаду ҷузи он ки зоҳираст андари маҳсусот ки он атоӣ илоҳӣаст на таълимӣу бад-ӣн илм ёфт мар ( ин ) лиззат бисёрро – ва ба таклифи дувуми сӯии илм ва ҳикмат омад , бибоядаш донистан ки аз ин таклифи ҳаме ба неъматҳои бениҳоят ҷовдонӣ хоҳад расӣдану бидонад ба қиёси офариниш ( ки фазл ) ин неъматҳо ки бад-ӣни таклиф дувум ёфтанд бар он неъматҳо ки бидон ( таклиф нахустин ёфтанд , чу ) фазли ин таклифаст бар он таклиф ва чу фазли ин илм бар он илм . Ва чу дуруст кардем каз пазируфтани таклифи сонии ҳамеи мардум ба неъматии бартар аз неъматҳои гузаранда хоҳад расӣдан , дуруст шуд ки он неъмат абадӣаст . Ва чу зоҳир кардем ки мардуми андари рад кардан он таклифи нахустин ба шиддатӣ гузаранда расад ва он марг ҷасадӣаст , зоҳир шуд ки аз рад кардан ин таклифи азим ки он дайнаст , ҳаме ба шиддатӣ ногзрндаҳ хоҳад расӣдан ва он азоб худоӣаст . Наузи биллоҳи ман азоба .

و بر این جایگه نکته ای گوییم اندر تصدیق رسول (مصطفی) (ع) که عظیم تر مکلفی از خدای مر خلق را او بود (ع) و از آفرینش بر آنچه گوییم دلیل آریم تا جهال امت که ما را بد دین خواندند و حجت ما نشنودند و بر ما غلبه کردند وز مسکن و شهر خویش ما را براندند، سوی کسانی که از عقلا مر این کتاب را تامل کنند نکوهیده شوند. و آن نکته آن است که گوییم: دلیل بر آنکه مردم از پذیرفتن تکلیف ثانی که آن قبول دین حق است همی به نعمت جاویدی خواهد رسیدن و به رد کردن همی به عقوبت خدای بخواهد آویختن، آن است که این تکلیف بر آموختن علم و حکمت است، (چنانکه خدای تعالی همی گوید،) قوله: (و یعلمهم الکتب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلل مبین)، و دیگر جای همی گوید: جنگ کنید با ایشان تا فتنه ای که آن جهل است برخیزد و دین همه مر خدای را باشد، بدین آیت، قوله: (و قتلوهم حتی لا تکون فتنه و یکون الدین لله فان انتهوا فلا عدون الا علی الظلمین). و مردم از علم و حکمت به نعمت ها رسد، و آن تکلیف پیشین – کز این تکلیف به منزلت تنزیل است – بر درستی این قول گواست، از بهر آنکه مردم از پذیرفتن آن تکلیف به عقل غریزی رسید و به عقل غریزی مر تمامی نعمت های حسی را بیافت و باز پسین لذتی از آن لذت مر او را لذت مباشرت بود که آن نزدیک است به لذت عقلی، از بهر آنکه گوینده مر آن را عبارت نتواند کردن و نه شنونده از عبارت گوینده بر آن واقف شود وز دیگر لذت که از حواس یافته است، بر آن دلیلی نتواند آوردن و کسی که به بلاغت جسدی نرسد و عقل غریزی بدو نپیوندد و متحیر و مدهوش آید، لذت مباشرت را نیابد و نجوید. و چو خردمند مر این شرح را تامل کند و بیند که چو مردم از تکلیف نخستین بدین علم بدیهی اولی رسید – اعنی یافتن اوایل چو بشناخت که جزو بیش از کل نباشد و جز آن که ظاهر است اندر محسوسات که آن عطای الهی است نه تعلیمی و بدین علم یافت مر (این) لذت بسیار را – و به تکلیف دوم سوی علم و حکمت آمد، ببایدش دانستن که از این تکلیف همی به نعمت های بی نهایت جاودانی خواهد رسیدن و بداند به قیاس آفرینش (که فضل) این نعمت ها که بدین تکلیف دوم یافتند بر آن نعمت ها که بدان (تکلیف نخستین یافتند، چو) فضل این تکلیف است بر آن تکلیف و چو فضل این علم بر آن علم. و چو درست کردیم کز پذیرفتن تکلیف ثانی همی مردم به نعمتی برتر از نعمت های گذرنده خواهد رسیدن، درست شد که آن نعمت ابدی است. و چو ظاهر کردیم که مردم اندر رد کردن آن تکلیف نخستین به شدتی گذرنده رسد و آن مرگ جسدی است، ظاهر شد که از رد کردن این تکلیف عظیم که آن دین است، همی به شدتی ناگذرنده خواهد رسیدن و آن عذاب خدای است. نعوذ بالله من عذابه.

Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки ин таклиф ( дувум ) ки худоӣ кард мардумро ба миёнҷии расӯл ( ъ ) ба қавл , ба манзалати тоўил буд аз он таклифи нахустин ки мардумро кард ба миёнҷии ҷасадҳои мардум ба феъл . Ва ин ҳол далеласт бар онкии гӯяндаи ин қавли сӯии мо расӯласт аз худованди он феъл ,у расӯли мари ин қавлро аз он набишта бархонад ба халқ ки худои таъолии мари онро андари офариниши оламу таркиби ҷасади мардум ба хати илоҳии хеш набиштааст , чунонкӣ ҳаме гуяд , қавла : « снриҳми аитнои фии алоФоқу фии анФсҳм ҳатто итбини ?лаами ана алҳақ » . Дуруст кардем ба гўоиии офариниш ки ин таклиф ки расӯли худои мари халқро пазируфтани дайн ӯ - субҳона - кард ҳақаст ( ва ) неъмату шиддати абадии ақлӣ ба пазирндау радкунанда ( ин таклифи пас аз ҷудо шудани нафаси мардум аз ҷасад ӯ бирасад , чунонкии неъмату шиддати ҳиссии фонӣ ба пазирндау радкунанда ) он таклиф аввалин расед пас аз пайвастани нафас ӯ ба ҷасад . Ва ин суханӣаст ба тарозуии худои таъолӣ - ки он ақл шарифаст - брсхтаҳ бе ҳеҷ хиёнатӣ , чунонкии худои таъолӣ фармӯдааст бад-ӣни оят , қавла : «у ақимўои алўзни болқсту лотхсрўои алмизон »

و چو حال این است، گوییم که این تکلیف (دوم) که خدای کرد مردم را به میانجی رسول (ع) به قول، به منزلت تاویل بود از آن تکلیف نخستین که مردم را کرد به میانجی جسدهای مردم به فعل. و این حال دلیل است بر آنکه گوینده این قول سوی ما رسول است از خداوند آن فعل، و رسول مر این قول را از آن نبشته برخواند به خلق که خدای تعالی مر آن را اندر آفرینش عالم و ترکیب جسد مردم به خط الهی خویش نبشته است، چنانکه همی گوید، قوله: « سنریهم ایتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق ». درست کردیم به گوایی آفرینش که این تکلیف که رسول خدای مر خلق را پذیرفتن دین او- سبحانه- کرد حق است (و) نعمت و شدت ابدی عقلی به پذیرنده و ردکننده (این تکلیف پس از جدا شدن نفس مردم از جسد او برسد، چنانکه نعمت و شدت حسی فانی به پذیرنده و ردکننده) آن تکلیف اولین رسید پس از پیوستن نفس او به جسد. و این سخنی است به ترازوی خدای تعالی- که آن عقل شریف است- برسخته بی هیچ خیانتی، چنانکه خدای تعالی فرموده است بدین آیت، قوله: « و اقیموا الوزن بالقسط و لاتخسروا المیزان »

Ва бад-ӣни шарҳ пайдо кардем мари хирадмандонро ки ваҳй аз худои таъолӣ ба расӯл ( ъ ) ишоратӣ буд аз ӯ - субҳона - мар ӯро сӯии офариниш ба таъйидӣ ки он бар дили мунаввар ӯ ( ъ ) фурӯд омад то ӯ ба нури он таъйиди мари набиштаи худоӣ - таъолии ҷадда -ро бархонад . Ва ҳеҷ сухани гуфтанӣ ба шитобтар аз он набошад ки ба ишорат бошад ки мари онро ба чашм шояд андар ёфтан , аз баҳри он буд ки мари сухани худоиро бо расӯл ваҳй гуфтанду ваҳй ба шитоб бошад . Ва он ишорат буд ба таъйид то бингарад андари офариниш то ӯ ( ъ ) ғарази офаридагор аз ин набиштаи абадӣ ( бетабдил ) ки оламу аҷзоӣ онаст бар хонд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : (у атли мо аўҳии алики ман китоби рбки лои мубаддили лклмтаҳу лни тҷди ман дунаи млтҳдо ) . Ва чу бад-ӣни оят ҳаме гуяд ки бихон ончӣ ба шитоб ба сӯии ту ишорат карданд аз набиштаи илоҳӣу мари суханон ӯро табдил нест , мари хирадмандро зоҳираст ки ин фармонаст аз худои таъолии сӯии расӯл ӯ ба брхўондн аз набиштаи худоӣ . Ва набишта суханӣ бошад ки мар ӯро бар чизҳои заминӣ – аз чӯбу хоку ҷузи он – шакл карда бошаду оламу ончии андар ӯаст ( мушкиласт ба ташкили илоҳӣ . Пас зоҳираст ки набиштаи худои ҷузи ин олам чизе нест ва зоҳираст ки ончӣ ӯ гуфту расӯл ӯ бархонад ба ҳукми ин фармон , аз ин набишта бархонад . Ва касе мари ин баёнро мункир нашавад , магар ки бар худ мкобраҳ кунад . )

و بدین شرح پیدا کردیم مر خردمندان را که وحی از خدای تعالی به رسول (ع) اشارتی بود از او- سبحانه- مر او را سوی آفرینش به تاییدی که آن بر دل منور او (ع) فرود آمد تا او به نور آن تایید مر نبشته خدای- تعالی جده- را برخواند . و هیچ سخن گفتنی به شتاب تر از آن نباشد که به اشارت باشد که مر آن را به چشم شاید اندر یافتن، از بهر آن بود که مر سخن خدای را با رسول وحی گفتند و وحی به شتاب باشد. و آن اشارت بود به تایید تا بنگرد اندر آفرینش تا او (ع) غرض آفریدگار از این نبشته ابدی (بی تبدیل) که عالم و اجزای آن است بر خواند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (و اتل ما اوحی الیک من کتاب ربک لا مبدل لکلمته و لن تجد من دونه ملتحدا). و چو بدین آیت همی گوید که بخوان آنچه به شتاب به سوی تو اشارت کردند از نبشته الهی و مر سخنان او را تبدیل نیست، مر خردمند را ظاهر است که این فرمان است از خدای تعالی سوی رسول او به برخواندن از نبشته خدای. و نبشته سخنی باشد که مر او را بر چیزهای زمینی – از چوب و خاک و جز آن – شکل کرده باشد و عالم و آنچه اندر او است (مشکل است به تشکیل الهی. پس ظاهر است که نبشته خدای جز این عالم چیزی نیست و ظاهر است که آنچه او گفت و رسول او برخواند به حکم این فرمان، از این نبشته برخواند. و کسی مر این بیان را منکر نشود، مگر که بر خود مکابره کند.)

( ва чу ин таъйид ба дили мунаввар расӯл раседу мари ин набиштаи номтбдли калимотро бидон бархонаду мари ҳамаи халқро аз он ғофил дид , донист ки ӯ аз офаридагори олам аноятӣ ёфт ки бидон аноят аз ҷумла офаридагон бидон манзалат расед ки наздикӣ худоӣаст аз ҷумлаи офаридагон , аз баҳри онкӣ ба нависанда аз хонандаи наздиктар касе набошад , ҳар чанд ки мари он хонандаро тоқати навиштани ҳам чунонӣ набошад . Ва чу ба хондани ин набиштаи мари хештанро ба нависандаи ин китобат бе табдили наздиктар касе ёфт , ин ҳол низ мар ӯро ( ъ ) ваҳй буду бад-ӣни ҳукми мари халқро даъват кард ба гуфтани лои илоҳи алои аллоҳи Муҳамади расӯли аллоҳ ,у андари таълифи шариъат ва густурдани дайн , сипас офариниш олам рафту ончӣ андар ӯст , ва рӯй бгрдонид аз ҳар ки бо ӯ дар ин манзалати анбозии ҷуст ва он фазилат надошт , чунонкии худоӣ таъолӣ гуфт мар ӯро бад-ӣни оят , қавла : ( атбъи мо аўҳии алики ман рбки лои илоҳи алои ҳўу аързи ани алмшркин ) .

(و چو این تایید به دل منور رسول رسید و مر این نبشته نامتبدل کلمات را بدان برخواند و مر همه خلق را از آن غافل دید، دانست که او از آفریدگار عالم عنایتی یافت که بدان عنایت از جمله آفریدگان بدان منزلت رسید که نزدیکی خدای است از جمله آفریدگان، از بهر آنکه به نویسنده از خواننده نزدیک تر کسی نباشد، هر چند که مر آن خواننده را طاقت نوشتن هم چنانی نباشد. و چو به خواندن این نبشته مر خویشتن را به نویسنده این کتابت بی تبدیل نزدیک تر کسی یافت، این حال نیز مر او را (ع) وحی بود و بدین حکم مر خلق را دعوت کرد به گفتن لا اله الا الله محمد رسول الله، و اندر تالیف شریعت و گستردن دین، سپس آفرینش عالم رفت و آنچه اندر اوست، و روی بگردانید از هر که با او در این منزلت انبازی جست و آن فضیلت نداشت، چنانکه خدای تعالی گفت مر او را بدین آیت، قوله: (اتبع ما اوحی الیک من ربک لا اله الا هو و اعرض عن المشرکین).

( агар касе мари ин қавлро ки мо гуфтем мункир шавад ва гуяд : кӯдаки хиради мари шери модарро ба орзӯ ва ба табъ хӯрд на ба таклиф ,у таклиф бар ӯ он гоҳ будӣ ки мар ӯро набоистӣ ки шер хӯрдӣ ва касе мар ӯро бар хӯрдан он таклиф кардӣ , бар мисол касе ки ташна набошаду дайгарии мар ӯро бар хӯрдани об таклиф кунад то ба нобоисту қаҳри обро бихӯрад на чу касе ки ташна бошаду мари обро ба табъ ва орзӯ бихӯрад , ҷавоби мо мар ӯро онаст ки гӯйем : ин сухан касе гуяд ки маънии табъу орзӯро надониста бошаду анвоъи таклифро нашносад . Ва мо пеш аз ин андари ин китоб ба бурҳони ақлӣ боз намудем ки ончии фалосифаи мари онро ҳаме табъ гӯйанд аз ҳаракоти ИМАот , қисираст . Ва зоҳир кардем ки ҳаракат бар ду гӯнааст : ё ародӣаст ё қисирӣ . Ҳаракати ародӣ аз мутаҳаррик онаст ки ба хост ӯ ояду андари ҳад имкон бошад – аънӣ ки раво бошад ки андари ҳад вуҷӯд ояд ва раво бошад ки наёяд – бар мисол касе ки нишаста бошаду ҳаракати бархестан ӯ ба хост ӯ мутаъаллиқ бошад , пас шояд бӯдан ки брнхизд . Ва низ ҳаракат аз худованди иродат бар ҷонибӣу мухолифи он ҷониб ва ба ҳоле ва ба зиди он ҳол бошад , чу ҳаракат касе ки бар нима кӯҳ бошад ки хоҳад ба сари кӯҳ бар шавад ва хоҳад сӯии ин кӯҳ фурӯ шавад ва чу касе ки хоҳад аз дайгарӣ чизе бастанд ва хоҳад мар ӯро чизе бидиҳад . Пас ҳаракат аз худованди иродати андари ҳад имкон бошад ва он гоҳ ба ҳад вуҷуб ояд ба ихтиёр ӯ . Ва ҳаракати қисирӣ аз мутаҳаррик онаст ки бехост ӯ ояд , бал ки ба хости худованд ихтиёр ояд ба қисир . Ва ҳаракати қисирии андари ҳад вуҷуб бошад абадан , чу ҳаракати аҷзои хоки сӯии маркази олам каз он ба қисири боздошта мондааст ва чу ҳаракати об аз фароз ба сӯии нишеб ки он андари ҳад имкон нест албата , бал кианд ҳад вуҷубаст ва ба қисираст . Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки ҳар мқсўрӣ маҷбурасту ҳоли маҷбур ба зиди ҳол мухтораст ва он ҷузв каз ИМАоти табоиъ маҷбур нест , мар ӯро ҳаракат нест албата , ва он ҷузвӣаст аз хок ки андари марказ оламасту ҳамаи ҷузвҳои оламро такя бар ӯст ба ҳақиқат , аммо бар сиблат муҷоз гӯйем ки аз оташи асири он ҷузвҳо ки бар сатҳ берун ӯст мқсўр нест ва ҳаме наҷуед ки аз он бартар шавад , чунонкии он ҷузвҳо каз оташи фурӯди он сатҳаст то ба сатҳи зибрин аз он фалаки мари он сатҳи берӯниро ҳамеи ҷӯянду сӯии он сатҳ мутаҳарриканд ва ба қисир – каз сонеъи олам бар эшон афтодааст – фурӯд аз макони ёрони хеш мондаанд , аз бар онкии ҳама як ҷавҳаранд ва як ҷавҳари андари маконҳои мутазоди ҷуз ба қисири ноистд . Ва аз баҳри онкии гуфтем ки ин сухан ба муҷозаст ки ба дигар рӯй кули ин ҷисм ки оламаст майли сӯй марказ дораду ҳақиқат онаст ки аҷзои оташ каз фалаки асир бар сатҳ берун ӯст мқсўраст ва ҳаме хоҳад ки андари марказ олам ояду дигари ҷузвҳои оташ ки ба зер ӯ андараст ва бар сатҳи берӯнӣ аз ҳаво такя кардааст , мар ӯро аз фурӯд омадани боздошт , чунонкии кули ҳавои мари кули оташро аз фурӯд омадани боздошту кули хоку оби мари кули ҳаворо низ аз фурӯд омадан боздоштаасту аҷзои хоки мари якдигарро сутун ҳо гаштаанд ва ҳаме нагузоранд ҳар Фрўдинӣ аз он мари онро ки бартараст аз ӯ то ба марказ фурӯ шавад . Пас ҳамаи аҷроми олам ба ҳақиқат мқсўраст , ва аз онаст ки ҳамаи олам ба куллияти хеш ба ҳаракати қисирӣ мутаҳаррикаст . Ва чу ҳаракоти аҷзои олам яксонаст , пайдо шудааст ки ба ихтиёр несту ҳаракатӣ ки он ба ихтиёр набошад , ночора ба қисир бошаду ҳоҷтмндии андари чизи далел қисираст ки бар ӯ афтода бошад . )

(اگر کسی مر این قول را که ما گفتیم منکر شود و گوید: کودک خرد مر شیر مادر را به آرزو و به طبع خورد نه به تکلیف، و تکلیف بر او آن گاه بودی که مر او را نبایستی که شیر خوردی و کسی مر او را بر خوردن آن تکلیف کردی، بر مثال کسی که تشنه نباشد و دیگری مر او را بر خوردن آب تکلیف کند تا به نابایست و قهر آب را بخورد نه چو کسی که تشنه باشد و مر آب را به طبع و آرزو بخورد، جواب ما مر او را آن است که گوییم: این سخن کسی گوید که معنی طبع و آرزو را ندانسته باشد و انواع تکلیف را نشناسد. و ما پیش از این اندر این کتاب به برهان عقلی باز نمودیم که آنچه فلاسفه مر آن را همی طبع گویند از حرکات امهات، قسر است. و ظاهر کردیم که حرکت بر دو گونه است: یا ارادی است یا قسری. حرکت ارادی از متحرک آن است که به خواست او آید و اندر حد امکان باشد – اعنی که روا باشد که اندر حد وجود آید و روا باشد که نیاید – بر مثال کسی که نشسته باشد و حرکت برخاستن او به خواست او متعلق باشد، پس شاید بودن که برنخیزد. و نیز حرکت از خداوند ارادت بر جانبی و مخالف آن جانب و به حالی و به ضد آن حال باشد، چو حرکت کسی که بر نیمه کوه باشد که خواهد به سر کوه بر شود و خواهد سوی این کوه فرو شود و چو کسی که خواهد از دیگری چیزی بستاند و خواهد مر او را چیزی بدهد. پس حرکت از خداوند ارادت اندر حد امکان باشد و آن گاه به حد وجوب آید به اختیار او. و حرکت قسری از متحرک آن است که بی خواست او آید، بل که به خواست خداوند اختیار آید به قسر. و حرکت قسری اندر حد وجوب باشد ابدا، چو حرکت اجزای خاک سوی مرکز عالم کز آن به قسر بازداشته مانده است و چو حرکت آب از فراز به سوی نشیب که آن اندر حد امکان نیست البته، بل که اند حد وجوب است و به قسر است. و چو حال این است، گوییم که هر مقسوری مجبور است و حال مجبور به ضد حال مختار است و آن جزو کز امهات طبایع مجبور نیست، مر او را حرکت نیست البته، و آن جزوی است از خاک که اندر مرکز عالم است و همه جزوهای عالم را تکیه بر اوست به حقیقت، اما بر سبیل مجاز گوییم که از آتش اثیر آن جزوها که بر سطح بیرون اوست مقسور نیست و همی نجوید که از آن برتر شود، چنانکه آن جزوها کز آتش فرود آن سطح است تا به سطح زبرین از آن فلک مر آن سطح بیرونی را همی جویند و سوی آن سطح متحرکند و به قسر – کز صانع عالم بر ایشان افتاده است – فرود از مکان یاران خویش مانده اند، از بر آنکه همه یک جوهرند و یک جوهر اندر مکان های متضاد جز به قسر نایستد. و از بهر آنکه گفتیم که این سخن به مجاز است که به دیگر روی کل این جسم که عالم است میل سوی مرکز دارد و حقیقت آن است که اجزای آتش کز فلک اثیر بر سطح بیرون اوست مقسور است و همی خواهد که اندر مرکز عالم آید و دیگر جزوهای آتش که به زیر او اندر است و بر سطح بیرونی از هوا تکیه کرده است، مر او را از فرود آمدن بازداشت، چنانکه کل هوا مر کل آتش را از فرود آمدن بازداشت و کل خاک و آب مر کل هوا را نیز از فرود آمدن بازداشته است و اجزای خاک مر یکدیگر را ستون ها گشته اند و همی نگذارند هر فرودینی از آن مر آن را که برتر است از او تا به مرکز فرو شود. پس همه اجرام عالم به حقیقت مقسور است، و از آن است که همه عالم به کلیت خویش به حرکت قسری متحرک است. و چو حرکات اجزای عالم یکسان است، پیدا شده است که به اختیار نیست و حرکتی که آن به اختیار نباشد، ناچاره به قسر باشد و حاجتمندی اندر چیز دلیل قسر است که بر او افتاده باشد.)

( он гоҳ бипурсем аз ин кас ки чаҳ ҳамеи гӯйии мари кӯдаки шери модарро ба ҳоҷтмндӣ хӯрд ки ҳаст мар ӯро бидон ё ба бениёзӣ аз он ҳаме хӯрдаш ? то ба зарурат гуяд : ба ҳоҷтмндӣ ҳаме хӯрд . Он гоҳи гўиимш : чаҳ гӯйии муҳтоҷ мухтор бошад ё маҷбур ? то ба зарурат гуяд : маҷбур бошад . Он гоҳ гӯйем ки чаҳ гӯйии маҷбур мукаллаф бошад ё мухтор ? то ба зарурат гуяд : мукаллаф бошад . Пас дуруст кардем ки кӯдаки хирад бар талаб кардани шер аз модари хеш мукаллафасту мукаллаф ӯ он қӯти ҷозиба Эйаст ки андари таркиб ӯ мураккабаст ки ҳар соъатии мар ӯро аз хобу осоиш бедор кунад то он кор ки мукаллафи мар ӯро ҳаме фармоед , бикунад . Ва ин навъеаст аз таколифи илоҳӣ бар ҳасби тоқату қӯти брдорндаҳи таклиф ва бар муқтазои ҳикмати сонеъи ҳаким . )

(آن گاه بپرسیم از این کس که چه همی گویی مر کودک شیر مادر را به حاجتمندی خورد که هست مر او را بدان یا به بی نیازی از آن همی خوردش؟ تا به ضرورت گوید: به حاجتمندی همی خورد. آن گاه گوییمش: چه گویی محتاج مختار باشد یا مجبور؟ تا به ضرورت گوید: مجبور باشد. آن گاه گوییم که چه گویی مجبور مکلف باشد یا مختار؟ تا به ضرورت گوید: مکلف باشد. پس درست کردیم که کودک خرد بر طلب کردن شیر از مادر خویش مکلف است و مکلف او آن قوت جاذبه ای است که اندر ترکیب او مرکب است که هر ساعتی مر او را از خواب و آسایش بیدار کند تا آن کار که مکلف مر او را همی فرماید، بکند. و این نوعی است از تکالیف الهی بر حسب طاقت و قوت بردارنده تکلیف و بر مقتضای حکمت صانع حکیم.)

( он гоҳ гӯйем ки агар қӯти ҷозиба ки андари ҷасади кӯдаки мураккаб ва мумкинаст то мар ӯро ҳар соъатӣ аз хоб бедор кунаду бФрмоидш то ба ранҷу кӯшиши мари шерро аз пистони модари бикашад ва то он кор накунад даст боз надорадаш ки бёромд ва биёсоед , ва агар кӯдаки мари ин таклифро аз ин мукаллаф напазирад ва аз тоъат ӯ сари бикашад , мукаллафи мар ӯро ба оташ ғарӣзӣ бисӯзад , пас агар қӯти ҷозиба бо ин аҳволи зоҳири мукаллафи кӯдак хирад нест , низ худовандӣ ки ӯ мари бандаи хешро корӣ сахт бифармоед ва аз ӯ напасандад ки он кор накунад ва агар он банда аз фармон ӯ сар битобад мари бандаро ба оташи сӯзад , мукаллафи банда хеш нест . Ва агар худованди ин бандаи мукаллафи банда хеш нест бо ин мъомлт ки ёд кардем , пас пайғомбари худоӣ ки мари халқро варзидан шариъат фармоед ки андари он зиндагии абадӣ эшонаст ва агар фармон ӯ набаранд , мари эшонро бикашаду худои таъолии мари эшонро ба оташ бисӯзад , низ мукаллаф халқ нест . Ва агар ба миёни ин таколиф фарқӣ нест , бидонча касе мари таклифиро аз ӯ номи дигар наад таклиф аз ҳол хеш нагардаду чиз ба табдили ном мубаддил нашавад . Ва ин хостем ки баён кунем . )

(آن گاه گوییم که اگر قوت جاذبه که اندر جسد کودک مرکب و ممکن است تا مر او را هر ساعتی از خواب بیدار کند و بفرمایدش تا به رنج و کوشش مر شیر را از پستان مادر بکشد و تا آن کار نکند دست باز نداردش که بیارامد و بیاساید، و اگر کودک مر این تکلیف را از این مکلف نپذیرد و از طاعت او سر بکشد، مکلف مر او را به آتش غریزی بسوزد، پس اگر قوت جاذبه با این احوال ظاهر مکلف کودک خرد نیست، نیز خداوندی که او مر بنده خویش را کاری سخت بفرماید و از او نپسندد که آن کار نکند و اگر آن بنده از فرمان او سر بتابد مر بنده را به آتش سوزد، مکلف بنده خویش نیست. و اگر خداوند این بنده مکلف بنده خویش نیست با این معاملت که یاد کردیم، پس پیغامبر خدای که مر خلق را ورزیدن شریعت فرماید که اندر آن زندگی ابدی ایشان است و اگر فرمان او نبرند، مر ایشان را بکشد و خدای تعالی مر ایشان را به آتش بسوزد، نیز مکلف خلق نیست. و اگر به میان این تکالیف فرقی نیست، بدانچه کسی مر تکلیفی را از او نام دیگر نهد تکلیف از حال خویش نگردد و چیز به تبدیل نام مبدل نشود. و این خواستیم که بیان کنیم.)

(у бад-ӣни шарҳ ки кардем , зоҳир шуд ки нафаси мардуми андари олами ҷисм на аз ҷисм ҳаме ояд ва на ҷисм нафасаст , ва низ пайдо шуд ки мари нафасро бо ҷисм мухолифатаст ва тазодӣ нест . Ва бидонча нафаси корбндндаҳ ҷисмасту ҷисм аз ӯ шараф пазираст , зоҳир шуд ки нафас мукаллафаст аз сонеъ бар пайвастан ба ҷисму мукаллаф маҷбур бошад на мухтор . Ва низ зоҳир шуд ки мақсӯди муаллиф ба миёни ду мухолиф аз ин таълиф , онаст то мари нафасро ба лаззоти нафсонии ҷовидии расонад , ва расӣдани мардум ба оғоз нашав хеш ба лиззати ҳиссӣ то аз он мари ҷасади хешро ки маъдани ҳавос ӯ буд устувор кард ва аз он ба лиззат илмӣ расед , бар дурустии ин қавли гўост . Ва низ зоҳир шуд ки таклиф аз худои таъолӣ ба миёнҷии расӯл бар мардум ҳақаст ва ҳар ки мари таклифи диниро қабул кунад ба лаззот абадӣ бирасад , ва расӣдани мардум ба лаззоти ҳиссӣ аз пазируфтан ӯ мари таклифи офариниши ҷасадиро , бар дурустии ин қавли гўост . Ва ҳар ки мари таклифи мукаллафи диниро рад кунад ба оташ худоӣ биёвезад ,у ҳалок шудану азоб дидани мардум ба оташи ғарӣзӣ ба рад кардани мари таклифи офариниширо , бар дурустии ин қавли гўост . Ва чу зоҳираст ки оташи табиии мари нафасро ки ӯ иллат фоилаасту таркиби мардумро қавитар олатӣаст , чу мардуми мари ин таклифи нахустин халқиро ҳаме рад кунад ба нокашӣдан ғизо , бад-ӣни олат ки оташ табиатаст ҳаме муаззаб шавад , воҷиб ояд ки азоби худои таъолии мар касеро ки ӯ таклифи диниро рад кунад , ба оташ бошад . Ва расӯли худои ин сухани андари ваъиди мари осӣонро аз набишта худоӣ гуфт ва он набиштаи илоҳӣ чунинаст ки мо ба тоқат хеш бидон ишорат кардем . )

(و بدین شرح که کردیم، ظاهر شد که نفس مردم اندر عالم جسم نه از جسم همی آید و نه جسم نفس است، و نیز پیدا شد که مر نفس را با جسم مخالفت است و تضادی نیست. و بدانچه نفس کاربندنده جسم است و جسم از او شرف پذیر است، ظاهر شد که نفس مکلف است از صانع بر پیوستن به جسم و مکلف مجبور باشد نه مختار. و نیز ظاهر شد که مقصود مولف به میان دو مخالف از این تالیف، آن است تا مر نفس را به لذات نفسانی جاویدی رساند، و رسیدن مردم به آغاز نشو خویش به لذت حسی تا از آن مر جسد خویش را که معدن حواس او بود استوار کرد و از آن به لذت علمی رسید، بر درستی این قول گواست. و نیز ظاهر شد که تکلیف از خدای تعالی به میانجی رسول بر مردم حق است و هر که مر تکلیف دینی را قبول کند به لذات ابدی برسد، و رسیدن مردم به لذات حسی از پذیرفتن او مر تکلیف آفرینش جسدی را، بر درستی این قول گواست. و هر که مر تکلیف مکلف دینی را رد کند به آتش خدای بیاویزد، و هلاک شدن و عذاب دیدن مردم به آتش غریزی به رد کردن مر تکلیف آفرینشی را، بر درستی این قول گواست. و چو ظاهر است که آتش طبیعی مر نفس را که او علت فاعله است و ترکیب مردم را قوی تر آلتی است، چو مردم مر این تکلیف نخستین خلقی را همی رد کند به ناکشیدن غذا، بدین آلت که آتش طبیعت است همی معذب شود، واجب آید که عذاب خدای تعالی مر کسی را که او تکلیف دینی را رد کند، به آتش باشد. و رسول خدای این سخن اندر وعید مر عاصیان را از نبشته خدای گفت و آن نبشته الهی چنین است که ما به طاقت خویش بدان اشارت کردیم.)

( он гоҳ гӯйем ки мари муқтазои ин маъниро ки мари онро андари ин қавли мшрҳ ба бурҳонҳои ақлӣ зоҳир кардем , қавл чунон ояд ки гӯйем : нафаси мардуми андари олами ҷисм аз нафаси куллӣ омадааст ба миёнҷии аҷроми алавӣ , ва он аҷроми мари нуфусро ба манзалати муҷрӣ ҳоанд , бе онкии бад-ӣни сабаби андари нафаси куллӣ ҳеҷ нақсоне омадааст то ба бозрсидни ин нуфус ба нафаси куллӣ мар ӯро андари зот ӯ зёдтӣ бошад . Ва бузургтар бурҳонӣ бар дурустии ин қавл онаст ки нафаси куллӣ бениҳоятаст ва бениҳоятро на нуқсон лозим ояд ва на зиёдат ,у орандаи нуфуси мардуму ҷузи он андари ҷисми нафас куллӣасту падед омадани нуфуси фарзандон бисёр аз як нафаси ҷузвӣ беонкӣ аз ӯ нақсоне шавад андари олам ба миёнҷии ҷисм , бар дурустии ин қавли гўост . Ва мақсӯди нафаси куллӣ аз ин сунъу таълифу таклиф анаст то нуфуси мардум каз ӯ ҳаме падед оянд , ба лиззат ҷовидӣ расанд ва ӯ худ ба зоти хеш аз ин сунъ низ ба лиззат хеш расад . Аз баҳри онкии бузургтар лиззатии андари расонӣдан неъматаст ба ҳоҷтмндон ,у аФозти нафаси куллӣ бар олами ҷисм ба анвоъи неъматҳо ки мардумро ба оғоз нашав хеш бидон ҳоҷатаст – чаҳ ҷисмонӣ ва чаҳ нафсонӣ – бар дурустии ин қавли гўост . Аънӣ ки ҳар чизе ки мардумро бидон ҳоҷати қавӣ тараст , он чизи андари ин олам бештараст ва ба мардуми наздик тараст , аз ҷисмонӣот чу ҳавоу замин ки бе ин ду чизи мардумро сабот нест , ва аз нафсониёт чу ончии мар ӯро ҳаме эъроз гӯйанд ва аҷсом бидон оростааст ва расӣдани мардум ба улӯми шариф аз роҳ онаст ва чу пайғомбарон ( ъ ) ки андар олам зоҳиранду халқро ба қаҳри зери даст хеш овараданд то аз роҳи илми эшон ба неъмат ҷовидӣ расанд ва ин аз ифозот илоҳӣаст ки лиззати нафаси кули андари ин аФозтҳост . Ва далел бар онкии тамомии лиззати андари расонӣдан неъматаст ба ҳоҷтмндон , онаст ки ҳар касе ки мар ӯро андакӣ ақласт мақараст бдонкаҳ воҷибаст андари ақл ки беҳтари ҳолеи мари худоиро бошаду андари бдиҳти ақл собитаст ки мар ӯро ҳеҷ ранҷӣу алмии андари наёбад албата ,у ончии мар ӯро ҳеҷ ранҷӣ набошад ба ниҳоят лиззат бошад ва бениёз бошад аз чизе ки бидон ранҷ аз хеш бигардонад ,у расонандаи мари халқро ба неъматҳоӣ ки мари эшонро бидон ҳоҷатаст худоӣаст – ъзи шона - , пас дуруст шуд ки ғояти лиззати андари расонӣдан неъматаст ба ҳоҷтмндон , аз баҳри онкии ин ҷузи мари худоиро нест ва бениёзӣ камоласту худои бартар аз камоласт ки бениёзкунанда ҳоҷтмндонаст . )

(آن گاه گوییم که مر مقتضای این معنی را که مر آن را اندر این قول مشرح به برهان های عقلی ظاهر کردیم، قول چنان آید که گوییم: نفس مردم اندر عالم جسم از نفس کلی آمده است به میانجی اجرام علوی، و آن اجرام مر نفوس را به منزلت مجری ها اند، بی آنکه بدین سبب اندر نفس کلی هیچ نقصانی آمده است تا به بازرسیدن این نفوس به نفس کلی مر او را اندر ذات او زیادتی باشد. و بزرگ تر برهانی بر درستی این قول آن است که نفس کلی بی نهایت است و بی نهایت را نه نقصان لازم آید و نه زیادت، و آرنده نفوس مردم و جز آن اندر جسم نفس کلی است و پدید آمدن نفوس فرزندان بسیار از یک نفس جزوی بی آنکه از او نقصانی شود اندر عالم به میانجی جسم، بر درستی این قول گواست. و مقصود نفس کلی از این صنع و تالیف و تکلیف ان است تا نفوس مردم کز او همی پدید آیند،به لذت جاویدی رسند و او خود به ذات خویش از این صنع نیز به لذت خویش رسد. از بهر آنکه بزرگ تر لذتی اندر رسانیدن نعمت است به حاجتمندان، و افاضت نفس کلی بر عالم جسم به انواع نعمت ها که مردم را به آغاز نشو خویش بدان حاجت است – چه جسمانی و چه نفسانی – بر درستی این قول گواست. اعنی که هر چیزی که مردم را بدان حاجت قوی تر است، آن چیز اندر این عالم بیشتر است و به مردم نزدیک تر است، از جسمانیات چو هوا و زمین که بی این دو چیز مردم را ثبات نیست، و از نفسانیات چو آنچه مر او را همی اعراض گویند و اجسام بدان آراسته است و رسیدن مردم به علوم شریف از راه آن است و چو پیغامبران (ع) که اندر عالم ظاهرند و خلق را به قهر زیر دست خویش آوردند تا از راه علم ایشان به نعمت جاویدی رسند و این از افاضات الهی است که لذت نفس کل اندر این افاضت هاست. و دلیل بر آنکه تمامی لذت اندر رسانیدن نعمت است به حاجتمندان، آن است که هر کسی که مر او را اندکی عقل است مقر است بدانکه واجب است اندر عقل که بهتر حالی مر خدای را باشد و اندر بدیهت عقل ثابت است که مر او را هیچ رنجی و المی اندر نیابد البته، و آنچه مر او را هیچ رنجی نباشد به نهایت لذت باشد و بی نیاز باشد از چیزی که بدان رنج از خویش بگرداند، و رساننده مر خلق را به نعمت هایی که مر ایشان را بدان حاجت است خدای است – عز شانه - ، پس درست شد که غایت لذت اندر رسانیدن نعمت است به حاجتمندان،از بهر آنکه این جز مر خدای را نیست و بی نیازی کمال است و خدای برتر از کمال است که بی نیازکننده حاجتمندان است.)

( ва чу ҳол инасту ғарази сонеъи олам аз ин сунъ онаст то мари нафаси мардумро ба лаззоти ҷовидии расонад ва раво нест ки ғараз ӯ аз ин сунъ ҳосил нашавад , воҷиб ояд ки чу нафаси мардум бар адл боистаду мари шариъатро ки он таклиф ҳақаст кори бандад бар мӯҷиби ақлу басират , ночора ба лиззат илоҳӣ расад . Ва номи он биҳиштаст ки расӯлони худои мари мутӣъонро ваъда бидон карданд ва гуфтанд ки бозгашти он кас ки аз худоӣ битарсаду мари нафаси хешро аз ҳўӣ боздорад , ба биҳишт бошад , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : ( ва аммо ман хоФи мақоми раба ва наҳй алнФси ани алҳўии ?фони алҷнаҳи ҳаии алмоўӣ ) . Ва хирадмандро маълумаст ки бозгашт пдидоиндаҳ бидон чиз бошад ки падед омаданаш аз ӯ бошад , ва бозгаштани ҷасади мардуму ашхоси наботу ҳайвон ба табоиъи пас аз ҷудо шудани нуфус аз он бар дурустии ин қавли гувоҳи мост . Ва чу падед омадани нафаси мардум аз нафас куллӣаст ки лиззати ҷовидии мар ӯ рост , бозгашти нуфус ба нафас куллӣ бошад на ба маконе , чунонкии ҷҳоли уммат ҳаме гӯйанд ва пиндоранд . Ва чу дуруст кардем ки нуфуси мутӣъони ҳаме ба нафас куллӣ хоҳад пайвастани пас аз ҷудо шудан аз аҷсод , пас ин мартабатаст ки нодонони уммати мари онро ҳамеи мартабат илоҳӣ донанд , кизби алҷоҳлўну злўои злолои бъидоу хсрўои хсронои мубино . Аз баҳри онкӣ раво нест ки офарӣдау мубдиъ ба манзалати мубдиъ ҳақ расанд , бал ки ин хосият каз ӯ ҳамеи чизе падед ояд , мари нафаси росту падед омадани нуфуси наботӣу ҳайвонии андар бисёр ашхос аз як нафас ки он мубдиъаст , бар дурустии ин қавл бурҳонаст . Ва хосияти андари чизе ки он бидон махсӯс бошад , бар онкии мар ӯро мхссӣ бехосият – бал ки хосияти бахш – ҳаст , гувоҳӣ зоҳираст , чунонкии пеш аз ин андари ин маънии сухани гуфтеми андари ин китоб . )

(و چو حال این است و غرض صانع عالم از این صنع آن است تا مر نفس مردم را به لذات جاویدی رساند و روا نیست که غرض او از این صنع حاصل نشود، واجب آید که چو نفس مردم بر عدل بایستد و مر شریعت را که آن تکلیف حق است کار بندد بر موجب عقل و بصیرت، ناچاره به لذت الهی رسد. و نام آن بهشت است که رسولان خدای مر مطیعان را وعده بدان کردند و گفتند که بازگشت آن کس که از خدای بترسد و مر نفس خویش را از هوی بازدارد، به بهشت باشد، چنانکه خدای تعالی همی گوید: (و اما من خاف مقام ربه و نهی النفس عن الهوی فان الجنه هی الماوی). و خردمند را معلوم است که بازگشت پدیدآینده بدان چیز باشد که پدید آمدنش از او باشد، و بازگشتن جسد مردم و اشخاص نبات و حیوان به طبایع پس از جدا شدن نفوس از آن بر درستی این قول گواه ماست. و چو پدید آمدن نفس مردم از نفس کلی است که لذت جاویدی مر او راست، بازگشت نفوس به نفس کلی باشد نه به مکانی، چنانکه جهال امت همی گویند و پندارند. و چو درست کردیم که نفوس مطیعان همی به نفس کلی خواهد پیوستن پس از جدا شدن از اجساد، پس این مرتبت است که نادانان امت مر آن را همی مرتبت الهی دانند، کذب الجاهلون و ضلوا ضلالا بعیدا و خسروا خسرانا مبینا. از بهر آنکه روا نیست که آفریده و مبدع به منزلت مبدع حق رسند، بل که این خاصیت کز او همی چیزی پدید آید، مر نفس راست و پدید آمدن نفوس نباتی و حیوانی اندر بسیار اشخاص از یک نفس که آن مبدع است، بر درستی این قول برهان است. و خاصیت اندر چیزی که آن بدان مخصوص باشد، بر آنکه مر او را مخصصی بی خاصیت – بل که خاصیت بخش – هست، گواهی ظاهر است، چنانکه پیش از این اندر این معنی سخن گفتیم اندر این کتاب.)

( пардохтем аз шарҳи ончии мақсӯди мо аз ин қавл буд аз маънӣ аз куҷо омадани нафаси андари ин оламу куҷо шудан ӯ пас аз ҷудо шудан аз ҷасад , ва ин қавлӣаст ки баннои китоб бар онаст . Ва пас аз ин ёд кунем ончӣ аз он чора Эй нест мари ҳамаи ҷуиндагони улӯми ҳақоиқу бсоӣру авоилро , ва устувор кунем инро ба далели ақлӣ ва ба бурҳони дуруст , бтўФиқи аллоҳ . )

(پرداختیم از شرح آنچه مقصود ما از این قول بود از معنی از کجا آمدن نفس اندر این عالم و کجا شدن او پس از جدا شدن از جسد، و این قولی است که بنای کتاب بر آن است. و پس از این یاد کنیم آنچه از آن چاره ای نیست مر همه جویندگان علوم حقایق و بصائر و اوائل را، و استوار کنیم این را به دلیل عقلی و به برهان درست، بتوفیق الله.)