Нафаси мардуми мари қавлу китобатро ки мар ӯро илм аз он ба ҳосил шавад , ба ҳостҳои самъу басар ( андар ) ёбад , бад-ӣни сабаб сипас аз сухани андари қавлу китобат , сухани андари ҳавоси зоҳири гуфтем . Пас гӯйем ки ҳавоси панҷ гонаи андари ҷасади мари нафасро олатҳост ки нафас бидон чизҳо (ро ) андар ёбад , вази ҳавоси ҳайвони баъзе шарифтар аз баъзеасту шарафи он бар якдигар ба ҳукми манфиатҳоу музиротҳост ки ҳайвон бидон ҳавоси мари маноферо биҷӯед вази музират ҳо бипарҳезад , пас ҳостӣ ки андари ани мар ӯро манфиат бештараст шариф тараст .

نفس مردم مر قول و کتابت را که مر او را علم از آن به حاصل شود، به حاست های سمع و بصر (اندر) یابد، بدین سبب سپس از سخن اندر قول و کتابت، سخن اندر حواس ظاهر گفتیم. پس گوییم که حواس پنج گانه اندر جسد مر نفس را آلت هاست که نفس بدان چیزها (را) اندر یابد، وز حواس حیوان بعضی شریف تر از بعضی است و شرف آن بر یکدیگر به حکم منفعت ها و مضرات هاست که حیوان بدان حواس مر منافع را بجوید وز مضرت ها بپرهیزد، پس حاستی که اندر ان مر او را منفعت بیشتر است شریف تر است.

Ва шарафи ҳавоси ҳайвон бесухан бар якдигар на чу шарафи ҳавос мардумаст бар якдигар , бал каз он баъзе ҳаст ки мувофиқаст ва баъзе ҳаст ки мухолифаст . Ва баёни ин қавл онаст ки гӯйем : андари ҳости бсоўндаҳ ки он ом тараст – бидонча бсўдни мари ҳайвонро андари ҳама ҷасад ӯст – мари ҳайвонро манфиат онаст ки ( аз ) дарду ранҷ ки бидон ҳалок шавад , бад-ӣни ҳост ҳазар кунад ва ( мари ҷуфти хешро ба сабаби лиззати маҷомеъат ба қӯти ин ҳост ) ҷӯяд то навъи хешро аз фано ба зойиш нигоҳ дорад ,у андари ҳости чшндаҳи мари ҳайвонро манфиат ( онаст кандар ғизои хеш ) бад-ӣни ҳост рағбат кунад . Ва мари ҳости бсоўндаҳро андари ҳайвон бесухан бар ҳости чшндаҳ ӣ ӯ фазласт , аз ( баҳри онкии ҳости чшндаҳ ) ҳайвонот заъифасту мари лиззати мижаҳоро камтар ёбаду андари ғизоӣ ба қӯти ҷозиба гурусна шаванд ва рағбат кунанд , ( на бидон ки мари чиз ) хушро аз нохуш бидонанд – ба хоссаи мурғону моҳёни донаи хор ки ғизои хешро ношикаста фурӯ хуранд – ( ва аз дарду ранҷ ба қӯт ) ҳост бсоўндаҳ гурезанду андари ҷуфт гирифтану нгоҳдошти навъи хеши бад-ӣни қӯт рағбат кунанд . Пас дуруст ( шуд ки мари ҳост ) бсоўндаҳи ҳайвон бенутқро бар ҳости чшндаҳ ӯ шарафаст андар ӯ . Ва андар ( ҳост ) шунаванда мари ҳайвонро нафъ андакӣаст . Ва ( далел бар дурустӣ ) ин сухан онаст ки бисёр ҳайвонаст ки мар ӯро ин ҳост нест , чу морону моҳёну мӯрону мӯашону малах ва баъзе аз мурғону ҷузи он ,у андари зиндагӣу зойиши эшон – ки он камол ҳайвонаст – бад-ӣни сабаб халалӣ наёмадааст . Пас пайдо шуд ки ҳост шунавандаро андари ҳайвон бенутқ шарафӣ нест ва он камтар ҳостӣаст андари эшон . Ва андари ҳости бўиндаҳи мари ҳайвонро нафъ ( онаст ) ки бадв бишносад ҳайвон бе нутқи мари ғизоҳои сӯдманду зиёни кори хешро ( ва ) ба қӯти ин ҳост аз ончии ҳалок ӯ ( андар онаст , ) аз заҳри гёҳоу обҳои шӯр ва сӯзандау ҷузи он , парҳез кунад ва он хӯрд аз набот ки ба буи бишносад ки он мар ӯро ғизост . Вмри ин ҳостро андари ҳайвонот ( бар ) бештар аз ҳавоси эшон фазласт . Набинӣ ки саги шикории ҳамеи буии мурғи зиндаро андари ҷашнҳоу кишт ҳо биёбаду мӯри андари зери замин ( ба ) буии дона ӣ гандум ки ба наздики хона ӣ ӯ бар рӯй замин биафтад , бёбдў бар ояд ва онро бабрад ?у андари ҳости бинандаи мари ҳайвонро манфиат бисёраст , аз баҳри онкӣ ( мар ) душмани хешро аз дигари ҳайвон ( бад-ӣни ҳост ) бишносад , ҳам чунонкии мари зиёни кори хешро аз набот ба ҳост бўиндаҳ бишносаду мари хӯриши хешро бад-ӣн ҳост тавонад талаб кардани вази ҷирҳоу ҷӯйҳоу обу оташ ки андари он ҳалок шавад ба ҳости бинанда парҳез кунад . Ва фоидаи ҳайвонот бесухан андар кашӣдан манфиат ба хештану давр кардани музират аз хештани бад-ӣн рӯйҳост ки ёд кардему шарафи ҳавоси эшон бар якдигар чунинаст ки гуфтем .

و شرف حواس حیوان بی سخن بر یکدیگر نه چو شرف حواس مردم است بر یکدیگر، بل کز آن بعضی هست که موافق است و بعضی هست که مخالف است. و بیان این قول آن است که گوییم: اندر حاست بساونده که آن عام تر است – بدانچه بسودن مر حیوان را اندر همه جسد اوست – مر حیوان را منفعت آن است که (از) درد و رنج که بدان هلاک شود، بدین حاست حذر کند و (مر جفت خویش را به سبب لذت مجامعت به قوت این حاست) جوید تا نوع خویش را از فنا به زایش نگاه دارد، و اندر حاست چشنده مر حیوان را منفعت (آن است کاندر غذای خویش) بدین حاست رغبت کند. و مر حاست بساونده را اندر حیوان بی سخن بر حاست چشنده ی او فضل است، از (بهر آنکه حاست چشنده) حیوانات ضعیف است و مر لذت مژه ها را کمتر یابد و اندر غذای به قوت جاذبه گرسنه شوند و رغبت کنند، (نه بدان که مر چیز) خوش را از ناخوش بدانند – به خاصه مرغان و ماهیان دانه خوار که غذای خویش را ناشکسته فرو خورند – (و از درد و رنج به قوت) حاست بساونده گریزند و اندر جفت گرفتن و نگاهداشت نوع خویش بدین قوت رغبت کنند. پس درست (شد که مر حاست) بساونده حیوان بی نطق را بر حاست چشنده او شرف است اندر او. و اندر (حاست) شنونده مر حیوان را نفع اندکی است. و (دلیل بر درستی) این سخن آن است که بسیار حیوان است که مر او را این حاست نیست، چو ماران و ماهیان و موران و موشان و ملخ و بعضی از مرغان و جز آن، و اندر زندگی و زایش ایشان – که آن کمال حیوان است – بدین سبب خللی نیامده است. پس پیدا شد که حاست شنونده را اندر حیوان بی نطق شرفی نیست و آن کمتر حاستی است اندر ایشان. و اندر حاست بوینده مر حیوان را نفع (آن است) که بدو بشناسد حیوان بی نطق مر غذاهای سودمند و زیان کار خویش را (و) به قوت این حاست از آنچه هلاک او (اندر آن است،) از زهر گیاها و آب های شور و سوزنده و جز آن، پرهیز کند و آن خورد از نبات که به بوی بشناسد که آن مر او را غذاست. ومر این حاست را اندر حیوانات (بر) بیشتر از حواس ایشان فضل است. نبینی که سگ شکاری همی بوی مرغ زنده را اندر جشن ها و کشت ها بیابد و مور اندر زیر زمین (به) بوی دانه ی گندم که به نزدیک خانه ی او بر روی زمین بیفتد، بیابدو بر آید و آن را ببرد؟ و اندر حاست بیننده مر حیوان را منفعت بسیار است، از بهر آنکه (مر) دشمن خویش را از دیگر حیوان (بدین حاست) بشناسد، هم چنانکه مر زیان کار خویش را از نبات به حاست بوینده بشناسد و مر خورش خویش را بدین حاست تواند طلب کردن وز جرها و جوی ها و آب و آتش که اندر آن هلاک شود به حاست بیننده پرهیز کند. و فایده حیوانات بی سخن اندر کشیدن منفعت به خویشتن و دور کردن مضرت از خویشتن بدین روی هاست که یاد کردیم و شرف حواس ایشان بر یکدیگر چنین است که گفتیم.

Ва аммо мари нафаси нотиқаро ҳост шунаванда шарифтар аз ҳама ҳавос ӯст , аз баҳри онкии шарафи нафаси нотиқа бар дигар нуфус бидонаст ки илм пазирасту нафасӣ ки мар ӯро ҳост шунаванда набошад , на ба нутқ расад ва на ба ҳеҷ илмӣ аз улӯми риёзӣ , то ба илми илоҳӣ ( чаҳ ) расад , бал ( ки ) он кас ( ки ) гунг бошад ки сухани натавонади гуфтан , ӯ аз дараҷаи мардумӣ соқит бошад . Ва нафаси нотиқаро ҳости бўиндаҳи камтар аз ҳама ӣ ҳавосаст , аз баҳри онкии бузургтар зӣонеи мари он касро ки ин ҳости мар ӯро нест он бошад ки мари бӯҳои хушро ( наёбад ) ва он зиёни мари он касро баробари он суд боистад ки мари гандҳои нохушро низ наёбад . Пас пайдо шуд бад-ӣни шарҳ ки ҳол ҳост шунавандау ҳости бўиндаҳи андари шарафи хисосати сӯии нафаси нотиқа ба хилоф онаст ки сӯии нуфус ( ҳайвонот бенутқаст , аз баҳр онкӣ шунаванда андари ҳайвони хасистар ҳостӣаст ва ) бўиндаҳи андари эшон ( шарифтар ҳостӣаст - чунонкии шарҳи он ) гуфтем -у ҳости шунавои андари мардуми шарифтар ҳостӣасту ҳост ( бўёиии андар ӯ хасистар ) ҳостӣаст – ба хилоф ( онкӣ дар ) ҳайвон ( бенутқаст ) -у ҳости чшндаҳи мари нафаси мардумро латиф ва қавӣаст . ( набинӣ ки ба қӯти ин ) ҳости мардуми ҳамеи андари чизҳое рағбат кунанд ки мардумро аз он ба ҷузи лиззату ранҷи гуруснагии ҳамеи лиззат ( аз мижаҳо ҳосил шавад ки ) мари ҳайвон бесуханро он нест ?у андари ду ҳости бсоўндаҳи вбинндаҳ - ки нгоҳдошт ( ҳайвони мари хештанро ) аз дарду ранҷи гармоу сармо ва ҷустани мари лиззати ҷуфт гирифтанро то бидон навъ ӯ брнхизд ва ( ҳазар кардан аз ) душмани хешу давр бӯдан аз ҷӯйҳо ва ҷирҳо ки андари он аўФтд ва ҳалок шаваду талаб ғизо бидонаст - бесухан бо мардум анбозаст . Он гоҳи ончии нафас нотиқа бидон махсӯсаст аз манофе ки гузари он бар ҳавос ӯсту дигари ҳайвонот аз он бенасибанд , илмаст ки шарафи мардум бар ҳайвон бидонаст . Ва илм ба нафаси мардуми нодон ки ӯ ба манзалат сутураст аз доно ки ӯ ба маҳал Фриштаҳаст , аз ду роҳ расад - чунонкии гуфтем - : яке ба роҳи ҳости шунавоӣ ки мари қавлро бидон ёбад ,у дигар ба роҳи ҳости бенаӣ ки мрктобро бидон хонд - пас аз онкӣ омӯхта бошад - то ба илм аз дараҷаи сутурӣ ба дараҷа Фриштгӣ расад .

و اما مر نفس ناطقه را حاست شنونده شریف تر از همه حواس اوست، از بهر آنکه شرف نفس ناطقه بر دیگر نفوس بدان است که علم پذیر است و نفسی که مر او را حاست شنونده نباشد، نه به نطق رسد و نه به هیچ علمی از علوم ریاضی، تا به علم الهی (چه) رسد، بل (که) آن کس (که) گنگ باشد که سخن نتواند گفتن، او از درجه مردمی ساقط باشد. و نفس ناطقه را حاست بوینده کمتر از همه ی حواس است، از بهر آنکه بزرگتر زیانی مر آن کس را که این حاست مر او را نیست آن باشد که مر بوهای خوش را (نیابد) و آن زیان مر آن کس را برابر آن سود بایستد که مر گندهای ناخوش را نیز نیابد. پس پیدا شد بدین شرح که حال حاست شنونده و حاست بوینده اندر شرف خساست سوی نفس ناطقه به خلاف آن است که سوی نفوس ( حیوانات بی نطق است، از بهر آنکه شنونده اندر حیوان خسیس تر حاستی است و ) بوینده اندر ایشان ( شریف‌تر حاستی است- چنانکه شرح آن ) گفتیم- و حاست شنوایی اندر مردم شریف‌تر حاستی است و حاست ( بویایی اندر او خسیس‌تر ) حاستی است – به خلاف ( آنکه در ) حیوان ( بی نطق است )- و حاست چشنده مر نفس مردم را لطیف و قوی است. ( نبینی که به قوت این ) حاست مردم همی اندر چیزهایی رغبت کنند که مردم را از آن به جز لذت و رنج گرسنگی همی لذت ( از مژه‌ها حاصل شود که ) مر حیوان بی سخن را آن نیست؟ و اندر دو حاست بساونده وبیننده- که نگاهداشت ( حیوان مر خویشتن را ) از درد و رنج گرما و سرما و جستن مر لذت جفت گرفتن را تا بدان نوع او برنخیزد و (حذر کردن از) دشمن خویش و دور بودن از جوی‌ها و جرها که اندر آن اوفتد و هلاک شود و طلب غذا بدان است- بی سخن با مردم انباز است. آن گاه آنچه نفس ناطقه بدان مخصوص است از منافع که گذر آن بر حواس اوست و دیگر حیوانات از آن بی نصیب‌اند، علم است که شرف مردم بر حیوان بدان است. و علم به نفس مردم نادان که او به منزلت ستور است از دانا که او به محل فریشته است، از دو راه رسد- چنانکه گفتیم- : یکی به راه حاست شنوایی که مر قول را بدان یابد، و دیگر به راه حاست بینایی که مرکتاب را بدان خواند- پس از آنکه آموخته باشد- تا به علم از درجه ستوری به درجه فریشتگی رسد.

Пас гӯйем ( ки ) ин ду ҳости мари нафаси мардумро шарифтар аз дигар ҳавосаст , аз баҳри онкӣ расӣдани нафаси мардум ба илм ки камол ӯ бидонаст , бад-ӣни ду олатаст . Вази ин ду олати мар ӯро қӯти сомъаҳи шариф тараст аз қӯти босира , аз баҳри онкӣ агар мардӣ аз модар беҳост бинанда зояд , мари нутқро ба ҳост самъ биёбад ва ба бисёр илм бирасад чу ҳости шунӯдааш дуруст бошад , магар он бошад ки мари ашколу алвонро тасаввури натавонад кардан , ва агар мардӣ аз модар беҳост шунаванда зояд , сухан гӯй нашаваду мари ҳеҷ илмро андари наёбад , ҳар чанд ки ҳости бинандааш дуруст бошад , магари пеша Эй тавонад омухтан ки ба ишорати мари онро бигирад . Вази баҳри он гуфтем ки андари доно шудани мари нафаси мардумро камол ӯст ки нафаси мардум аз офариниши ороста омадааст мар пазируфтани улӯмро , чунонкӣ нафас наУмия - аънии рўиндаҳу афзоянда - ороста омадааст мар пазируфтани зиёратроу растанро . Ва камол нафас наУмия ки андар дона хурмост бидонаст ки намои пазираду дарахтӣ аз ӯ ҳосил ояд , пас ҳам чунин камоли нафаси нотиқа ки дониш пазираст андари он ( бошад ) ки мари илмро бипазиради ваз ӯ доноӣ ба ҳосил ояд . Ва нафаси нотиқаи андари ин олам ба қӯти ҳаме доно ояду ончӣ аз қӯт ба феъл ояд , ба камол хеш расад .

پس گوییم (‌ که ) این دو حاست مر نفس مردم را شریف‌تر از دیگر حواس است، از بهر آنکه رسیدن نفس مردم به علم که کمال او بدان است، بدین دو آلت است. وز این دو آلت مر او را قوت سامعه شریف‌تر است از قوت باصره، از بهر آنکه اگر مردی از مادر بی حاست بیننده زاید، مر نطق را به حاست سمع بیابد و به بسیار علم برسد چو حاست شنوده اش درست باشد، مگر آن باشد که مر اشکال و الوان را تصور نتواند کردن، و اگر مردی از مادر بی حاست شنونده زاید، سخن گوی نشود و مر هیچ علم را اندر نیابد، هر چند که حاست بیننده‌اش درست باشد، مگر پیشه‌ای تواند آموختن که به اشارت مر آن را بگیرد. وز بهر آن گفتیم که اندر دانا شدن مر نفس مردم را کمال اوست که نفس مردم از آفرینش آراسته آمده است مر پذیرفتن علوم را، چنانکه نفس نامیه- اعنی روینده و افزاینده- آراسته آمده است مر پذیرفتن زیارت را و رستن را. و کمال نفس نامیه که اندر دانه خرماست بدان است که نما پذیرد و درختی از او حاصل آید، پس هم چنین کمال نفس ناطقه که دانش پذیر است اندر آن (باشد) که مر علم را بپذیرد وز او دانایی به حاصل آید. و نفس ناطقه اندر این عالم به قوت همی دانا آید و آنچه از قوت به فعل آید، به کمال خویش رسد.

Ва чу ҳол инаст , гӯйем ки он олат каз ӯ худовандаш ба камол хеш расад , шарифтар олатӣ бошад мари худовандашро . Пас пайдо шуд ин ки ин ду ҳост каз ӯ ( яке сомъаҳаст ва яке босира , мари нафаси нотиқаро шарифтар олатҳост . Ва мари нуфуси ҳайвонот ) бенутқро андари ин ду ҳост аз ин фавойид ки ёд кардем насибӣ нест , ( бал ки нафаси нотиқаи бад-ӣни фавойид махсӯсаст ва ) ҳар ки ба дараҷа улӯм барояд , ҳаме ( фавойид ) шунавоӣу бенаӣ ӯ фазояд ба ҳар илмӣ . Набинӣ ки чу ( мардуми андари улӯми риёзӣ ) ба дараҷа ҳисоб ояд , чу бигӯяндаш ки адади аввал кадомасту сонӣ кадомаст вази аъдоди баъзе ( ноқисаст ) чу чаҳор ки ҷзўҳоши нима ва чаҳор якаст ва он се бошад кам аз ӯ , ва баъзе зояд (аст чу ( дувоздаҳ ки ҷзўҳош ) нима ва се як ва чаҳор як ва шаш як ва дувоздаҳ якаст ки ҷумла шонздаҳ бошад беш ( аз ӯ , ва баъзе муътадиласт ) чу шаш ки ҷзўҳоши нима ва се як ва шаш як бошад ҳам чу ӯ , он каси мари ин ададҳо бинад , ( дӣданӣ ки пеш ) аз он мари онро на чунон дида бошад , ва чу бигӯяндаш ки ҳар ададии нимаи ду кора хеш бошад , чу ( надонад ) ки ин чаҳ суханаст , мари онро ( ба ) ҳақ нашунӯд ва чу шнўонндш ки ин чунон бошад ки чаҳор адади нимаи панҷу нима ( сеаст ) ки бар ду канора ӯйанд , башнаваду шнўоииш ба дониши биафзояд ? вчў ба дараҷа ҳандаса ояду бнмоиндш ки зарби ду зилъ чу ҷамъ карда шавад бо мазруби Қатари мураббаъ баробар ояд , надонад ҳаме ки чаҳ гўиндш ва набинад мари онро ( магар ) он гоҳ ки бёмўзндшу мари онро ба шаклии мураббаъ ки мари анро ба ду хат ба чаҳор қисми рост рост кунанду бози мар ҳар қисматӣ (ро ) аз он ( ба ) хаттӣ ки он Қатар ӯ бошад ба ду пора кунанд , чунонкии мураббаъӣ падед ояд андари он чаҳор мураббаъ ки ҳар зилъӣ аз он мураббаъи Қатар ҳар мураббаъӣ бошад аз он чаҳор мураббаъи мутасовӣ , бадв бинмоӣанд , он гоҳ ҳам башнавад мари он қавлро ва ҳам бибинад ( мари он ) шаклро ? пас ин бенаӣ ва шунавоӣ бошад ки мар ӯро бад-ӣни илм ҳосил шавад ки он бенаӣу шунавои мар ӯро ( пеш ) аз он набӯда бошад . Ва ҳам инаст ҳоли зиёдат шудани шунавоӣу бенаии мардуми андар ҳар илмӣ аз улӯм . Пас ( пайдо ) шуд ки ин ду ҳости мари нафаси нотиқаро зиёдат пазираст беруни дигари ҳавос , ва ҳар ки ба маротиби илмии ҳаме ( фазояд , ) ҳар соъатии бинотар ва шнўотрҳмӣ шавад ва ҳар ки ба манзалат сутурӣ боистад , кӯр ва кар бимонад ( ва ) ҳар чанд ки чашмаши равшану гӯшаш кушода бошад , набинад ва нашунӯд мари чизеро ки донои мар ӯро бинмоед ва бигӯед , чунонкии худои таъолӣ ҳаме гуяд , қавла : ( ?лаами қулӯби лои иФқҳўни баҳоу ?лаами аъини лои ибсрўни баҳоу ?лаами ءозони лои исмъўни баҳои аўлӣки колонъми бали ҳам азли аўлӣки ҳам алғФлўн ) ,у ғофили нгўинди магар касеро ки ӯ аз чизе ғофил бошад ки мар ӯро расӣдан бидон мумкин бошад ,у мардумро расӣдан ба илм мумкинаст ва ҳар ки аз он бози истад , ( аз ғофилон бошад . Сиблати хирадмандон онаст ки мари офариниши аФридгорро – бидонча мари эшонро оростаи офариди мар пазируфтани илмро – ба рӯй гардонӣдан аз доноёни илми илоҳӣ ки пиғомброннд ( ъ ) зойеъ накунанд то мустуҷиби уқубат ҷовидӣ нашаванд ,у мари гӯш ва ) чашми хешро ба талаб кардан ( илми илоҳии бино ва шунаво кунанд то бибинанд ва бишинаванд ончӣ ) мари эшонро аз дидану шунидани он чора нест ,у андари шунидани илми худои таъолӣ ( ва дидани аҷоиб ки андари сунъ ) ӯст , бар гӯшу чашми ҷасадоне ки сутурон бо эшон андари он шуракоанд , эътимод накунанд то ба дараҷа ( мардумӣ барисанд ва аз ) сутурӣ барраанд . Вллаҳи алҳмд .

و چو حال این است، گوییم که آن آلت کز او خداوندش به کمال خویش رسد، شریف تر آلتی باشد مر خداوندش را. پس پیدا شد این که این دو حاست کز او (یکی سامعه است و یکی باصره، مر نفس ناطقه را شریف تر آلت هاست. و مر نفوس حیوانات) بی نطق را اندر این دو حاست از این فواید که یاد کردیم نصیبی نیست، (بل که نفس ناطقه بدین فواید مخصوص است و ) هر که به درجه علوم برآید، همی (فواید) شنوایی و بینایی او فزاید به هر علمی. نبینی که چو (مردم اندر علوم ریاضی) به درجه حساب آید، چو بگویندش که عدد اول کدام است و ثانی کدام است وز اعداد بعضی (ناقص است) چو چهار که جزوهاش نیمه و چهار یک است و آن سه باشد کم از او، و بعضی زاید (است چو (دوازده که جزوهاش) نیمه و سه یک و چهار یک و شش یک و دوازده یک است که جمله شانزده باشد بیش (از او،و بعضی معتدل است) چو شش که جزوهاش نیمه و سه یک و شش یک باشد هم چو او، آن کس مر این عددها بیند، (دیدنی که پیش) از آن مر آن را نه چنان دیده باشد، و چو بگویندش که هر عددی نیمه دو کاره خویش باشد، چو (نداند) که این چه سخن است، مر آن را (به) حق نشنود و چو شنوانندش که این چنان باشد که چهار عدد نیمه پنج و نیمه (سه است) که بر دو کناره اویند، بشنود و شنواییش به دانش بیفزاید؟ وچو به درجه هندسه آید و بنمایندش که ضرب دو ضلع چو جمع کرده شود با مضروب قطر مربع برابر آید، نداند همی که چه گویندش و نبیند مر آن را ( مگر) آن گاه که بیاموزندش و مر آن را به شکلی مربع که مر ان را به دو خط به چهار قسم راست راست کنند و باز مر هر قسمتی (را) از آن (به) خطی که آن قطر او باشد به دو پاره کنند، چنانکه مربعی پدید آید اندر آن چهار مربع که هر ضلعی از آن مربع قطر هر مربعی باشد از آن چهار مربع متساوی، بدو بنمایند، آن گاه هم بشنود مر آن قول را و هم ببیند (مر آن) شکل را؟ پس این بینایی و شنوایی باشد که مر او را بدین علم حاصل شود که آن بینایی و شنوایی مر او را (پیش) از آن نبوده باشد. و هم این است حال زیادت شدن شنوایی و بینایی مردم اندر هر علمی از علوم. پس (پیدا) شد که این دو حاست مر نفس ناطقه را زیادت پذیر است بیرون دیگر حواس، و هر که به مراتب علمی همی (فزاید،) هر ساعتی بیناتر و شنواترهمی شود و هر که به منزلت ستوری بایستد، کور و کر بماند (و ) هر چند که چشمش روشن و گوشش گشاده باشد، نبیند و نشنود مر چیزی را که دانا مر او را بنماید و بگوید، چنانکه خدای تعالی همی گوید، قوله: (لهم قلوب لا یفقهون بها و لهم اعین لا یبصرون بها و لهم ءاذان لا یسمعون بها اولئک کالانعم بل هم اضل اولئک هم الغفلون)، و غافل نگویند مگر کسی را که او از چیزی غافل باشد که مر او را رسیدن بدان ممکن باشد، و مردم را رسیدن به علم ممکن است و هر که از آن باز ایستد، (از غافلان باشد. سبیل خردمندان آن است که مر آفرینش افریدگار را – بدانچه مر ایشان را آراسته آفرید مر پذیرفتن علم را – به روی گردانیدن از دانایان علم الهی که پیغامبرانند (ع) ضایع نکنند تا مستوجب عقوبت جاویدی نشوند، و مر گوش و ) چشم خویش را به طلب کردن (علم الهی بینا و شنوا کنند تا ببینند و بشنوند آنچه) مر ایشان را از دیدن و شنودن آن چاره نیست، و اندر شنودن علم خدای تعالی (و دیدن عجایب که اندر صنع) اوست، بر گوش و چشم جسدانی که ستوران با ایشان اندر آن شرکا اند، اعتماد نکنند تا به درجه (مردمی برسند و از) ستوری برهند. ولله الحمد.