Воҷиб омад сипас аз қавли андари ҳавоси зоҳиру ботин , сухани гуфтани андари ҷисм , аз баҳри онкии ончии мар ӯро нафас ба ҳавос зоҳир ёбад ҳама ҷисмаст , ҳар чанд гуруҳе аз мардумони ҳамеи чунон занн баранд ки чизҳо аз маҳсусот на ҷисмаст , чу рангу буиу нуру ҷузи он . Ва қавли ҳақ ва куллӣ онаст ки маҳсусоти ҳама ҷисмасту ончии ҷисми мар ӯро бар гӣрандааст ҳама аз ҷисмасту сифоти латоифи ҳама дар хур ксоиФ нест ва ҳам чунонкии сифоти ончӣ на ҷисмаст ҷисм нест , раво нест ки ончии сифот ҷисмаст , на ҷисм бошад . Пас дониш ки сифати нафас латифаст ки на ҷисмаст , ночор на ҷисмасту сиёҳӣ ки он сифати ҷисм касифаст ки он ҷисмаст , на нафасаст , ночор ҷисм бошад . Ва лекин аз ҷисми ҷзўҳост ки ҳиси мари онро андари наёбаду лекин ( ақл ) ба далоил донистааст ки он ҷисмаст , чунонкӣ ба ҳис ёфта нашавад ки буи аз чизи бўё – чу машку кофуру ҷузи он – ҷисмаст каз ваии ҳаме ҷудо шавад то ба мағзҳои бўиндгон бирасад , лекин ақл донад ки ҳости бўиндаҳро табиат бухорасту мари бухоротро ёбаду буи аз машку ҷузи он бухорӣаст каз ан ҳаме бархезаду андари ҳаво ҳаме равад ( то ҳости бўиндаҳи мар ӯро ба ҳам ҷинсӣ ки бо ӯ дорад ҳаме биёбад , ва ҳам инаст ҳоли рангҳоу мазаҳоу ҷузи ону ҷисм ) мар ӯро бар гӣрандааст .

واجب آمد سپس از قول اندر حواس ظاهر و باطن، سخن گفتن اندر جسم، از بهر آنکه آنچه مر او را نفس به حواس ظاهر یابد همه جسم است، هر چند گروهی از مردمان همی چنان ظن برند که چیزها از محسوسات نه جسم است، چو رنگ و بوی و نور و جز آن. و قول حق و کلی آن است که محسوسات همه جسم است و آنچه جسم مر او را بر گیرنده است همه از جسم است و صفات لطایف همه در خور کثایف نیست و هم چنانکه صفات آنچه نه جسم است جسم نیست، روا نیست که آنچه صفات جسم است، نه جسم باشد. پس دانش که صفت نفس لطیف است که نه جسم است، ناچار نه جسم است و سیاهی که آن صفت جسم کثیف است که آن جسم است، نه نفس است، ناچار جسم باشد. و لیکن از جسم جزوهاست که حس مر آن را اندر نیابد و لیکن (عقل) به دلایل دانسته است که آن جسم است، چنانکه به حس یافته نشود که بوی از چیز بویا – چو مشک و کافور و جز آن – جسم است کز وی همی جدا شود تا به مغز های بویندگان برسد، لیکن عقل داند که حاست بوینده را طبیعت بخار است و مر بخارات را یابد و بوی از مشک و جز آن بخاری است کز ان همی برخیزد و اندر هوا همی رود (تا حاست بوینده مر او را به هم جنسی که با او دارد همی بیابد، و هم این است حال رنگ ها و مزه ها و جز آن و جسم) مر او را بر گیرنده است.

Ва табоиъён гуфтанд ки ҷисм дуаст : яке ( аз ӯ ) табиӣасту дигари таълимӣ . Аммо ҷисми табиӣ онаст ки мавҷӯд (аст ба феъл ва ба зоти хеш зоҳираст )у макон гирасту миқдорӣ аз ӯ бо дигари миқдории андари макони миқдор хеш нагунҷад . Ва аммо ҷисм таълимӣ гуфтанд онаст ки ( андар ваҳмаст ва ба феъли мавҷӯд ) нест ва ба ҳис андар наёяд , ва он чунонаст ки муҳандисон гӯйанд : нуқтаи моя ҷисмаст ва ӯ чизеаст ки мар ӯро андари дирозоу паҳно (у боло баҳра нест ва чу ) мари нуқтаҳоро бар асари якдигар тартиб кунем ва бипайвандем , аз он хаттӣ ояд ва ду сари хати ду нуқта бошад , ва гӯйанд ки хатаст онкӣ ( мар ӯро дирозосту паҳно ) ва болояш нест , ва гӯйанд ки чу мари хатҳоро ҳам паҳлавӣ якдигар бунаем , аз ӯ сатҳ таркиб ёбаду сатҳ онаст ки мар ӯро дирозоу паҳно (асту лекин жарфаш нест ) чу рӯй таҳта , ва чу мари сатҳҳоро бар якдигар бунаем , аз ӯ ҷисм ояд ки мар ӯро дирозоу паҳно ва боло бошад ва ин таълимӣаст ( ва ) ваҳмӣ . Воин ҷисм ( аз нуқтаи ҳаргизи мавҷӯд ) нашаваду андар ҳис наёяд , аз баҳри онкии қоидаи ин сухан онаст ки ҳаме гуяд : таркиби хат – кӯ дарозаст – аз нуқта Эйаст ки мар ӯро дирозо нест ва ( на паҳноу Фрохо ) ва на жарфо , ва маҳол бошад каз ончии мар ӯро ҳеҷ дарозӣ набошад , чу аз ӯ бисёр фароҳам наҳй , аз ӯ чизе дароз ояд , ва раво нест каз ду чиз аз як ( навъ ) ки андари он навъи маънӣ ӣӣ набошад аз маъонӣ , чу ба ҳам фароз оянд , маънӣ ба ҳосил ояд , чунонкӣ чу ду ҷузв аз об ки андар ӯ хушкӣ ( нест ) , чу ба ҳам фароз ( оянд , ) раво нест ки хушкӣ ба ҳосил ояд , пас ҳам чунин аз он нуқтаҳо ки мари ҳеҷро аз он баъдӣ нест , раво набошад ки хат бо баъд ояд . Ва ҳам инаст сухан ( андари сатҳ ) ки гуфтанд : ӯ чизеаст дарозу паҳн ва мураккабаст азхтҳоӣ ки мар ҳар якеро аз он дарозӣаст ва паҳно нест албата . Бал ( ки ) ин сухан аз он сухан ки ( андар ) таркиби хат аз нуқта гуфтанд , маҳол тараст , аз баҳри онкӣ агар сатҳ дирозо ёфт бдонкаҳи таркиб аз хат ёфт кӯи дароз буд , раво буд ,у лекини паҳно аз куҷо ( ёфт ) чу таркибаш аз чиз ҳоӣ омад ки мари онро ҳеҷ паҳно набӯд ? ва агар ончӣ аз чизҳои бе ҳеҷ паҳно таркиб ёбад воҷиб ояд ки паҳновар бошад , низ лозим ( ояд ) ки ончӣ аз чизҳои бодарозӣ мураккаб шавад , бе ҳеҷ дарозӣ ояд . Вази ин ҳукм ки эшон карданд , сатҳ ки таркиб ӯ аз чизҳои дароз бе ҳеҷ паҳно ( омад , ) воҷиб ояд ки паҳноварӣ бошад бе ҳеҷ дарозӣ , ва ин маҳоласт , пас он қавл ки маҳолро воҷиби орад , маҳоласт . Ва ҳам инаст сухани андари ҷисм ки гуфтанд : ӯ мураккабаст аз сатҳҳо ки мар ӯро дирозо ва паҳносту жарфяш ҳеҷ несту лекини ҷисми дароз (у паҳн ) ва жарфаст , ва ин суханӣаст ки мари таълимро шояд на мар ( таҳқиқро . )

و طبایعیان گفتند که جسم دو است: یکی (از او) طبیعی است و دیگر تعلیمی. اما جسم طبیعی آن است که موجود (است به فعل و به ذات خویش ظاهر است) و مکان گیر است و مقداری از او با دیگر مقداری اندر مکان مقدار خویش نگنجد. و اما جسم تعلیمی گفتند آن است که (اندر وهم است و به فعل موجود) نیست و به حس اندر نیاید، و آن چنان است که مهندسان گویند: نقطه مایه جسم است و او چیزی است که مر او را اندر درازا و پهنا (و بالا بهره نیست و چو) مر نقطه ها را بر اثر یکدیگر ترتیب کنیم و بپیوندیم، از آن خطی آید و دو سر خط دو نقطه باشد، و گویند که خط است آنکه (مر او را درازاست و پهنا) و بالایش نیست، و گویند که چو مر خط ها را هم پهلوی یکدیگر بنهیم، از او سطح ترکیب یابد و سطح آن است که مر او را درازا و پهنا (است و لیکن ژرفش نیست) چو روی تخته، و چو مر سطح ها را بر یکدیگر بنهیم، از او جسم آید که مر او را درازا و پهنا و بالا باشد و این تعلیمی است (و) وهمی. واین جسم (از نقطه هرگز موجود) نشود و اندر حس نیاید، از بهر آنکه قاعده این سخن آن است که همی گوید: ترکیب خط – کو دراز است – از نقطه ای است که مر او را درازا نیست و (نه پهنا و فراخا) و نه ژرفا، و محال باشد کز آنچه مر او را هیچ درازی نباشد،چو از او بسیار فراهم نهی، از او چیزی دراز آید، و روا نیست کز دو چیز از یک (نوع) که اندر آن نوع معنی یی نباشد از معانی، چو به هم فراز آیند، معنی به حاصل آید، چنانکه چو دو جزو از آب که اندر او خشکی (نیست)، چو به هم فراز (آیند،) روا نیست که خشکی به حاصل آید، پس هم چنین از آن نقطه ها که مر هیچ را از آن بعدی نیست، روا نباشد که خط با بعد آید. و هم این است سخن (اندر سطح) که گفتند: او چیزی است دراز و پهن و مرکب است ازخط هایی که مر هر یکی را از آن درازی است و پهنا نیست البته. بل (که) این سخن از آن سخن که (اندر) ترکیب خط از نقطه گفتند، محال تر است، از بهر آنکه اگر سطح درازا یافت بدانکه ترکیب از خط یافت کو دراز بود، روا بود، و لیکن پهنا از کجا (یافت) چو ترکیبش از چیز هایی آمد که مر آن را هیچ پهنا نبود؟ و اگر آنچه از چیزهای بی هیچ پهنا ترکیب یابد واجب آید که پهناور باشد، نیز لازم (آید) که آنچه از چیزهای بادرازی مرکب شود، بی هیچ درازی آید. وز این حکم که ایشان کردند، سطح که ترکیب او از چیزهای دراز بی هیچ پهنا (آمد،) واجب آید که پهناوری باشد بی هیچ درازی، و این محال است، پس آن قول که محال را واجب آرد، محال است. و هم این است سخن اندر جسم که گفتند: او مرکب است از سطح ها که مر او را درازا و پهناست و ژرفیش هیچ نیست و لیکن جسم دراز (و پهن) و ژرف است، و این سخنی است که مر تعلیم را شاید نه مر (تحقیق را.)

Ва мо гӯйем ки мавҷӯдоти олам ё ҷавҳараст ё арзаст . Ва ҳади ҷавҳар онаст ки ба зоти хеш қоимасту аздодро андари зоти хеш ( пазирндааст ) ва бидон аз ҷавҳарят – ки он қоим ба зотаст – ниўФтодаҳасту вуҷӯд ӯ ба зот ӯст на ба дайгарӣ . Ва арз онаст ки андари чизе ( дигар ) мавҷӯд (асту мари он ) чизи дигарро ба манзалат ҷузв несту мари арзро ба зоти хеш бедайгарӣ қиём нест . Ва ҷавҳар ба ду қисмаст : яке аз ӯ ҷисмонӣасту дигари рӯҳонӣ . ( аммо ) ҷавҳари ҷисм онаст ки мар ӯро кнорҳост ва ба се ҷониб кашидагӣ дорад – аънии дирозоу паҳноу жарфо –у андари миқдорӣ на бе андозаи маҳдӯд (аст ) ва маҳсӯрасту мар ӯро миёнау кнорҳост ва рӯйҳои берӯнӣ ба гирд ӯ андар омадааст . Ва ҷисмии мари дигари ҷисмиро андари ҷой хеш нагузорад ки бияёду миқдорӣ аз ӯ ҷои ду миқдори хеши натавонад гирифтану андари як вақт аз ӯ ду сӯрат мухолиф наёяду қӯт ӯ ( андар ) пазируфтани эъроз ки дар хур ӯст аз сардӣу гармӣу сиёҳӣу сипедӣу ҷузи он бениҳоят нест – аънӣ ки чу оҳан ба ғояти гарм ( шуд , ) низ гармтар аз он нашавад ва чу оби яхи баст , низ сардтар аз он нашавад –у ҷисми мари эърози хешро ба ниҳоятии пазирад . Вази хосияти ҷисм онаст ( ки ростааст мари пайвастану гусастанро ба дафъот бениҳоят . )

و ما گوییم که موجودات عالم یا جوهر است یا عرض است. و حد جوهر آن است که به ذات خویش قایم است و اضداد را اندر ذات خویش (پذیرنده است) و بدان از جوهریت – که آن قایم به ذات است – نیوفتاده است و وجود او به ذات اوست نه به دیگری. و عرض آن است که اندر چیزی (دیگر) موجود (است و مر آن) چیز دیگر را به منزلت جزو نیست و مر عرض را به ذات خویش بی دیگری قیام نیست. و جوهر به دو قسم است: یکی از او جسمانی است و دیگر روحانی. (اما) جوهر جسم آن است که مر او را کنارهاست و به سه جانب کشیدگی دارد – اعنی درازا و پهنا و ژرفا – و اندر مقداری نه بی اندازه محدود (است) و محصور است و مر او را میانه و کنارهاست و روی‌های بیرونی به گرد او اندر آمده است. و جسمی مر دیگر جسمی را اندر جای خویش نگذارد که بیاید و مقداری از او جای دو مقدار خویش نتواند گرفتن و اندر یک وقت از او دو صورت مخالف نیاید و قوت او (اندر) پذیرفتن اعراض که در خور اوست از سردی و گرمی و سیاهی و سپیدی و جز آن بی نهایت نیست – اعنی که چو آهن به غایت گرم (شد،) نیز گرم تر از آن نشود و چو آب یخ بست، نیز سردتر از آن نشود – و جسم مر اعراض خویش را به نهایتی پذیرد. وز خاصیت جسم آن است (که راسته است مر پیوستن و گسستن را به دفعات بی نهایت.)

(у вуҷӯди ҷавҳари ҷисм ба ду маънӣаст : яке аз ӯ он маънӣаст ки ) ҷисми бадви пазирои эъроз шудааст (у мари онро мода гӯйанд ва ҳиўлӣ гӯйанд ва он маънӣ бар ) таҳқиқи қӯтии феъл пазираст , бар мисоли сим ки андар ангуштарӣаст ,у дигари он маънӣаст ки ҷисм ( бидон маънии феълӣ ки ба ҷисм ) махсӯсаст падедор омадаасту мари он маъниро сӯрат гӯйанд ва он бар таҳқиқ қӯтӣаст каз фоили андари мунфаили падед ( ояд , чу сӯрати ангуштарӣ ки ) аз заргари андари ангуштарӣ (аст . ) пас ҷисм ҷавҳарӣаст мураккаб аз ин ду маънӣ ки номи яке ҳиўлӣаст ки он қӯтии феъл пазираст (у дигари ном сӯратаст ки он ) қӯтӣ тФъилӣаст . Ва гуруҳе аз аҳл табоиъ гуфтанд ки ҷисми андари зоти хеш ҳар чанд ки мураккабаст аз ҳиўлӣу сӯрат , ( мари ҳиўлиро бар сӯрат ба ) ҷавҳарят фазласт , аз баҳри онкии сӯрати бадви қоим шудааст . Ва гуфтанд : сӯрати мари ҳиўлиро ба манзалат арзаст ( мари ҷавҳарро , ва чу ) арз ба ҷавҳар ҳоҷатмандаст андари қиёму зуҳӯри хешу ҷавҳари андари вуҷӯд ( ва ) қиём (у зуҳӯр ) хеш ( аз арз ) бениёзаст , арзи сазовори шараф ҷавҳарят нест . Ва ҳам ин аст гуфтаанд ҳоли ҳиўлӣу сӯрат ,у бештар аз аҳли табоиъ бар ин қавл истодаанд ва фарқ накардаанд миёни арзу сӯрат .

(و وجود جوهر جسم به دو معنی است: یکی از او آن معنی است که) جسم بدو پذیرای اعراض شده است (و مر آن را ماده گویند و هیولی گویند و آن معنی بر) تحقیق قوتی فعل پذیر است، بر مثال سیم که اندر انگشتری است، و دیگر آن معنی است که جسم (بدان معنی فعلی که به جسم) مخصوص است پدیدار آمده است و مر آن معنی را صورت گویند و آن بر تحقیق قوتی است کز فاعل اندر منفعل پدید (آید، چو صورت انگشتری که) از زرگر اندر انگشتری (است.) پس جسم جوهری است مرکب از این دو معنی که نام یکی هیولی است که آن قوتی فعل پذیر است (و دیگر نام صورت است که آن) قوتی تفعیلی است. و گروهی از اهل طبایع گفتند که جسم اندر ذات خویش هر چند که مرکب است از هیولی و صورت، (مر هیولی را بر صورت به) جوهریت فضل است، از بهر آنکه صورت بدو قایم شده است. و گفتند: صورت مر هیولی را به منزلت عرض است (مر جوهر را، و چو) عرض به جوهر حاجتمند است اندر قیام و ظهور خویش و جوهر اندر وجود (و) قیام (و ظهور) خویش (از عرض) بی نیاز است، عرض سزاوار شرف جوهریت نیست. و هم این است گفته اند حال هیولی و صورت، و بیشتر از اهل طبایع بر این قول ایستاده اند و فرق نکرده اند میان عرض و صورت.

Аммо қавли ҳақ онаст ки бадоне ки ҳам чунонкии зуҳӯри эъроз ба миёнҷии қиём ҷавоҳираст , вуҷӯду қиёми ҷавоҳир низ ба вуҷӯду зуҳӯр эърозаст андари ҷавоҳир ,у ҷуфткунанда ҷавҳар бо арзу ҳиўлӣ бо сӯрат , мари сӯратҳороу эърозро асбоби вуҷӯду зуҳӯри ҷавоҳиру ҳиўлёт гардонидаасту мари ҷавоҳиру ҳиўлётро ба бақои эърозу сувари андари эшон боқӣ кардааст . Ва мари якеро аз ин ду ҷуфт бе ёри хеш вуҷӯд нест , бал ки ҳануз вуҷӯди сӯрат бе ҳиўлии мумкинтар аз вуҷӯд ҳиўлӣаст бесӯрат , аз баҳри онкии сӯрат ба фоили хеш қоимасту андари нафас мавҷӯдаст беҳиўлӣ ,у вуҷӯди ҳиўлӣу Модат бесӯрат мумтанеъаст , бал ки ҷавҳари худ ба ҳақиқат сӯратаст ( на Модат , аз баҳри онкии шарафи Модат ба сӯратаст . ) ва низ феъл аз мураккаботи табиӣ аз сӯрат ояд на аз Модат , чунонкии мари оташро феъли ҷавҳарии равшанӣ ва гармӣасту равшанӣу гармии андари оташи сӯрат ҳои ӯйанд , пас сӯхтану равшан кардан аз сӯрати оташ ҳаме ояд на аз ҳиўлии оташ , аз баҳри онкии ҳиўлӣ ( оташ ) ҳамон ҳиўлӣаст ки мари оби рост . Ва чу пайдо шуд ки феъли мари сӯратҳо рост , зоҳири гашт ки ҷавҳар ба ҳақиқат сӯратаст на Модат . Аммо ҳоҷати сӯрат ба Модат аз баҳри зоҳир шудан сӯратаст андар ӯ , но аз баҳри бақоӣ сӯратаст бадв . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки андари мо ҳам Модатаст ва ҳам сӯрат , вмодти андари мо табоиъасту табоиъ аз таркиби мо пайваста ба таҳлили берун шавандааст –у далел бар берун шудани табоиъ аз ашхоси мо ба ҳамаи вақтҳо , ҳоҷатманд шудани мост ба ғизо сипас аз бениёзӣ ки он гуруснагии мост сипас аз сирӣ – ва ин Модат ки андари мости зер сӯратасту Модати ҳамвор гурезандааст аз ин таркиб ва ҳар вақт ки аз ин Модати чизе берун шавад , мо ба ғизои бадали онро ба ҷой ӯ бунаем . Пас сӯрати мо боқӣасту Модати дигар ҳаме шавад , бар мисоли хонае каз бисёр хиштҳо бар оварда бошанд ва ҳар соъатии хиштӣ аз он ҳамеи беруни гирндшу дигари хиштӣ ба ҷои он ҳаме ниҳанд то ба муддатии наздики ин ҳамаи хиштҳо бадал карда шўдўи сӯрати хона ба ҳол хеш бошад .

اما قول حق آن است که بدانی که هم چنانکه ظهور اعراض به میانجی قیام جواهر است، وجود و قیام جواهر نیز به وجود و ظهور اعراض است اندر جواهر، و جفت کننده جوهر با عرض و هیولی با صورت، مر صورت ها را و اعراض را اسباب وجود و ظهور جواهر و هیولیات گردانیده است و مر جواهر و هیولیات را به بقای اعراض و صور اندر ایشان باقی کرده است. و مر یکی را از این دو جفت بی یار خویش وجود نیست، بل که هنوز وجود صورت بی هیولی ممکن تر از وجود هیولی است بی صورت، از بهر آنکه صورت به فاعل خویش قایم است و اندر نفس موجود است بی هیولی، و وجود هیولی و مادت بی صورت ممتنع است، بل که جوهر خود به حقیقت صورت است (نه مادت، از بهر آنکه شرف مادت به صورت است.) و نیز فعل از مرکبات طبیعی از صورت آید نه از مادت، چنانکه مر آتش را فعل جوهری روشنی و گرمی است و روشنی و گرمی اندر آتش صورت های اویند، پس سوختن و روشن کردن از صورت آتش همی آید نه از هیولی آتش، از بهر آنکه هیولی (آتش) همان هیولی است که مر آب راست. و چو پیدا شد که فعل مر صورت ها راست، ظاهر گشت که جوهر به حقیقت صورت است نه مادت. اما حاجت صورت به مادت از بهر ظاهر شدن صورت است اندر او، نا از بهر بقای صورت است بدو. و دلیل بر درستی این قول آن است که اندر ما هم مادت است و هم صورت، ومادت اندر ما طبایع است و طبایع از ترکیب ما پیوسته به تحلیل بیرون شونده است – و دلیل بر بیرون شدن طبایع از اشخاص ما به همه وقت ها، حاجتمند شدن ماست به غذا سپس از بی نیازی که آن گرسنگی ماست سپس از سیری – و این مادت که اندر ماست زیر صورت است و مادت هموار گریزنده است از این ترکیب و هر وقت که از این مادت چیزی بیرون شود، ما به غذا بدل آن را به جای او بنهیم. پس صورت ما باقی است و مادت دیگر همی شود، بر مثال خانه ای کز بسیار خشت ها بر آورده باشند و هر ساعتی خشتی از آن همی بیرون گیرندش و دیگر خشتی به جای آن همی نهند تا به مدتی نزدیک این همه خشت ها بدل کرده شودو صورت خانه به حال خویش باشد.

Ва аммо фарқ ба миёни сӯрату арз онаст ки чу сӯрат аз ҷавҳар зоил шавад , ҷавҳар аз ҳоли хеши баргардаду ҷавҳари мари он номро ( ки дорад ) бадви мустаҳаққ шудаасту феъл ( аз ) ӯ бидон сӯрат ҳаме ояд ва ба ( завол ӯ ному феъли ҷавҳар аз ӯ зоил шаваду ҷавҳар бар ҳол хеш намонад ,у арз онаст ки чу аз ҷавҳар ки андар ӯст зоил ) шавад , ҷавҳар бар ҳол хеш бимонад . Ва сӯратҳо баъзе сноъӣаст ва баъзе илоҳӣаст . ( аммо сӯратҳои сноъӣ чу сӯрати шамшеру сӯрат ) ангуштарӣаст ки андари оҳану сим ба санъати мардум омадааст . Ва ин ду сӯрати мари ҳомилон ( хешро ном ва феъл додаанд ) ва мумкинаст ки ин ду сӯрат аз он ду ҳомил зоил шаванд . Ва он оҳан ки андар шамшераст ва он сим ки андари ангуштарӣ (аст , мари номи ангуштарӣ )у шамшерро ( ва ) мари падед омадан ду феълро ки бадишон махсӯсаст аз баридану меҳр кардану пероя бӯдан ( мари ангушти мардумро , мустаҳаққ ) ҷузи бад-ӣни ду сӯрат нагаштаанд ки андари эшон омадааст . Пас ин ду сӯрат ҳоанд мари ин ду гавҳарро чу ( яке шамшер бошад ва яке ) ангуштарӣ ( бошад ) , ва эърозанд андари оҳану сим . Набинӣ ки чу ин ду сӯрат аз он оҳан ва ( аз он ) сим бархезанд , на мар ( онро сипас аз он шамшер ) гӯйанд венаи мари инро ангуштарӣ гӯйанд , бал ( ки ) он оҳанӣ бошад ва ин симӣ ( бошад ? ) пас сӯрати шамшеру ангуштарии мари шамшеру ангуштариро сӯрат ҳоанду андари оҳану сими арз ҳоанд , ва ҳам чунин оҳанӣу симии андари оҳану сими сӯрат ҳоанд илоҳӣу андари ҷисми арз ҳоанд . Ва ин ду сӯрати илоҳии мари он ду миқдори табоиъро аз оҳану сим шараф додаанд , ҳам чунонкии он ду сӯрати сноъии мари он ду миқдори оҳану симро шараф додаанд .

و اما فرق به میان صورت و عرض آن است که چو صورت از جوهر زایل شود، جوهر از حال خویش برگردد و جوهر مر آن نام را (که دارد) بدو مستحق شده است و فعل (از) او بدان صورت همی آید و به (زوال او نام و فعل جوهر از او زایل شود و جوهر بر حال خویش نماند، و عرض آن است که چو از جوهر که اندر اوست زایل) شود، جوهر بر حال خویش بماند. و صورت ها بعضی صناعی است و بعضی الهی است. (اما صورت های صناعی چو صورت شمشیر و صورت) انگشتری است که اندر آهن و سیم به صنعت مردم آمده است. و این دو صورت مر حاملان (خویش را نام و فعل داده اند) و ممکن است که این دو صورت از آن دو حامل زایل شوند. و آن آهن که اندر شمشیر است و آن سیم که اندر انگشتری (است، مر نام انگشتری) و شمشیر را (و) مر پدید آمدن دو فعل را که بدیشان مخصوص است از بریدن و مهر کردن و پیرایه بودن (مر انگشت مردم را، مستحق) جز بدین دو صورت نگشته اند که اندر ایشان آمده است. پس این دو صورت‌ها اند مر این دو گوهر را چو (یکی شمشیر باشد و یکی) انگشتری (باشد)، و اعراض اند اندر آهن و سیم. نبینی که چو این دو صورت از آن آهن و (از آن) سیم برخیزند، نه مر (آن را سپس از آن شمشیر) گویند ونه مر این را انگشتری گویند، بل (که) آن آهنی باشد و این سیمی (باشد؟) پس صورت شمشیر و انگشتری مر شمشیر و انگشتری را صورت‌ها اند و اندر آهن و سیم عرض‌ها اند، و هم چنین آهنی و سیمی اندر آهن و سیم صورت‌ها اند الهی و اندر جسم عرض ها اند. و این دو صورت الهی مر آن دو مقدار طبایع را از آهن و سیم شرف داده اند، هم چنانکه آن دو صورت صناعی مر آن دو مقدار آهن و سیم را شرف داده اند.

Ва тӯлу арзу умқи андари ҷисми сӯрат ҳоанд , на эърозанд . Набинӣ ки ҷисми бадишон ҷисмаст ? ва ин се сӯрати мари ҷисмро он феъл додааст каз ӯ ҳаме ояд аз пазируфтани сӯрату пайвастану гусастан ,у ончии мари чизеро феъл диҳад , фоил бошад мар ӯро , чунонкии гуфтеми андари сӯрати шамшеру ангуштарӣ . Ва ин се сӯрат , сӯратҳои авваланд ки мусаввирот аз сӯратҳои дувуми бадишон боз гирданд , чу бозгаштани шамшер аз сӯрати шамшерии сӯии сӯрати оҳанӣ , вази сӯрати оҳании сӯии сӯрати ҷисмӣ . Пас шамшерии андари ҳиўлии сиўми андар сӯратасту андари оҳани дувум сӯратасту ҷисмии нахустин сӯратаст ки мар ӯро завол нест . Пас ғалат карданд он гуруҳ ки гуфтанд : сӯрат арзӣаст ва ба ҷавҳарят сазовор нест , бал ( ки ) сазовори ҷавҳарят Модатаст . Пас гӯйем ки тӯлу арзу умқи сӯрат ҳоӣаст илоҳии мари ҷисмро ки Модати хешро ғарқа кардаасту мари ҳиўлиро фурӯ гирифтааст ва он мураккаб ки сӯрат ӯ мари Модати хешро фурӯ гирифта дораду вуҷӯди модтш бадв бошад , нигоҳи дорандаи Модат хеш бошаду Модат ӯ аз ӯ беруни натавонад шудан ,у Модат аз сӯратҳои ( арзӣ ) берун шавад , чунонкии гуфтем аз берун шудани Модатҳои мардуми мураккаб аз таркиб ӯ ва бадал ёфтан ӯ мари онро аз ғизо . Ва ( сӯрат ) офтобу сӯрати фалаки мари офтобу фалакро – аънии мари он ҳиўлиҳоро ки ин ду сӯрат бар онаст – аз он сӯратҳост маи мари Модати хешро ғарқа кардаасту нигорандаи Модат хешанд ва ин сӯратҳои илоҳӣаст .

و طول و عرض و عمق اندر جسم صورت ها اند، نه اعراض اند. نبینی که جسم بدیشان جسم است؟ و این سه صورت مر جسم را آن فعل داده است کز او همی آید از پذیرفتن صورت و پیوستن و گسستن، و آنچه مر چیزی را فعل دهد، فاعل باشد مر او را، چنانکه گفتیم اندر صورت شمشیر و انگشتری. و این سه صورت، صورت های اول اند که مصورات از صورت های دوم بدیشان باز گردند، چو بازگشتن شمشیر از صورت شمشیری سوی صورت آهنی، وز صورت آهنی سوی صورت جسمی. پس شمشیری اندر هیولی سیوم اندر صورت است و اندر آهن دوم صورت است و جسمی نخستین صورت است که مر او را زوال نیست. پس غلط کردند آن گروه که گفتند: صورت عرضی است و به جوهریت سزاوار نیست، بل (که) سزاوار جوهریت مادت است. پس گوییم که طول و عرض و عمق صورت هایی است الهی مر جسم را که مادت خویش را غرقه کرده است و مر هیولی را فرو گرفته است و آن مرکب که صورت او مر مادت خویش را فرو گرفته دارد و وجود مادتش بدو باشد، نگاه دارنده مادت خویش باشد و مادت او از او بیرون نتواند شدن، و مادت از صورت های (عرضی) بیرون شود، چنانکه گفتیم از بیرون شدن مادت های مردم مرکب از ترکیب او و بدل یافتن او مر آن را از غذا. و (صورت) آفتاب و صورت فلک مر آفتاب و فلک را – اعنی مر آن هیولی ها را که این دو صورت بر آن است – از آن صورت هاست مه مر مادت خویش را غرقه کرده است و نگارنده مادت خویش اند و این صورت های الهی است.

Он гоҳ гӯйем ки ( ҷисми нахустин қисмат ба ду қисм шавад : якеро аз ӯ табиӣ гӯйанду дайгариро нафсонӣ гӯйанд . Аммо ҷисми табиӣ онаст ) ки мар ӯро қӯти илоҳии ҷнбонндаҳ (у қаҳр кунандааст беолатӣ бар се ҷиҳат ) ё ба се ҳаракат . Ва ҷисми табиии андар пазируфтан ин қӯти қаҳркунанда илоҳӣ ба се қисмаст : яке онаст ( ки номи он қӯти қаҳркунанда )у ҷнбонндаҳ ӯ гаронӣаст ки хоку об ба қӯт аз ин қаҳркунанда сӯии миёнаи олами гроиндаҳ ва ( ҷанбндаанд ,у дигар ) қисм аз ҷисм онаст ки номи он қӯти ҷнбонндаҳу қаҳркунанда ӯ сабукӣаст ки оташу ҳавои бад-ӣни қӯти сӯй ( ҳавошии олам бар шаванда ва ) мутаҳарриканд , ва се дигари қисм онаст ки қаҳркунандау ҷнбонндаҳ ӯ ба миён ( ин ) ду қӯт истодаасту мари гавҳари он ( гурезандаро аз маркази олам ) сӯии ҳавошӣ ӯу мари гавҳари ани гроиндаҳро аз ҳавошии олами сӯии марказ ӯ гирд гирифтааст ба ҳаракати астдорт ( ки мар ӯ рост ) ва он фалакаст ба ҳамагии хеш . Ва аммо ҷисми нафсонӣ онаст ки мар ӯро қӯт ҷнбонндаҳаст аз тақдири илоҳӣ ба олатҳоӣ бар ҷонибҳои мухталиф . Вази он қӯти илоҳӣ ки ( мар ) аҷсоми нафсониро ҷнбонндаҳаст , нахусти қӯти ғизо кушандааст ки он мари наботро ба ду олат – каз ӯ яке бехасту дигар шохаст – ба ду ҷониби мухталиф – каз ӯ яке зерасту дигар зибраст – ҳаме ҷанбанд , чунонкии бех ӯ сӯии маркази олам фурӯ шаваду шохаши ҳамеи сӯии ҳавошии олам бар шавад . Ва ҳамон ҷнбонндаҳаст ки ба тадбири илоҳии мари ҳайвонро ба дасту пойу дигари олат ки дорад , ба ҷонибҳои бисёр ва ба ҳаракоти гӯногӯн ҳаме биҷунбанд . Ва ҳар ҷавҳарии ҷисмонӣ ки он нафсонӣаст , ночора табиӣаст , аз баҳри онкӣ ҳар ҷисмӣ ки мар ӯро ҳаракат нафасӣ ҳаст ба ҷонибҳои мухталиф , аз он табоиъи чаҳоргона мураккабасту мар ӯро аз ҳаракот ки мари табоиъи рост низ ҳаст . Ва на ҳар ҷавҳарии ҷисмонӣ , нафсонӣаст , аз баҳри онкии мари табоиъро ки ҳаракот табиӣ доранд , ҳаракот мухталиф нест .

آن گاه گوییم که (جسم نخستین قسمت به دو قسم شود: یکی را از او طبیعی گویند و دیگری را نفسانی گویند. اما جسم طبیعی آن است) که مر او را قوت الهی جنباننده (و قهر کننده است بی آلتی بر سه جهت) یا به سه حرکت. و جسم طبیعی اندر پذیرفتن این قوت قهر کننده الهی به سه قسم است: یکی آن است (که نام آن قوت قهر کننده) و جنباننده او گرانی است که خاک و آب به قوت از این قهر کننده سوی میانه عالم گراینده و (جنبنده اند، و دیگر) قسم از جسم آن است که نام آن قوت جنباننده و قهر کننده او سبکی است که آتش و هوا بدین قوت سوی (حواشی عالم بر شونده و) متحرک اند، و سه دیگر قسم آن است که قهر کننده و جنباننده او به میان (این) دو قوت ایستاده است و مر گوهر آن ( گریزنده را از مرکز عالم) سوی حواشی او و مر گوهر ان گراینده را از حواشی عالم سوی مرکز او گرد گرفته است به حرکت استدارت (که مر او راست) و آن فلک است به همگی خویش. و اما جسم نفسانی آن است که مر او را قوت جنباننده است از تقدیر الهی به آلت هایی بر جانب های مختلف. وز آن قوت الهی که (مر) اجسام نفسانی را جنباننده است، نخست قوت غذا کشنده است که آن مر نبات را به دو آلت – کز او یکی بیخ است و دیگر شاخ است – به دو جانب مختلف – کز او یکی زیر است و دیگر زبر است – همی جنباند، چنانکه بیخ او سوی مرکز عالم فرو شود و شاخش همی سوی حواشی عالم بر شود. و همان جنباننده است که به تدبیر الهی مر حیوان را به دست و پای و دیگر آلت که دارد، به جانب های بسیار و به حرکات گوناگون همی بجنباند. و هر جوهری جسمانی که آن نفسانی است، ناچاره طبیعی است، از بهر آنکه هر جسمی که مر او را حرکت نفسی هست به جانب های مختلف، از آن طبایع چهارگانه مرکب است و مر او را از حرکات که مر طبایع راست نیز هست. و نه هر جوهری جسمانی، نفسانی است، از بهر آنکه مر طبایع را که حرکات طبیعی دارند، حرکات مختلف نیست.

Пас гӯйем каз ҷисми табиии ончӣ ба анвоъи ҳаракот ба ҷавониби мухталиф мутаҳаррикаст бо ҳаракоти табиӣ ки андар ӯст , ночораи мар ӯро нафасӣаст ки мар ӯро он олат додааст ки бидон ҳаме ба ҷавониби мухталиф ҳаракат кунад , ва донем ба ҳақиқат ки аз ҷумлагии ҷисми ончии мар ӯро олатаст ки бидон ба ҷавониби мухталиф ( ҳаме ) ҳаракат кунад бо ҳаракоти табиӣ ки дорад , тамомтару шариф тараст ва ба мартабат бартараст аз ҷисмӣ ки мар ӯро ҷузи ҳаракоти табиии дигар ҳаракатӣ нест , ва ин камолу шарафу мартабати мари ҷисми нафсониро аз нафасаст , пас пайдо шуд бад-ӣни шарҳ ки ҳади нафаси камоли ҷисми табиӣ бо олатаст , чунонкии ҳукамои дайн ( ҳақ ) гуфтанд . ( ва ин хостем ки баён кунем мари ин қавли муҷмалро ки гуфтаанд ки нафаси камоли ҷисми табиӣ бо олатаст . )

پس گوییم کز جسم طبیعی آنچه به انواع حرکات به جوانب مختلف متحرک است با حرکات طبیعی که اندر اوست، ناچاره مر او را نفسی است که مر او را آن آلت داده است که بدان همی به جوانب مختلف حرکت کند، و دانیم به حقیقت که از جملگی جسم آنچه مر او را آلت است که بدان به جوانب مختلف (همی) حرکت کند با حرکات طبیعی که دارد، تمام تر و شریف تر است و به مرتبت برتر است از جسمی که مر او را جز حرکات طبیعی دیگر حرکتی نیست، و این کمال و شرف و مرتبت مر جسم نفسانی را از نفس است، پس پیدا شد بدین شرح که حد نفس کمال جسم طبیعی با آلت است، چنانکه حکمای دین (حق)گفتند. (و این خواستیم که بیان کنیم مر این قول مجمل را که گفته اند که نفس کمال جسم طبیعی با آلت است.)

Ва чу гуфтем ки ҷисми табиӣ онаст ки мар ӯро қӯти илоҳии қаҳркунанда ва ҷнбонндаҳаст ба се ҷонибу аҷсом ба се қисмат бидон қӯти ҷнбонндаҳ табиӣ гаштаасту табъи номи он қӯтаст ки ҷнбонндаҳ ҷисмасту ҷисми бад-ӣни се ҳаракат мутаҳаррикаст , ҳаме донем ки ҳаракат ҳар қисмӣ аз он на ба зот ӯст , бал ( ки ) ба хост қоҳираст , чаҳ агар ҳаракати ҷисм ба зот ӯ будӣ , ҳамагӣ ӯ ба як ҳаракати мутаҳаррик будӣу ҷисми ҳамаи як навъ будӣ . Пас гӯйем ки табъи он қӯтаст ки ҳаракат ҷисм бадвасту табъи оғози ҳаракат ҷисмаст , аз баҳр онкӣ гуфтанд ҳукамо ки табиати оғоз ҳаракатаст мари ҷавҳари ҷисмониро , ва чу ба боб ҳаракат расем аз ин китоб , сухани андар ӯ тамоми бигӯем ва баён кунем каз ҳаракати ҷисми ончии мар ӯро табъ ҳаме гӯйанд , қисираст ( то мари касонеро ки майли сӯии қавл даҳрён доранд , ба бурҳон ) ақлии ҷаҳли даҳрён зоҳир кунему ҳақро чу офтоб бадишон бинмоӣем . Ва бад-ӣни шарҳ ки бкрдим , зоҳир ( шуд ки ҷисм мураккабаст аз ҳиўлӣу сӯрат ) ки сӯрат ӯ мари ҳиўлиро ғарқа кардаасту мари ҳиўлиро аз ин сӯрати берун шудан нест . Ва ин мураккаб ки ( ҷисмаст , ороста омадааст ) мар пазируфтани дигари сӯратҳоро ва ҳар сӯратӣ ки ҷисми мар ӯро сипас аз ин сӯрати нахустин пазирад , мар ӯро ба манзалат ( арзасту ҷисм аз зер ) он сӯратҳо берун шавандаасту бад-ӣни сӯрати нахустин бозгрдндаҳаст , чунонкӣ гӯйем ки сӯратӣ ки он обӣ ( ё оташӣаст андари ҷисм , ) ҳар чанд ки он сӯратӣ зотӣаст мар ӯро ( ва ) феъл аз ӯ бидон сӯрат ҳаме ояд , он сӯрати мар ӯро ба манзалати арз (аст чу азоФт ) он ба сӯрати нахустин ҷисм карда шавад ки ҷисмро ҷисмӣ бидонаст , азбҳри онкӣ ( он ) сӯратҳо андари табоиъи бадал шавандааст ва ҳар ( ҷузвӣ ) аз оташ ки гарм ва хушкаст , ( чу ) гармӣ ӯ сард шаваду хушкӣ ӯ тар шавад , он ҷузв аз оташ об гардаду лекини он ҷузв ( аз сӯрат ) ҷисмӣ берун нашавад , аз баҳри онкии сӯрати ҷисмии мари ҳиўлии нахустинро ғарқа кардаасту вуҷӯд ҳиўлӣ бадваст . ( ва низ ) гӯйем ки ҷисм ҷавҳарӣаст феъли пазирад ва феъл набошад андари ҷисми магар ба ҳаракат , пас ҷисми пазирнда ҳаракатаст (у ончӣ ) пазирнда ҳаракат бошад , мар ӯро ба зот ӯ ҳаракат набошад , чунонкии ончии равшанӣ пазир бошад , мар ӯро равшаноӣ набошад . Пас мари ҷисмро ҳаракат нест , бал ( ки ) ҳаракат ӯ ба чизе дигараст . Пас воҷибаст бар асрқўли андари ҷисму ақсоми он , сухани андари ҳаракату анвоъ он гӯйем . БтўФиқи аллоҳи таъолӣ .

و چو گفتیم که جسم طبیعی آن است که مر او را قوت الهی قهر کننده و جنباننده است به سه جانب و اجسام به سه قسمت بدان قوت جنباننده طبیعی گشته است و طبع نام آن قوت است که جنباننده جسم است و جسم بدین سه حرکت متحرک است، همی دانیم که حرکت هر قسمی از آن نه به ذات اوست، بل (که) به خواست قاهر است، چه اگر حرکت جسم به ذات او بودی، همگی او به یک حرکت متحرک بودی و جسم همه یک نوع بودی. پس گوییم که طبع آن قوت است که حرکت جسم بدوست و طبع آغاز حرکت جسم است، از بهر آنکه گفتند حکما که طبیعت آغاز حرکت است مر جوهر جسمانی را، و چو به باب حرکت رسیم از این کتاب، سخن اندر او تمام بگوییم و بیان کنیم کز حرکت جسم آنچه مر او را طبع همی گویند، قسر است (تا مر کسانی را که میل سوی قول دهریان دارند، به برهان) عقلی جهل دهریان ظاهر کنیم و حق را چو آفتاب بدیشان بنماییم. و بدین شرح که بکردیم، ظاهر (شد که جسم مرکب است از هیولی و صورت) که صورت او مر هیولی را غرقه کرده است و مر هیولی را از این صورت بیرون شدن نیست. و این مرکب که (جسم است، آراسته آمده است) مر پذیرفتن دیگر صورت ها را و هر صورتی که جسم مر او را سپس از این صورت نخستین پذیرد، مر او را به منزلت (عرض است و جسم از زیر) آن صورت ها بیرون شونده است و بدین صورت نخستین بازگردنده است، چنانکه گوییم که صورتی که آن آبی (یا آتشی است اندر جسم،) هر چند که آن صورتی ذاتی است مر او را (و) فعل از او بدان صورت همی آید، آن صورت مر او را به منزلت عرض (است چو اضافت)آن به صورت نخستین جسم کرده شود که جسم را جسمی بدان است، ازبهر آنکه (آن) صورت ها اندر طبایع بدل شونده است و هر (جزوی) از آتش که گرم و خشک است، (چو) گرمی او سرد شود و خشکی او تر شود، آن جزو از آتش آب گردد و لیکن آن جزو (از صورت) جسمی بیرون نشود، از بهر آنکه صورت جسمی مر هیولی نخستین را غرقه کرده است و وجود هیولی بدوست. (و نیز) گوییم که جسم جوهری است فعل پذیرد و فعل نباشد اندر جسم مگر به حرکت، پس جسم پذیرنده حرکت است (و آنچه) پذیرنده حرکت باشد، مر او را به ذات او حرکت نباشد، چنانکه آنچه روشنی پذیر باشد، مر او را روشنایی نباشد. پس مر جسم را حرکت نیست، بل (که) حرکت او به چیزی دیگر است. پس واجب است بر اثرقول اندر جسم و اقسام آن، سخن اندر حرکت و انواع آن گوییم. بتوفیق الله تعالی.