Нафаси мардуми мари маъниро ( ки андари қавлу китобат ) ёбад , ба ҳавоси ботини пазирад ва диҳад ва тасарруф кунад андари он . Бад-ӣни сабаб , сипас аз қавли андари ҳавос ( зоҳир , сухани гуфтеми андар ) ҳавоси ботин . Ва ( мари нафас ) мардумро ба ҳавоси зоҳир аз баҳр андар ёфтан маҳсусот ҳоҷатасту мар ӯро ба ҳавос ( ботин аз баҳр ) андар ёфтан маъқӯлот ҳоҷатаст ,у маҳсус аз қавл овозасту номҳост ба ҳуруф гуфта , вази китобати хат ( ва ) ҳуруфаст набишта ,у маъқӯл аз қавлу китобат маънӣаст ва ёфтан мари он аъёнро ки ном ҳои гуфтау набишта бар он аўФтодаҳаст , ( ва ) мари нафасро чизҳое ки он ба ҳавос ботин ёфта ӯст , аз роҳи ҳавос зоҳир ёфта шавад .

نفس مردم مر معنی را (که اندر قول و کتابت) یابد، به حواس باطن پذیرد و دهد و تصرف کند اندر آن. بدین سبب، سپس از قول اندر حواس (ظاهر، سخن گفتیم اندر) حواس باطن. و (مر نفس) مردم را به حواس ظاهر از بهر اندر یافتن محسوسات حاجت است و مر او را به حواس (باطن از بهر) اندر یافتن معقولات حاجت است، و محسوس از قول آواز است و نام هاست به حروف گفته، وز کتابت خط (و) حروف است نبشته، و معقول از قول و کتابت معنی است و یافتن مر آن اعیان را که نام های گفته و نبشته بر آن اوفتاده است، (و) مر نفس را چیزهایی که آن به حواس باطن یافته اوست، از راه حواس ظاهر یافته شود.

Пас гӯйем ки ҳавоси ботини мари нафасро чу тахайюласт ва чу ваҳмаст ва чу фикраст ва чу ҳифзаст ва чу зикраст – аънии ёд кардан – ва касе каз модар нобӣно зояд , мари рангҳоу шаклҳоро таваҳҳуму тахайюли натавонад кардан ( ва ) ҳам чунин ҳар ки аз модар кар зояд , бонгҳоу лаҳнҳо андари ваҳм ( ва ) фикрат ӯ наёяд . Пас зоҳир шуд ки ҳавоси ботини ҳамеи мардумро ба миёнҷии ҳавоси зоҳир ҳосил шавад . Пас гӯйем ки ҳавоси ботин бисёраст , ваз ӯ яке ваҳмаст ки ҳаракат фикраст ё нахустин ҳаракат ақласт . Ва ваҳм сипас аз ҳисаст ва ваҳм нест мари чизеро ки мар ӯро ҳис несту мари ваҳмро хатои бештар аз он уфтад ки мари ҳисро аўФтд , аз баҳри онкии мардум ( мар ) бисёр чизи зиёни корро сӯдманд таваҳҳум кунаду мари чизи сӯдмандро зиёни кор таваҳҳум кунад . Ва фарқи миёни ҳису ваҳм онаст ки мари ҳисро феъл ба бедорӣ мардум бошаду мари ваҳмро феъли ҳам ба бедорӣ мардум бошад ва ҳам ба хуфтагӣ , ва низ ҳиси мардуми мари чизҳои ҳозирро ёбаду ваҳм ( аз мардуми ҳам ) мари чизҳои ҳозирро ёбад ва ҳам мари чизҳои ғоиби роёбд . Ва ваҳм ( мар ) ҳайвонотро ба манзалат ақласт мардумро , аз баҳри онкии ваҳми асарӣ заъифаст аз ақл , пас ҳаракоти қасдии мардум ба фикратаст ки он ҳаракат ақласту ҳаракоти сутур ба қасдҳои ӯ ба ваҳмаст ки аз сутури ҳаракати нафас бҳимӣаст андари талаби ғизо ё талаби ҷуфти хеш ё гурехтан аз душман .

پس گوییم که حواس باطن مر نفس را چو تخیل است و چو وهم است و چو فکر است و چو حفظ است و چو ذکر است – اعنی یاد کردن – و کسی کز مادر نابینا زاید، مر رنگ ها و شکل ها را توهم و تخیل نتواند کردن (و) هم چنین هر که از مادر کر زاید، بانگ ها و لحن ها اندر وهم (و) فکرت او نیاید. پس ظاهر شد که حواس باطن همی مردم را به میانجی حواس ظاهر حاصل شود. پس گوییم که حواس باطن بسیار است، وز او یکی وهم است که حرکت فکر است یا نخستین حرکت عقل است. و وهم سپس از حس است و وهم نیست مر چیزی را که مر او را حس نیست و مر وهم را خطا بیشتر از آن افتد که مر حس را اوفتد، از بهر آنکه مردم (مر) بسیار چیز زیان کار را سودمند توهم کند و مر چیز سودمند را زیان کار توهم کند. و فرق میان حس و وهم آن است که مر حس را فعل به بیداری مردم باشد و مر وهم را فعل هم به بیداری مردم باشد و هم به خفتگی، و نیز حس مردم مر چیزهای حاضر را یابد و وهم (از مردم هم) مر چیزهای حاضر را یابد و هم مر چیزهای غایب رایابد. و وهم (مر) حیوانات را به منزلت عقل است مردم را، از بهر آنکه وهم اثری ضعیف است از عقل، پس حرکات قصدی مردم به فکرت است که آن حرکت عقل است و حرکات ستور به قصدهای او به وهم است که از ستور حرکت نفس بهیمی است اندر طلب غذا یا طلب جفت خویش یا گریختن از دشمن.

Ва ҳади ҳис онаст ки ӯ қӯтӣаст мари чизҳоро андар ёбанда ба миёнҷии ҳаво , ё гӯйем : қӯтӣаст пазирндаи мари асари маҳсусотро ки андар ӯ кунанд . Ва қӯти мтхилаҳ онаст ки мари сӯратҳоро ки бар маҳсусот ёбад , аз ҳиўлиҳо муҷаррад кунад ва нигоҳ дорад , ва ин қӯти андари мақдам димоғаст . Ва қӯти мтхилаҳи мари он сӯратҳои муҷаррад кардаро ба қӯт ҳофиза диҳад ки яке аз ҳавос ботин ӯсту андари мўхр димоғаст . Ва қӯти зокира онаст ки мари он сӯрат нигоҳ доштаро боз ҷӯяд аз ҳифз . Ва нахуст ҳифзаст , он гуҳ ( зикраст , аз баҳри онкӣ то чизеи ёд гирифта набошад , мар ӯро ёд накунад ва чу қӯти мтхилаҳи мари сӯратиро ) аз сӯратҳои шахсе ё сӯратҳои қавлӣ ё китобатӣ аз ҳиўлӣ ӯ муҷаррад кунад ва ба қӯт ( ҳофизаи спордш , ҳофизи мари он сӯратро ) нигоҳ дораду сӯратӣ каз он сипас қӯти мтхилаҳи бадви ҳамеи расонад , ҳофизаи мари онро бо он сӯрат ( пешини баробар ҳаме кунад то чу мар ) ҳамон сӯрати пешинро биёбад , бдондкаҳи ин ҳамонаст ва чу сӯратҳо бо якдигар дар хур науфтад , ҳаме ( донад ки ин ан нест . ) ва чу қӯтҳои нафаси ҷой гир несту мари ҷойро андар ӯ мақар нест , бал ( ки ) макони сӯратҳои муҷаррадаст , ( сӯратҳои бениҳоят ) андар ӯ ( ҳаме ) гунҷад .

و حد حس آن است که او قوتی است مر چیزها را اندر یابنده به میانجی هوا، یا گوییم: قوتی است پذیرنده مر اثر محسوسات را که اندر او کنند. و قوت متخیله آن است که مر صورت ها را که بر محسوسات یابد، از هیولی ها مجرد کند و نگاه دارد، و این قوت اندر مقدم دماغ است. و قوت متخیله مر آن صورت های مجرد کرده را به قوت حافظه دهد که یکی از حواس باطن اوست و اندر موخر دماغ است. و قوت ذاکره آن است که مر آن صورت نگاه داشته را باز جوید از حفظ. و نخست حفظ است، آن گه (ذکر است، از بهر آنکه تا چیزی یاد گرفته نباشد، مر او را یاد نکند و چو قوت متخیله مر صورتی را) از صورت های شخصی یا صورت های قولی یا کتابتی از هیولی او مجرد کند و به قوت (حافظه سپاردش، حافظ مر آن صورت را) نگاه دارد و صورتی کز آن سپس قوت متخیله بدو همی رساند، حافظه مر آن را با آن صورت (پیشین برابر همی کند تا چو مر) همان صورت پیشین را بیابد، بداندکه این همان است و چو صورت ها با یکدیگر در خور نیفتد، همی (داند که این ان نیست.) و چو قوت های نفس جای گیر نیست و مر جای را اندر او مقر نیست، بل (که) مکان صورت های مجرد است، (صورت های بی نهایت) اندر او (همی) گنجد.

Ва акнӯн гӯйем ки ҳавоси ботини қӯти мтхилаҳ ки мари сӯратҳоро аз ҳиўлӣ муҷаррад кунад , ( бар мисол нависандааст ) ки мари сӯрати қавлро аз ҳиўлӣ ки он ҳавоу овоз онаст , муҷаррад кунад . Аънии мари ҳавоу овозро аз қавл ( бияфканаду мари сӯрат ) набиштаро аз сиёҳӣу коғазу ҳуруфу ҷузи он муҷаррад кунад ва ин ҳамаи ҳшўётро аз ӯ бияфканаду мари он сӯрат ( беҳиўлӣ )ро андари қӯти ҳофизаи бинависад . Ва ончии андари ҳифзи мардум ҳосил шавад , китобатӣ нафсонӣ бошад ки мари онро нафас набишта бошад ба қалами мтхилаҳ бар коғази ҳофиза . Набинӣ ки андари ҳифзи мардум , чу мари набиштаҳоро ҳифз кунад , аз хатҳои набиштау ҳарфҳои ( он ) ҳама нигошта бошад ? пас ан чизе нест магар ( он ) сӯрати муҷаррад ки қӯти мтхилаҳи мари онро аз он набишта ки дида буд , муҷаррад ( кардааст )у андари ҳифзи мар ӯро бнгоштаҳаст . Ва қӯти зокира бар мисоли хонандаи он китобатаст , аз баҳри онкии зокира ҳар гоҳ ки хоҳад ( мари он ) набиштаро ки андар ҳифзаст бар хонд , он чизи маҳфӯзи андари ҳифз бар ҳол хеш бимонад , бар мисоли набиштае ( ки ҳар чанд ) хонандаи мари он қавлро аз ӯ хонд ва дигарон ҳаме шунаванд , он набишта бар ҳоли хеш ҳаме бимонад . Он гоҳ гӯйем ки нафас ( ба қӯт ) зокираи мари он набиштаи нафсониро ки ба қӯти мтхилаҳи андари ҳофиза набишта аст битавонад хондан беонкӣ аз ( он ) набиштаи мари чизеро ба овозу ҳуруфи шунидании беруни орад , чунонкӣ мо тавонем ки мари сўртиро аз қуръон ки маҳфӯз мо бошад ё мари қасидаеро аз шеър ки ба ҳифз доремаш , дарс кунему ёди орем то бидонем бидон ёдкрдн ки ( он ) андари ҳифзи мост , бе онкии мари онро ба лафзи беруни орем ва ба овози бгзоримш .

و اکنون گوییم که حواس باطن قوت متخیله که مر صورت ها را از هیولی مجرد کند، (بر مثال نویسنده است) که مر صورت قول را از هیولی که آن هوا و آواز آن است، مجرد کند. اعنی مر هوا و آواز را از قول (بیفکند و مر صورت) نبشته را از سیاهی و کاغذ و حروف و جز آن مجرد کند و این همه حشویات را از او بیفکند و مر آن صورت (بی هیولی) را اندر قوت حافظه بنویسد. و آنچه اندر حفظ مردم حاصل شود، کتابتی نفسانی باشد که مر آن را نفس نبشته باشد به قلم متخیله بر کاغذ حافظه. نبینی که اندر حفظ مردم، چو مر نبشته ها را حفظ کند، از خط های نبشته و حرف های (آن) همه نگاشته باشد؟ پس ان چیزی نیست مگر (آن) صورت مجرد که قوت متخیله مر آن را از آن نبشته که دیده بود، مجرد (کرده است) و اندر حفظ مر او را بنگاشته است. و قوت ذاکره بر مثال خواننده آن کتابت است، از بهر آنکه ذاکره هر گاه که خواهد (مر آن) نبشته را که اندر حفظ است بر خواند، آن چیز محفوظ اندر حفظ بر حال خویش بماند، بر مثال نبشته ای (که هر چند) خواننده مر آن قول را از او خواند و دیگران همی شنوند، آن نبشته بر حال خویش همی بماند. آن گاه گوییم که نفس (به قوت) ذاکره مر آن نبشته نفسانی را که به قوت متخیله اندر حافظه نبشته است بتواند خواندن بی آنکه از (آن)نبشته مر چیزی را به آواز و حروف شنودنی بیرون آرد،چنانکه ما توانیم که مر سورتی را از قرآن که محفوظ ما باشد یا مر قصیده ای را از شعر که به حفظ داریمش، درس کنیم و یاد آریم تا بدانیم بدان یادکردن که (آن) اندر حفظ ماست، بی آنکه مر آن را به لفظ بیرون آریم و به آواز بگذاریمش.

Ва бад-ӣни шарҳ ки кардем , зоҳир шуд ки мари нафасро ҳам чунонкӣ ба зоҳири китобатӣ ва китобӣаст , ба ботин низ китобат ва китобӣаст , ва ҳам чунонкии мар ӯро ба зоҳири гуфторӣ ва гуфта Эйаст , ба ботин низ мар ӯро гуфторӣ ва гуфта Эйаст . Магар онаст ки китобату китобу гуфтор ва гуфтау анчаҳ зоҳираст , ҳамаи ҳиўлиҳои мусаввираст , лоҷарам ёбанда он сӯратҳои муҷарради ҳамаи қӯтҳои латифаст ва он ҳавос ботинаст ки мари маҳсусоту мадракоти онро во бисёре андар ӯ ҷои гир танг несту намояндаи ин сӯратҳои ( ҳиўлонии ҳамаи андари машоир ҷисмӣаст ва он ҳавос зоҳираст ки ) мари ду чизи ро баи як ( ҷои натавонад ) ёфтан магари якон якон ,у маҳсусот (ро андари ин ҳавос бо якдигар музоҳиматаст ва ) ҷоишони андари он тангаст , чунонкии мари ду ҳарфро андари як макон натавон навишт ,у андари китобат ( нафсонӣ бисёр илмҳои ) мухталифи ҷой гирифтааст бе ҳеҷ заҳматӣу танагии ҷой .

و بدین شرح که کردیم، ظاهر شد که مر نفس را هم چنانکه به ظاهر کتابتی و کتابی است، به باطن نیز کتابت و کتابی است، و هم چنانکه مر او را به ظاهر گفتاری و گفته ای است، به باطن نیز مر او را گفتاری و گفته ای است. مگر آن است که کتابت و کتاب و گفتار و گفته و انچه ظاهر است، همه هیولی های مصور است، لاجرم یابنده آن صورت های مجرد همه قوت های لطیف است و آن حواس باطن است که مر محسوسات و مدرکات آن را وا بسیاری اندر او جای گیر تنگ نیست و نماینده این صورت های (هیولانی همه اندر مشاعر جسمی است و آن حواس ظاهر است که) مر دو چیز رابه یک (جای نتواند) یافتن مگر یکان یکان، و محسوسات (را اندر این حواس با یکدیگر مزاحمت است و) جایشان اندر آن تنگ است، چنانکه مر دو حرف را اندر یک مکان نتوان نوشت، و اندر کتابت (نفسانی بسیار علم های) مختلف جای گرفته است بی هیچ زحمتی و تنگی جای.

Ва андари ин қавли бедор карданаст мари нафаси хирадмандро ( бар вуҷӯди қавлӣ ва ) китобатии ҷузи ин қавл ки нафаси нотиқаи мар ӯро ба овоз кашида бар ҳавоӣ басит бинагораду ҷузи ин китобат ки нафаси мари онро ба хат ( рости шкнҷидаҳи ҳаме бар ) лавҳҳои заминӣ сӯрат кунад , то ( чу ) андари қавлу китобати худоӣ сухан гӯйем ки он бартараст аз ин қавлҳоу китобатҳо , ( нафаси хирадманд ) муҳтамил шуда бошад мари онроу бидонад ки он тахайюл ки омма бетамиз кардааст ки ҳаме гӯйанд : Фриштгони мари феълҳои мардумонро бар тӯморҳо ҳаме нависанд ва ба қиёмати мар ҳар касеро номае набишта ба даст андар ниҳанд , фосидасту ончӣ ҳаме гӯйанд ки Ҷабраили сӯии расӯли Мустафо ( с ) омадӣу оёти қуръонро ба овоз бигуфтӣ то расӯл башнавадӣ , ба гӯши ҷисмонӣ маҳоласт , аз баҳри онкии овози ҷуз аз берун ҷустани ҳаво аз миёни ду ҷисми дигар ( ба ) ҳосил нашаваду Фриштаҳ ҷисм нест , бал ( ки ) рӯҳасту рӯҳи макон гир нест ва ду макон нест мари ҷисмро то ҳавои андар ӯ шавад ва берун ояд . Ва тасаввури ҷҳоли уммати андари ин маънӣ ба хилофи қавл худоӣаст , аз баҳри онкии худои таъолӣ ҳаме гуяд : оранда ӣ қуръони сӯии расӯл рӯҳаст ,у рӯҳ ҷисм набошаду ончӣ ҷисм набошад , аз ӯ овоз наёяд , пас аз Фриштаҳ овоз наёяд . Ва ҳаме гуяд : бар дили расӯл фурӯд омад Ҷабраил , ва ҳаме нагӯяд ки пеши ҷисм ӯ омад ва овоз дод , бад-ӣни оят , қавла : (у анаи лтнзили раб алълмин назул ба алрўҳи аломини алии қлбки лткўни ман алмнзрини блсони арабии мубин ) . Ва мари ин китобро аз баҳри ҷуиндагон ҳақоиқ сохтем на аз баҳри ҷҳол бетамиз , вази ин қавл гузаштем .

و اندر این قول بیدار کردن است مر نفس خردمند را (بر وجود قولی و) کتابتی جز این قول که نفس ناطقه مر او را به آواز کشیده بر هوای بسیط بنگارد و جز این کتابت که نفس مر آن را به خط (راست شکنجیده همی بر) لوح های زمینی صورت کند، تا (چو) اندر قول و کتابت خدای سخن گوییم که آن برتر است از این قول ها و کتابت ها، (نفس خردمند) محتمل شده باشد مر آن را و بداند که آن تخیل که عامه بی تمیز کرده است که همی گویند: فریشتگان مر فعل های مردمان را بر طومارها همی نویسند و به قیامت مر هر کسی را نامه ای نبشته به دست اندر نهند، فاسد است و آنچه همی گویند که جبرئیل سوی رسول مصطفی (ص) آمدی و آیات قرآن را به آواز بگفتی تا رسول بشنودی، به گوش جسمانی محال است، از بهر آنکه آواز جز از بیرون جستن هوا از میان دو جسم دیگر (به) حاصل نشود و فریشته جسم نیست، بل (که) روح است و روح مکان گیر نیست و دو مکان نیست مر جسم را تا هوا اندر او شود و بیرون آید. و تصور جهال امت اندر این معنی به خلاف قول خدای است، از بهر آنکه خدای تعالی همی گوید: آرنده ی قرآن سوی رسول روح است، و روح جسم نباشد و آنچه جسم نباشد، از او آواز نیاید، پس از فریشته آواز نیاید. و همی گوید: بر دل رسول فرود آمد جبرئیل، و همی نگوید که پیش جسم او آمد و آواز داد، بدین آیت، قوله: (و انه لتنزیل رب العلمین نزل به الروح الامین علی قلبک لتکون من المنذرین بلسان عربی مبین). و مر این کتاب را از بهر جویندگان حقایق ساختیم نه از بهر جهال بی تمیز، وز این قول گذشتیم.