Китобат аз ҷумлагии ҳайвон ба мардум махсӯсасту мари ҳайвон бенутқро бо мардуми ҳам андари гуфтор ва ҳам андари санъатҳо ширкатасту андар китобат нест . Аммо ширкати ҳайвони дигар бо мардуми андари гуфтор чунонаст ки мари бештари ҳайвонро ҳар якеро бонгӣ ҳаст ки он хоссаи мар ӯ рост ва он хоссаи мар ӯ рост ва он бонг ( аз ) ӯ ба манзалат нутқаст аз мардум . Ва низ бештар аз ҳайвон бесухан онаст ки ба вақти шодӣу эминии ҷузи чунон овоз диҳанд ки ба вақти тарс (у дармондагӣ ) диҳанд , чунонкии мурғи хонагӣ ба хосса овозҳо дораду мар ( нар ) онро хрўаҳ гӯйанду модаашро мокиёни гўиндўи мари хрўаҳро ба вақти эминӣу шодии овоз ӯ маълумаст ки чигуна ва бидон вақт ки паранда бар сар ӯ бугзарад ва аз он битарсаду мари ёрони хешро аз он ҳазар фармоед , пайдост ки чигуна овоз диҳад ва ба вақте ки мари мокиёнро сӯй дона хонд ки биёед , маърӯфаст ки чигуна хондаш ва ба вақте ки мари мокиёнро ҷои хоя ниҳодан бинмоеду бФрмоидш ки ӣнҷо биншину бори хеши буна , овозаш маълумаст . Пас ин овозҳои мухталифи мари навъи хешро ба ҳоҷатҳои мухталиф , ба манзалат нутқаст . Ва низ андари санъатҳо мари ҳайвонотро бо мардум ширкатаст , чунонкии мари анкабути хешро ҳамеи хонаи бофад ва занбӯр бидон назму тартиб бе ҳеҷ халалии ҳаме хона созаду мрғоннд ки мари чӯбро сӯрох кунанду андар ӯ ҷой гиранду мрғоннд каз гули хона ҳо бароранду мари онро даҳлези созанду андар ӯ бахшиш ҳо кунанд , бо онкӣ ҳайвонот ҳастанд ки мардум аз санъатҳои эшон оҷизаст , чу карами қз каз барги туад абрешим созад ва чу занбӯр каз шукуфа ангабин кунад ва чу садаф каз оби борон марворид кунаду ҷузи он . Пас ин ҳамаи санъат ҳоӣаст мари ҳайвонотро – чунонкии мардумро санъатҳост –у лекини мари ҳеҷ ҳайвонро андари китобат бо мардум ширкат нест . Ва китобат сипас аз қавласту хоссаи мардуми росту қавли мари мардумро омаст . Аз онаст ки ҳар нависанда мардумаст ва ҳар мардумӣ нависанда нест ва ҳар ( набишта қавласт ва ҳар қавлӣ набишта нест . Ва ҳар мардумӣ ки мар ӯро ) ин ду Фзблт ки хоссагон мардум анд ҳаст , ӯ ба камоли мардумии наздик тараст , бали қавли набишта (аст ки забони мар ӯро ба ҷой ) қаламасту овози дароз ӯ ба манзалати хаттӣ ростасту мари шаклҳои ҳуруф ӯро ҳавои басит лавҳаст ва ( ҳаво нигор намойаст ва )нигор пазир нест , аз онаст ки қавли зуди ҳаме нопидо шавад андари ҳаво . Ва набишта қавлӣаст ки қалами мар ӯро ба манзалати забон (асту хати рост ) мар ӯро ба манзалат овоз кашидаасту мари шаклҳои ҳуруф ӯро лавҳу сатҳи хоку чизҳои хокӣ ( пазираду хок ) сӯрат пазираст , аз онаст ки набишта бар ӯ дайр бимонад . Ва шараф набишта бидонаст ки илм ба миёнҷӣ ӯ аз доно ба ғоибон ( бирасад , аз пешинагон ) ба боз пасинён расад ва аз қавли ҷузи ҳозирон ба маҷлис ӯ касе ( баҳра ) наёбади магар ба ҳикоят аз забонҳо . Ва низ шарафи набишта ( бидонаст ) ки ӯ қавлӣаст ки хати андар ӯ ба ашколи хеш , ба манзалат овозаст ба ҳуруфи хеш . Пас то хат бар ҷойаст , он қавл аз нависанда ба овоз бар ҷо бошад ва касе ки овоз ӯро шунавандагон ҳаме шунаванд мункири натавонад шудан ки ман ин ҳаме нагӯям . Пас набишта қавлӣ бошад қоим ба зоти хеш , пас аз онкии гӯянда ӯ хомӯш гашта бошад . Ва чашми мари ашколи ҳуруф ( набишта )ро ба маҳал гӯшаст мари ашкол ҳуруф гуфтаро ,у лекин бар чашми нонависандагони парда Эйаст ки он парда бар чашм нависандагон нест , ҳар чндкаҳи ин ҳар ду тани андари дидори ашколи ҳуруф – ҳам чу андари дидори дигари мубсирот – баробаранд . Ва ҳам ин (аст ) ҳоли касоне ки суханӣ бишинаванд ва аз он ҷуз ба овозӣ воқиф нашаванду маънии онро ндонанду дигари гуруҳи мари ҳамон суханро бишинаванд ва бар маънии он аҳотт ёбанд ва ин ҳар ду гуруҳ шунавандагон бошанд ба зоҳир ,у лекин ҳар ки аз қавл бар маънӣ муҳӣт нашавад , мари он қавлро ншнўдаҳ бошад . Ҳам чунонкии он кас каз набиштаи мақсӯди нависандаро надонад , мари набиштаро надида бошад ва он кас ки ӯ чизеро бо дайгарӣ баробар бинаду андари он чизи мари он маъниро ки он дигар бинад набинад , ӯ кӯр бошад чу азоФт бидон дигар карда шавад , ҳам чунонкӣ касе кӯ мар гуфтаеро бо дайгарӣ баробар башнаваду андар он гуфта мари маъниро ки он дигар мешунӯд нашунӯд , ӯ кар бошад чу азоФт ӯ ба он дигар карда шавад . Ва худои таъолии андари ин маънӣ ҳаме гуяд , қавла : мисли алФриқини колоъмӣу алосму албсиру алсмиъи ҳилли истўёни Маслан аФлои тзкрўн ) . Ва бад-ӣни шарҳ ки кардем , зоҳир шуд ки ( аз ) мардумон кандар ҳоли бочашми биноу гӯш шунавоанд , баъзе карон ва кӯронанд , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , ( қавла ) : ( сами бкми ъмии фаҳми лои иъқлўн ) , пас ин қавл ки ҳаме ба карӣу гунаҳгӣу нобенаӣ бар шунавандагону гӯяндагону бинандагон ба зоҳир ҳукм кунад , далеласт бар онкии мардумонро ҳамеи чашмӣу забонӣу гӯшии дигари ҳосил бояд кардани ҷузи ин ки доранд , ( ва ба ҷои хеши андари ин маънии сухани бигӯем . Акнӯн гӯйем ) ки қавл асараст аз нутқу нутқи мари нафаси нотиқаро ҷавҳарӣаст (у китобати мар ӯро арзӣаст ) истихроҷӣ ,у бад-ӣн сабабаст ки ҳар ду хирадмандӣ ки қасд кунанд , битавонанд ки набиштае созанд ( ки ҷузи эшон касе ) мари онро ( натавонад хонд ва натавонанд ки забонии созанд ки ҷузи эшон касе мари онро ) надонад ва низ кӯдаки хирад ки қӯти нотиқа ӣ ӯ моя гирифтан гирад , оҳанги сухан гуфтан кунаду мари чизеро ( ки ном он надонад ) номӣ нааду қасд нутқ кунад . Ва касе ки набишта надонад ё надида бошад , қасд нбштн накунад , аз баҳри онкӣ ( нутқи мар ӯро ) атоӣ илоҳӣаст ҷавҳарӣу китобати мар ӯро такаллуфӣаст иктисобӣ , ва ҳар ки андари улӯми риёзӣ ба тартиб ва ( тадриҷ бар ояд , ) мар ӯро зоҳир шавад ки андар ҳар илмӣ аз он мар ӯро чашмии дигари кушояду гӯшии дигар боз шаваду забонӣ ( дигар ) падед ояд ки пеш аз он мар ӯро он чашм ва он гӯш ва он забон набӯда бошад , ва чу мардуми мари доноро тоъат надорад ва ба омухтани ранҷи набард , он чашми мар ӯро боз нашавад ки мари ашколи ҳандасиро бадв бинад ва он гӯши мар ӯро накушояд ки мари бурҳонҳои ақлиро бадв башнавад ва ин чашму гӯши офаринишӣ ки дорад , мар ӯро андар дидану шунидани он ашколу ақволи ёрии надиҳад . Худои таъолии андари ин маънӣ ҳаме гуяд мари он касро ки мари гзорндгони китоб ӯро тоъат надоштанд ва сипас ҳавои хеши рафтанд , ( бад-ӣни оят ) , қавла : (у лақади мкнҳми Фимои ани мкнкми фӣау ҷълнои ?лаами смъоу абсроу аФдаҳи Фмои ағнии анҳуам смъҳму лои абсрҳму лои аФдтҳми ман шайъи ази конўои иҷҳдўни бойти аллоҳу ҳоқи баҳами мо конўо ба истҳзўн ) .

کتابت از جملگی حیوان به مردم مخصوص است و مر حیوان بی نطق را با مردم هم اندر گفتار و هم اندر صنعت ها شرکت است و اندر کتابت نیست. اما شرکت حیوان دیگر با مردم اندر گفتار چنان است که مر بیشتر حیوان را هر یکی را بانگی هست که آن خاصه مر او راست و آن خاصه مر او راست و آن بانگ (از) او به منزلت نطق است از مردم. و نیز بیشتر از حیوان بی سخن آن است که به وقت شادی و ایمنی جز چنان آواز دهند که به وقت ترس (و درماندگی) دهند، چنانکه مرغ خانگی به خاصه آوازها دارد و مر (نر) آن را خروه گویند و ماده اش را ماکیان گویندو مر خروه را به وقت ایمنی و شادی آواز او معلوم است که چگونه و بدان وقت که پرنده بر سر او بگذرد و از آن بترسد و مر یاران خویش را از آن حذر فرماید، پیداست که چگونه آواز دهد و به وقتی که مر ماکیان را سوی دانه خواند که بیایید، معروف است که چگونه خواندش و به وقتی که مر ماکیان را جای خایه نهادن بنماید و بفرمایدش که اینجا بنشین و بار خویش بنه، آوازش معلوم است. پس این آوازهای مختلف مر نوع خویش را به حاجت های مختلف، به منزلت نطق است. و نیز اندر صنعت ها مر حیوانات را با مردم شرکت است، چنانکه مر عنکبوت خویش را همی خانه بافد و زنبور بدان نظم و ترتیب بی هیچ خللی همی خانه سازد و مرغانند که مر چوب را سوراخ کنند و اندر او جای گیرند و مرغانند کز گِل خانه ها برآرند و مر آن را دهلیز سازند و اندر او بخشش ها کنند، با آنکه حیوانات هستند که مردم از صنعت های ایشان عاجز است، چو کرم قز کز برگ تود ابریشم سازد و چو زنبور کز شکوفه انگبین کند و چو صدف کز آب باران مروارید کند و جز آن. پس این همه صنعت هایی است مر حیوانات را – چنانکه مردم را صنعت هاست – و لیکن مر هیچ حیوان را اندر کتابت با مردم شرکت نیست. و کتابت سپس از قول است و خاصه مردم راست و قول مر مردم را عام است. از آن است که هر نویسنده مردم است و هر مردمی نویسنده نیست و هر (نبشته قول است و هر قولی نبشته نیست. و هر مردمی که مر او را) این دو فضبلت که خاصگان مردم اند هست، او به کمال مردمی نزدیک تر است، بل قول نبشته (است که زبان مر او را به جای) قلم است و آواز دراز او به منزلت خطی راست است و مر شکل های حروف او را هوای بسیط لوح است و (هوا نگار نمای است و ) نگار پذیر نیست، از آن است که قول زود همی ناپیدا شود اندر هوا. و نبشته قولی است که قلم مر او را به منزلت زبان (است و خط راست) مر او را به منزلت آواز کشیده است و مر شکل های حروف او را لوح و سطح خاک و چیز های خاکی (پذیرد و خاک) صورت پذیر است، از آن است که نبشته بر او دیر بماند. و شرف نبشته بدان است که علم به میانجی او از دانا به غایبان (برسد، از پیشینگان) به باز پسینیان رسد و از قول جز حاضران به مجلس او کسی (بهره) نیابد مگر به حکایت از زبان ها. و نیز شرف نبشته (بدان است) که او قولی است که خط اندر او به اشکال خویش، به منزلت آواز است به حروف خویش. پس تا خط بر جای است، آن قول از نویسنده به آواز بر جا باشد و کسی که آواز او را شنوندگان همی شنوند منکر نتواند شدن که من این همی نگویم. پس نبشته قولی باشد قایم به ذات خویش، پس از آنکه گوینده او خاموش گشته باشد. و چشم مر اشکال حروف (نبشته) را به محل گوش است مر اشکال حروف گفته را، و لیکن بر چشم نانویسندگان پرده ای است که آن پرده بر چشم نویسندگان نیست، هر چندکه این هر دو تن اندر دیدار اشکال حروف – هم چو اندر دیدار دیگر مبصرات – برابرند. و هم این (است) حال کسانی که سخنی بشنوند و از آن جز به آوازی واقف نشوند و معنی آن را ندانند و دیگر گروه مر همان سخن را بشنوند و بر معنی آن احاطت یابند و این هر دو گروه شنوندگان باشند به ظاهر، و لیکن هر که از قول بر معنی محیط نشود، مر آن قول را نشنوده باشد. هم چنانکه آن کس کز نبشته مقصود نویسنده را نداند، مر نبشته را ندیده باشد و آن کس که او چیزی را با دیگری برابر بیند و اندر آن چیز مر آن معنی را که آن دیگر بیند نبیند، او کور باشد چو اضافت بدان دیگر کرده شود، هم چنانکه کسی کو مر گفته ای را با دیگری برابر بشنود و اندر آن گفته مر معنی را که آن دیگر می شنود نشنود، او کر باشد چو اضافت او به آن دیگر کرده شود. و خدای تعالی اندر این معنی همی گوید، قوله: مثل الفریقین کالاعمی و الاصم و البصیر و السمیع هل یستویان مثلا افلا تذکرون). و بدین شرح که کردیم، ظاهر شد که (از) مردمان کاندر حال باچشم بینا و گوش شنوا اند، بعضی کران و کوران اند، چنانکه خدای تعالی همی گوید، (قوله): (صم بکم عمی فهم لا یعقلون)، پس این قول که همی به کری و گنگی و نابینایی بر شنوندگان و گویندگان و بینندگان به ظاهر حکم کند، دلیل است بر آنکه مردمان را همی چشمی و زبانی و گوشی دیگر حاصل باید کردن جز این که دارند، (و به جای خویش اندر این معنی سخن بگوییم. اکنون گوییم) که قول اثر است از نطق و نطق مر نفس ناطقه را جوهری است (و کتابت مر او را عرضی است) استخراجی، و بدین سبب است که هر دو خردمندی که قصد کنند، بتوانند که نبشته ای سازند (که جز ایشان کسی) مر آن را (نتواند خواند و نتوانند که زبانی سازند که جز ایشان کسی مر آن را) نداند و نیز کودک خرد که قوت ناطقه ی او مایه گرفتن گیرد، آهنگ سخن گفتن کند و مر چیزی را (که نام آن نداند) نامی نهد و قصد نطق کند. و کسی که نبشته نداند یا ندیده باشد، قصد نبشتن نکند، از بهر آنکه (نطق مر او را) عطای الهی است جوهری و کتابت مر او را تکلفی است اکتسابی، و هر که اندر علوم ریاضی به ترتیب و (تدریج بر آید،) مر او را ظاهر شود که اندر هر علمی از آن مر او را چشمی دیگر گشاید و گوشی دیگر باز شود و زبانی (دیگر) پدید آید که پیش از آن مر او را آن چشم و آن گوش و آن زبان نبوده باشد، و چو مردم مر دانا را طاعت ندارد و به آموختن رنج نبرد، آن چشم مر او را باز نشود که مر اشکال هندسی را بدو بیند و آن گوش مر او را نگشاید که مر برهان های عقلی را بدو بشنود و این چشم و گوش آفرینشی که دارد، مر او را اندر دیدن و شنودن آن اشکال و اقوال یاری ندهد. خدای تعالی اندر این معنی همی گوید مر آن کس را که مر گذارندگان کتاب او را طاعت نداشتند و سپس هوای خویش رفتند، (بدین آیت)، قوله: (و لقد مکنهم فیما ان مکنکم فیه و جعلنا لهم سمعا و ابصرا و افده فما اغنی عنهم سمعهم و لا ابصرهم و لا افدتهم من شی اذ کانوا یجحدون بایت الله و حاق بهم ما کانوا به یستهزون).

Инаст сухани мо андари китобат , сипас сухани андари қавл , ва пас аз ин сухан гӯйем андари қавлу китобати илоҳӣ бар тартиби офаринишу мари уқалоро ба ҳуҷҷатҳои Муқаннаъу бурҳонҳои равшан зоҳир кунем ки қавлу китобати худои таъолӣ кадомаст , то бидонанд ки ( мо ) мари дайни ҳақро бар басират пазируфтаем на ба тақлиду бунёди дайни худоӣ бар ақласт на бар таклифи ҷоҳилона , чунонкии ҷҳол уммат пиндоранд . Валлоҳи алмўФқ .

این است سخن ما اندر کتابت، سپس سخن اندر قول، و پس از این سخن گوییم اندر قول و کتابت الهی بر ترتیب آفرینش و مر عقلا را به حجت های مقنع و برهان های روشن ظاهر کنیم که قول و کتابت خدای تعالی کدام است، تا بدانند که (ما) مر دین حق را بر بصیرت پذیرفته ایم نه به تقلید و بنیاد دین خدای بر عقل است نه بر تکلیف جاهلانه، چنانکه جهال امت پندارند. والله الموفق.