( сухан сипас аз қавли андари ҳаракат , андари нафас воҷиб омад гуфтан , аз баҳри онкии ҳаракати андари ҷисми табиӣу андари ҷисм нафсонӣ пайдост ва ба қавлӣ ки андари ҳаракати гуфтем , зоҳир кардем ки мари ҷисмро ба зоти хеш ҳаракат нест , пас воҷиб шуд ки зоҳир кунем ки нафас ҷавҳарӣаст ки ҳаракати мутлақи мар ӯ рост ва он ҷавҳар ба зоти хеш зиндаасту макони сӯратҳосту дониш пазираст ва пас аз фанои шахс ба инҳилол ӯ , ба зоти хеш қоимасту худованд илмаст ва ҷисм нест . Он гоҳ ҳар ки хоҳад мари ин ҷавҳарро нафас гуяд ва хоҳад номии дигари нҳдш . )

(سخن سپس از قول اندر حرکت، اندر نفس واجب آمد گفتن، از بهر آنکه حرکت اندر جسم طبیعی و اندر جسم نفسانی پیداست و به قولی که اندر حرکت گفتیم، ظاهر کردیم که مر جسم را به ذات خویش حرکت نیست، پس واجب شد که ظاهر کنیم که نفس جوهری است که حرکت مطلق مر او راست و آن جوهر به ذات خویش زنده است و مکان صورت هاست و دانش پذیر است و پس از فنای شخص به انحلال او، به ذات خویش قایم است و خداوند علم است و جسم نیست. آن گاه هر که خواهد مر این جوهر را نفس گوید و خواهد نامی دیگر نهدش.)

( пас гӯйем : гуруҳе аз зуъафои халқ ки ранҷи омухтан илм натавонистанд кашӣдану латоифро ба сӯрат хеш натавонистанд кардан , гуфтанд : нафас чизе нест ба зоти хеши қоим , бали эътидол табоиъаст ончии мари ҷасади ҳайвонро ҳаме зинда дорад ва ин феълҳо аз ӯ ҳаме ояд . Ва далел овараданд . Бар дурустии ин қавл бидонча гуфтанд : чу эътидол аз ҳоли хеши бишавад ба девонагӣ ё беморӣ ё ба мастӣ , он феъл аз ӯ ҳаме ноқис ояду мари чизҳои донистау шинохтаро ҳаме надонад ва нашносад . Пас гуфтанд ки ин ҳол далеласт бар онкии ончии ин феълҳоу илмҳо мар ӯро буд , эътидол буд то чу андар ӯ нуқсон омад , нуқсони андари феълу илм ӯ падед омад . Ва гуфтанд ки чу ба андаки мояи нақсоне ки андари эътидол ҳаме ояд , андари илму амали мардуми нуқсони ҳаме падед ояд , воҷиб ояд ки чу эътидол ба вайрон шудани ҷасад ба ҷумлагӣ бархезад , пас аз он аз ин донандау дониш ӯ ҳеҷ намонад ва нест шавад . Ва ин қавл гуруҳеаст ки мари нафасро пас аз фасоди ҷасад , бҳстӣ нагуфтанд . )

(پس گوییم : گروهی از ضعفای خلق که رنج آموختن علم نتوانستند کشیدن و لطایف را به صورت خویش نتوانستند کردن، گفتند : نفس چیزی نیست به ذات خویش قایم، بل اعتدال طبایع است آنچه مر جسد حیوان را همی زنده دارد و این فعل ها از او همی آید. و دلیل آوردند. بر درستی این قول بدانچه گفتند : چو اعتدال از حال خویش بشود به دیوانگی یا بیماری یا به مستی، آن فعل از او همی ناقص آید و مر چیزهای دانسته و شناخته را همی نداند و نشناسد. پس گفتند که این حال دلیل است بر آنکه آنچه این فعل ها و علم ها مر او را بود، اعتدال بود تا چو اندر او نقصان آمد، نقصان اندر فعل و علم او پدید آمد. و گفتند که چو به اندک مایه نقصانی که اندر اعتدال همی آید، اندر علم و عمل مردم نقصان همی پدید آید، واجب آید که چو اعتدال به ویران شدن جسد به جملگی برخیزد، پس از آن از این داننده و دانش او هیچ نماند و نیست شود. و این قول گروهی است که مر نفس را پس از فساد جسد، بهستی نگفتند.)

( ва мо гӯйем - бтўФиқи аллоҳи таъолӣ - ки эътидол он бошад ки аз табоиъи андари як ҷасади ҷузвҳои мткоФӣ ҷамъ шавад бе ҳеҷ тафовутӣ , ва агар ҷузвӣ аз ин чаҳор ҷузви андари ҷасадии бештар ё камтар аз ёрон хеш бошад , онҷо эътидол набошад . Ва аз ин ҳукм воҷиб ояд ки мизоҷҳои ҳамаи мардумон - бал ки ҷонварон - як мизоҷ бошаду ҳамаи ҷонварон аз мардуму ҷузи мардум бар як ниҳоди илму амал ва ҳаракат бошанд бе ҳеҷ тафовутӣ , аз баҳри онкии мари ҳамгинонро зиндаи доранда эътидоласт ки ӯ якеасту феълҳо ҳама аз он зиндаи доранда ҳаме ояд ва раво набошад ки бар мизоҷи як мардуми гармӣу хушкӣ ғолиб бошад ва бар мизоҷи дайгарии сардӣ ватарӣ ғолиб бошад . Ва ҳоли зоҳири андари мизоҷи мардумон - то ба дигар ҳайвон расад - ба хилоф инаст , аз баҳри онкӣ агар касе мари мизоҷҳои мардумонро ба ҳақ тааммул кунад , аз сад ҳазор мизоҷ , ду мизоҷро баробари якдигари наёбад ва агар ба ҳайвонот нигарад , тафовутии азим низ андар он биёбад , аз баҳри онкӣ ҳайвонаст ки андари миёни барф мутавотир шавад - . . . – ва ҳайвонаст кандар миёни оташи ҳаме қарор кунад - чу ғўки хокӣ ки мар ӯро ба хуросон « ?маккей » гӯйанд - ва ҳайвонаст ки бисёр шубони рӯзҳо об нахурд ва бо тишнагии бори гарон ҳаме кашад - чу уштур - ва ҳайвонаст ки агар аз оби як соъат берун монад бимирад - чу моҳӣ - . Ва чу ин тафовути азими андари мизоҷҳо зоҳираст , қавли он кас ки гуяд : зиндаи дорандаи мардум мизоҷаст ва эътидоласт , ботиласт . Бо онкӣ агар мизоҷҳо ҳама бо якдигари рост будӣу зиндаи дорандаи зиндагони эътидоли табоиъ будӣ -у эътидол арз бошад - , пас ба қавли он каси арзи брдорндаҳу ҷнбонндаҳи ҷавҳар будӣ . Агар чунин будӣ , ҷавҳари арз будӣу арзи ҷавҳар будӣ , бар акс ончӣ ҳаст . Пас зоҳир кардем ки нафаси эътидол табоиъ нест . )

(و ما گوییم- بتوفیق الله تعالی- که اعتدال آن باشد که از طبایع اندر یک جسد جزوهای متکافی جمع شود بی هیچ تفاوتی، و اگر جزوی از این چهار جزو اندر جسدی بیشتر یا کمتر از یاران خویش باشد، آنجا اعتدال نباشد. و از این حکم واجب آید که مزاج های همه مردمان- بل که جانوران- یک مزاج باشد و همه جانوران از مردم و جز مردم بر یک نهاد علم و عمل و حرکت باشند بی هیچ تفاوتی، از بهر آنکه مر همگنان را زنده دارنده اعتدال است که او یکی است و فعل ها همه از آن زنده دارنده همی آید و روا نباشد که بر مزاج یک مردم گرمی و خشکی غالب باشد و بر مزاج دیگری سردی و تری غالب باشد. و حال ظاهر اندر مزاج مردمان- تا به دیگر حیوان رسد- به خلاف این است، از بهر آنکه اگر کسی مر مزاج های مردمان را به حق تامل کند، از صد هزار مزاج، دو مزاج را برابر یکدیگر نیابد و اگر به حیوانات نگرد، تفاوتی عظیم نیز اندر آن بیابد، از بهر آنکه حیوان است که اندر میان برف متواتر شود- ... – و حیوان است کاندر میان آتش همی قرار کند- چو غوک خاکی که مر او را به خراسان «مکی» گویند- و حیوان است که بسیار شبان روزها آب نخورد و با تشنگی بار گران همی کشد- چو اشتر- و حیوان است که اگر از آب یک ساعت بیرون ماند بمیرد- چو ماهی-. و چو این تفاوت عظیم اندر مزاج ها ظاهر است، قول آن کس که گوید : زنده دارنده مردم مزاج است و اعتدال است، باطل است. با آنکه اگر مزاج ها همه با یکدیگر راست بودی و زنده دارنده زندگان اعتدال طبایع بودی- و اعتدال عرض باشد-، پس به قول آن کس عرض بردارنده و جنباننده جوهر بودی. اگر چنین بودی، جوهر عرض بودی و عرض جوهر بودی، بر عکس آنچه هست. پس ظاهر کردیم که نفس اعتدال طبایع نیست.)

(у мари он касро ки гуяд : нафас эътидоласт ,у ҳуҷҷати орад ки чу эътидол аз ҳоли бишавад , донистаҳои он кас аз девонагӣу беморӣ ба нодониста бадал шавад , гӯйем ки чаро нанигарӣ ки чу он кас аз девонагӣу беморӣу мастӣ ба дурустӣ ва ҳуш ояд , ҳамон донистаҳо ҳамеи бад ва боз ояд ? ва агар нафас ки он илмҳо мар ӯро ҳосил буд эътидол будӣ , чу эътидол бишуд ва баъзе аз он фосид шуд , он дигари ҷузвҳои табоиъи ҳама бе илми монданд , боз чу ба ҷои он баъзи фосид шуда , баъзе дигар омад ва ин баъзе ки акнӯн омад аз ончии он баъзи дониста буд ки фосид шуд чизе надонист , воҷиб омад аз он илмҳо ки он эътидоли пештар дониста буд , ин эътидоли дигар чизе надонистӣ . Ва чу бемор ки мизоҷ ӯ ба эътидол боз омад мари илмҳоу санъатҳои хеши бозёфт , пайдо омад ки мари нафасро эътидоли ходимӣ буду илму санъати андари нафас буд ки маъдани сӯратҳои латифаст аз маъқӯлу маснӯъ , ва чу ходим ӯ заъиф шуд аз кор боз монад ва чу бози қавии гашт ба кор боз омад . Аммо фурӯи мондани нафас аз маълӯмоти хеши андари ҳоли беморӣу мастӣу ҷузи он , бидонаст ки мар ӯро пӯшишии аўФтд аз ба ҷой овардани хоси феъли хеш ва чу пӯшиш аз ӯ бархезад , ба ҳол хеш бозояд . Бар мисоли чароғӣ ки мар ӯро ба чизе бапушанд , равшании натавонади расонӣдан ба чизҳое ки мумкин бошад ки равшанӣ бидон бирасад агар он пӯшиш набошад . Ва боз ёфтан нафаси мари маълӯмоти хешро сипас аз гум кардан ӯ мари онро ба иллатӣ аз иллатҳо , далеласт бдонкаҳи андари зот ӯ халалӣ науфтода буд , чаҳ агар халалӣ ба зот ӯ расида будӣ , маълӯмот ӯ табоҳ шудӣ . Ва чу аз беморӣ ки он баъзе аз маргаст , фасоди андари зоти нафас оянда нест , ин ҳол далеласт бар онкӣ ба фасоди ҷасади андари зоти нафас нақсоне наёяд , бал ки ба зоти хеш қоим бошад . Пас зоҳир кардем ки нафас эътидол нест . )

(و مر آن کس را که گوید : نفس اعتدال است، و حجت آرد که چو اعتدال از حال بشود، دانسته های آن کس از دیوانگی و بیماری به نادانسته بدل شود، گوییم که چرا ننگری که چو آن کس از دیوانگی و بیماری و مستی به درستی و هوش آید، همان دانسته ها همی بد و باز آید؟ و اگر نفس که آن علم ها مر او را حاصل بود اعتدال بودی، چو اعتدال بشد و بعضی از آن فاسد شد، آن دیگر جزوهای طبایع همه بی علم ماندند، باز چو به جای آن بعض فاسد شده، بعضی دیگر آمد و این بعضی که اکنون آمد از آنچه آن بعض دانسته بود که فاسد شد چیزی ندانست، واجب آمد از آن علم ها که آن اعتدال پیش تر دانسته بود، این اعتدال دیگر چیزی ندانستی. و چو بیمار که مزاج او به اعتدال باز آمد مر علم ها و صنعت های خویش بازیافت، پیدا آمد که مر نفس را اعتدال خادمی بود و علم و صنعت اندر نفس بود که معدن صورت های لطیف است از معقول و مصنوع، و چو خادم او ضعیف شد از کار باز ماند و چو باز قوی گشت به کار باز آمد. اما فرو ماندن نفس از معلومات خویش اندر حال بیماری و مستی و جز آن، بدان است که مر او را پوششی اوفتد از به جای آوردن خاص فعل خویش و چو پوشش از او برخیزد، به حال خویش بازآید. بر مثال چراغی که مر او را به چیزی بپوشند، روشنی نتواند رسانیدن به چیزهایی که ممکن باشد که روشنی بدان برسد اگر آن پوشش نباشد. و باز یافتن نفس مر معلومات خویش را سپس از گم کردن او مر آن را به علتی از علت ها، دلیل است بدانکه اندر ذات او خللی نیفتاده بود، چه اگر خللی به ذات او رسیده بودی، معلومات او تباه شدی. و چو از بیماری که آن بعضی از مرگ است، فساد اندر ذات نفس آینده نیست، این حال دلیل است بر آنکه به فساد جسد اندر ذات نفس نقصانی نیاید، بل که به ذات خویش قایم باشد. پس ظاهر کردیم که نفس اعتدال نیست.)

( ва низ гӯйем ки аз ҷасади ҳайвони пайвастаи табоиъ ба таҳлил берун шавад ,у гурусна шудани ҷонварон сипас аз сирии эшон бад-ӣни сабаб ҳаме бошад . Пас чизе каз ӯ ҳамеша ҷузвҳо кам ҳаме шавад чигуна муътадил бошад ? магар даҳрӣ гуяд : он ҳамаи эътидол ки мар ӯ рост , болсўиаҳи ҳамеи таҳлили аўФтд . Ва агар чунин бошад , пас воҷиб ояд ки ҳайвон гоҳе бо зиндагӣ бештар бошад ва гоҳе бо зиндагии камтар , ва ин маҳоласт , аз баҳри онкии ҳади зиндагии ҳаракат карданаст ба иродат , ва чу ҳоли ҷонварони андари гуруснагӣ ба хилоф ҳол ӯст андари сирӣ , агар табоиъ ӯ ба ҳоли сирӣ муътадил бошад , ба ҳоли гуруснагӣ на муътадил бошад , пас агар зиндагӣ ӯ ба эътидоласту эътидоли мар ӯро сирӣаст , воҷиб ояд ки ба ҳол ) гуруснагӣ мурда бошад ки на эътидоласт , пас чу ба ҳоли гуруснагӣ низ зиндааст , ( пайдо омад ки нафас ) на эътидол табоиъаст .

(و نیز گوییم که از جسد حیوان پیوسته طبایع به تحلیل بیرون شود، و گرسنه شدن جانوران سپس از سیری ایشان بدین سبب همی باشد. پس چیزی کز او همیشه جزوها کم همی شود چگونه معتدل باشد؟ مگر دهری گوید : آن همه اعتدال که مر او راست، بالسویه همی تحلیل اوفتد. و اگر چنین باشد، پس واجب آید که حیوان گاهی با زندگی بیشتر باشد و گاهی با زندگی کمتر، و این محال است، از بهر آنکه حد زندگی حرکت کردن است به ارادت، و چو حال جانوران اندر گرسنگی به خلاف حال اوست اندر سیری، اگر طبایع او به حال سیری معتدل باشد، به حال گرسنگی نه معتدل باشد، پس اگر زندگی او به اعتدال است و اعتدال مر او را سیری است، واجب آید که به حال) گرسنگی مرده باشد که نه اعتدال است، پس چو به حال گرسنگی نیز زنده است، (پیدا آمد که نفس) نه اعتدال طبایع است.

Ва чаҳ гуяд он касе ки гуяд : нафас эътидоласт , ки мари ин ҷузвҳои табоиъро ( ба ткоФии аҷзо ) чаҳ чиз фароз оварад то муътадил шуд , пас аз онкӣ аз кули хеши ҷудои набуданд ? агар гуяд : ин ҷузвҳои ( табоиъ ба зот ) хеши ҳаме ҷудо шаванд ва бо якдигар ҳаме биомезанд , боистӣ ки ҳамаи табоиъ ба ҷумлагӣ бо якдигари бёмихтндӣ , ( аз баҳри онкӣ ) ин ҷузвҳо ( аз ) он куллиётанду кули ҷисми ҷузи ҷузвҳои хеш чизе нест ва чу баъзе аз кули табоиъи омехта ҳаме шаванд ва дигарон ба ҳоли хеш аз якдигар ҷудоанд , пайдост ки мари ин ҷузвҳоро омизндаҳ эй қоҳираст . Ва мо ҳаме донем ки сӯрати мардум бар нутфаи ҳаме падед ояду нутфа мафъӯласту мари мафъӯлро аз фоилии ҷузи зоти хеш чора нест , аз баҳри онкӣ раво нест ки чизҳоеи фоили зот хеш бошад , чаҳ агар чизеи фоили зот хеш бошад , маҳол лозим ояд аз баҳри онкӣ воҷиб ояд ки ончии ҳаме мавҷӯд хоҳад шудан , пеш аз вуҷӯди хеш мавҷӯд бошад ва ин маҳол бошад ки ( чизеи ҳам ) мавҷӯд бошад ва ҳам маъдӯм бошад . Пас воҷиб омад ба тақдири муқаддари ҳаким ки мари он нутфаро қӯтӣ бошад нигоҳи дорандаи мари он ҷузвҳоро ки зоти нутфа онаст ва он қӯти мари он нутфаро сӯрат кунанда бошад чу ғизо дар хур ӯ бадв пайваста шавад андари маконе ки дар хур ӯ бошад ва нутфа бидон қӯт ки андар ӯст зинда бошад . Ва воҷиб ояд ки он қӯти сӯраткунанда ки андари он нутфааст ҷисм набошад , бали нигоҳбону суратгари он ҷисм бошад . Ва далел бар дурустии ин қавл онаст ки раво нест ки нутфа ба зоти хеши суратгари зот хеш бошад , аз баҳри онкии он ҷзўҳост аз як ҷавҳар ва ҳар ҷузвӣ аз он ба сӯратгарӣ кардани андари ёрони хеш сазовортар нест ( аз дигари ёрони хеш ба сӯратгарӣ накардан ва раво нест ) ки ҳамаи ҷузвҳои ӯ ҳам фоил бошад мари зоти хешро ва ҳам мафъӯли зўот хеш бошад ки ин маҳол бошад . Ва чу ҷумлагии он нутфа мафъӯласту сӯрат пазираст , воҷиб ояд ки андар ӯ чизе бошад ки он чизи фоил ва суратгар бошад мари нутфаро ,у бад-ӣн воҷиб ояд ки он чиз ҷисм набошад ки агар ҷисм бошад , он ҷузвӣ аз он мафъӯл бошад , чунонкии гуфтем .

و چه گوید آن کسی که گوید : نفس اعتدال است، که مر این جزوهای طبایع را (به تکافی اجزا) چه چیز فراز آورد تا معتدل شد، پس از آنکه از کل خویش جدا نبودند؟ اگر گوید : این جزوهای (طبایع به ذات) خویش همی جدا شوند و با یکدیگر همی بیامیزند، بایستی که همه طبایع به جملگی با یکدیگر بیامیختندی، (از بهر آنکه) این جزوها (از) آن کلیات اند و کل جسم جز جزوهای خویش چیزی نیست و چو بعضی از کل طبایع آمیخته همی شوند و دیگران به حال خویش از یکدیگر جدااند، پیداست که مر این جزوها را آمیزنده ای قاهر است. و ما همی دانیم که صورت مردم بر نطفه همی پدید آید و نطفه مفعول است و مر مفعول را از فاعلی جز ذات خویش چاره نیست، از بهر آنکه روا نیست که چیزهایی فاعل ذات خویش باشد، چه اگر چیزی فاعل ذات خویش باشد، محال لازم آید از بهر آنکه واجب آید که آنچه همی موجود خواهد شدن، پیش از وجود خویش موجود باشد و این محال باشد که (چیزی هم) موجود باشد و هم معدوم باشد. پس واجب آمد به تقدیر مقدر حکیم که مر آن نطفه را قوتی باشد نگاه دارنده مر آن جزوها را که ذات نطفه آن است و آن قوت مر آن نطفه را صورت کننده باشد چو غذا در خور او بدو پیوسته شود اندر مکانی که در خور او باشد و نطفه بدان قوت که اندر اوست زنده باشد. و واجب آید که آن قوت صورت کننده که اندر آن نطفه است جسم نباشد، بل نگاهبان و صورتگر آن جسم باشد. و دلیل بر درستی این قول آن است که روا نیست که نطفه به ذات خویش صورتگر ذات خویش باشد، از بهر آنکه آن جزوهاست از یک جوهر و هر جزوی از آن به صورتگری کردن اندر یاران خویش سزاوارتر نیست (از دیگر یاران خویش به صورتگری نکردن و روا نیست) که همه جزوهای او هم فاعل باشد مر ذات خویش را و هم مفعول ذوات خویش باشد که این محال باشد. و چو جملگی آن نطفه مفعول است و صورت پذیر است، واجب آید که اندر او چیزی باشد که آن چیز فاعل و صورتگر باشد مر نطفه را، و بدین واجب آید که آن چیز جسم نباشد که اگر جسم باشد، آن جزوی از آن مفعول باشد، چنانکه گفتیم.

Он гоҳ гӯйем ки он суратгар ки андар нутфааст ҷисм несту лекин ҷавҳараст , аз баҳри онкии ҷисм аз арзи сӯрати нпзирд , аз баҳри онкии арз ба зоти хеш ( на ) боистаду ончӣ ба зоти хеш қоим набошад мар ӯро феъл набошаду мари ин маънӣ (ро ) андар нутфааст феъласт . Пас дуруст шуд ки он маънӣ ки андар нутфааст арз нест ва чу арз нест , ночор ҷавҳараст . Ва агар мар ( касеро занни аўФтд ки андари нутфа ) мардум ё дигари ҳайвон ҷавҳарӣ нест ки он ҷавҳари мусаввири он нутфаасту мари ғизоро андари худ ( ӯ дар ӯ кушандааст )у зинда кунандааст , бингарад андари тухмҳои наботу донаҳои дарахтон ки ( гавҳар ) он зоҳиртараст то ( бинад ки андар ҳар тухмӣ )у донае қӯтӣаст ки он қӯти мари латоифи хоку обро ба хештан кушандааст вази сӯратҳои ( табоиъ ки мари онро ) бидон сӯрат ки мар ӯ бар изҳори он қудратаст ( орандааст . ) ва чу ҳаме бинад ки он маънӣ ки андар гандумаст ( ва гандум бидон маънӣ ) аз ҷӯу ҷуз он ҷудост , тавонистан ба хештан кашӣдан мари латоифи хоку обро ба миёнҷии оташу ҳаво (у мари онро ) аз сӯрати табоиъӣ ба сӯрати он ҷисм овардан ки ӯ бидон пайвастааст , донад ки он маънӣ ҷавҳарӣаст то ( ҳамеи андар ) табоиъ ки он ҷавҳараст , феъл тавонад кардан . Ва чу нутфаро ҳаме ёбад ки он тухм мардумаст , бибоядаш ( донистан ) ки андари ин тухм низ ҷавҳарӣаст ки суратгари ин ҷисмаст кӯ бидон пайвастааст .

آن گاه گوییم که آن صورتگر که اندر نطفه است جسم نیست و لیکن جوهر است، از بهر آنکه جسم از عرض صورت نپزیرد، از بهر آنکه عرض به ذات خویش (نه) بایستد و آنچه به ذات خویش قایم نباشد مر او را فعل نباشد و مر این معنی (را) اندر نطفه است فعل است. پس درست شد که آن معنی که اندر نطفه است عرض نیست و چو عرض نیست، ناچار جوهر است. و اگر مر (کسی را ظن اوفتد که اندر نطفه) مردم یا دیگر حیوان جوهری نیست که آن جوهر مصور آن نطفه است و مر غذا را اندر خود (او در او کشنده است) و زنده کننده است، بنگرد اندر تخم های نبات و دانه های درختان که (گوهر) آن ظاهرتر است تا (بیند که اندر هر تخمی) و دانه ای قوتی است که آن قوت مر لطایف خاک و آب را به خویشتن کشنده است وز صورت های (طبایع که مر آن را) بدان صورت که مر او بر اظهار آن قدرت است (آرنده است.) و چو همی بیند که آن معنی که اندر گندم است ( و گندم بدان معنی) از جو و جز آن جداست، توانستن به خویشتن کشیدن مر لطایف خاک و آب را به میانجی آتش و هوا (و مر آن را) از صورت طبایعی به صورت آن جسم آوردن که او بدان پیوسته است، داند که آن معنی جوهری است تا (همی اندر) طبایع که آن جوهر است، فعل تواند کردن. و چو نطفه را همی یابد که آن تخم مردم است، ببایدش (دانستن) که اندر این تخم نیز جوهری است که صورتگر این جسم است کو بدان پیوسته است.

Пас гӯйем ки номи он ҷавҳар ки андари нутфаҳои ҳайвонасту андари тухмҳоу бехҳои наботаст , нафасаст ва он ҷавҳарӣ ибдоъӣасту ончӣ ӯ ибдоъӣ бошад ӯ ҷузв чизе набошад қӯт ӯ мутаноҳӣ набошад . Набинӣ ки андари тухмҳоу нутфаҳо ба ҳади қӯти ашхос бениҳоятаст ва агар касе гуяд ки аз як донаи гандуми чандон гандум ҳосил ояд ки ҷўФи фалаки алаъзам аз он пар шаваду мар ҳар якеро аз он донаҳо ҳамон феъл ва қӯт бошад ки мари он донаи нахустинро буд ки ин донаҳо аз ӯ ҳосил шудааст , рост бошад ? ва агар нафаси эътидоли табоиъ будӣ -у эътидол на гарм бошад ва на сард ва на тар бошад ва на хушк ва на гарон бошад ва на сабк - пас андари он эътидол нест , аз баҳри онкии ҳол ӯ ба хилоф инасту ҳамаи табоиъи андар ( ӯ ) зоҳираст ҷудои ҷудо .

پس گوییم که نام آن جوهر که اندر نطفه های حیوان است و اندر تخم ها و بیخ های نبات است، نفس است و آن جوهری ابداعی است و آنچه او ابداعی باشد او جزو چیزی نباشد قوت او متناهی نباشد. نبینی که اندر تخم ها و نطفه ها به حد قوت اشخاص بی نهایت است و اگر کسی گوید که از یک دانه گندم چندان گندم حاصل آید که جوف فلک الاعظم از آن پر شود و مر هر یکی را از آن دانه ها همان فعل و قوت باشد که مر آن دانه نخستین را بود که این دانه ها از او حاصل شده است، راست باشد ؟ و اگر نفس اعتدال طبایع بودی- و اعتدال نه گرم باشد و نه سرد و نه تر باشد و نه خشک و نه گران باشد و نه سبک- پس اندر آن اعتدال نیست، از بهر آنکه حال او به خلاف این است و همه طبایع اندر (او) ظاهر است جدا جدا.

Ва агар табоиъи андари ҷонварони муттакои алоҷзоء будӣ , набоистӣ ки ҷонвар бар замин будӣ ва низ набоистӣ ки бар осмон шудӣ , бал ( ки ) боистӣ ки ( на ) бар хок қарор ёфтӣ ва на андари об ва на бар ҳаво ва на андари оташ , аз баҳри онкӣ ҳар яке аз ин табоиъи мари эътидолро мухолифаст ва чу қарори ҷонвар бар хокаст , далеласт бар онкии андар ӯ аҷзои хокӣ бештарасту зоҳири ҳоли худ ҳаминаст . Ва агар нафаси эътидол будӣу табоиъи андари ҷонвар ( мткоФии алоҷзоء будӣ , набоистӣ ки ҳайвонро бухортар аз ) тан бархестӣ , аз баҳри онкии бухор аз об ба қӯти оташ ( бархезад ва то мари оташро ) ғалаба набошад об аз ӯ нгризд . ( ва ) чу бухор аз ҳайвони берун шавандааст , ин ҳол далеласт ( бар онкии гармӣ ) андар ӯ бартарӣ ғолибаст . Пас чу ғалабаи гармӣ зоҳир шуд андар ӯ , муътадил чигуна бошад ? ва агар ( нафас ) эътидол будӣу табоиъи андари ҷонвари муътадил будӣ , набоистӣ ки ҳеҷ ҷонвар аз бсўдни гарм будӣ , (у ҷонварон ) қавии таркиби ҳама гарманд аз бсўдн . Агар ҷузвҳои табоиъи андари ҷонварон мткоФӣанд , чаро ( замини мар ) ӯро ба хештан кушандаасту оташи асиру ҳавои басити мар ӯро ба хештан ҳаме накушуд ? ва чу мардуму дигари ҳайвонот бар заминанд ва бар ҳавои ҳамеи ноистнд ва ба маркази оташи ҳаме бар натавонанд шудан , ин ҳол далеласт бар онкии ҷузвҳои ҳавоӣу оташии андар ӯ камтар аз ҷузвҳои хокӣ ва обӣаст . Ва чу ҳол инаст , ин чиз муътадил набошаду аҷзои табоиъи андар ӯ мткоФӣ набошад . Пас зоҳир шуд ки нафас эътидол нест . Ва агар ( нафас ) эътидол будӣ -у табоиъи андар ҳар ҷонвар муътадиласт ба қавли даҳрӣ - чу яке муътадил ки мардумаст сухани гӯйу дониш пазираст , боистӣ ки ҳар ҷонвари сухани гӯйу дониши пзиз будӣ , ва агар ин ҷонвар ки доноу сухан гӯйаст муътадиласт , пас он ҷонвар ки нодон ва бесуханаст муътадил набошад , аз баҳри онкии донишнопазир ва бесухан зидаст мари донишпазиру сухани гӯйро , ҳам чунонкии номуътадил зидаст мари муътадилро , ва чу номуътадил бо муътадил ҳар ду зиндаанд , далеласт ( ки ) нафас ки зиндагӣ зинда бадваст , ҷуз эътидоласт .

و اگر طبایع اندر جانوران متکای الاجزاء بودی، نبایستی که جانور بر زمین بودی و نیز نبایستی که بر آسمان شدی، بل (که) بایستی که (نه) بر خاک قرار یافتی و نه اندر آب و نه بر هوا و نه اندر آتش، از بهر آنکه هر یکی از این طبایع مر اعتدال را مخالف است و چو قرار جانور بر خاک است، دلیل است بر آنکه اندر او اجزای خاکی بیشتر است و ظاهر حال خود همین است. و اگر نفس اعتدال بودی و طبایع اندر جانور (متکافی الاجزاء بودی، نبایستی که حیوان را بخارتر از) تن برخاستی، از بهر آنکه بخار از آب به قوت آتش (برخیزد و تا مر آتش را) غلبه نباشد آب از او نگریزد. (و) چو بخار از حیوان بیرون شونده است، این حال دلیل است (بر آنکه گرمی) اندر او بر تری غالب است. پس چو غلبه گرمی ظاهر شد اندر او، معتدل چگونه باشد؟ و اگر (نفس) اعتدال بودی و طبایع اندر جانور معتدل بودی، نبایستی که هیچ جانور از بسودن گرم بودی، (و جانوران) قوی ترکیب همه گرم اند از بسودن. اگر جزو های طبایع اندر جانوران متکافی اند، چرا (زمین مر) او را به خویشتن کشنده است و آتش اثیر و هوای بسیط مر او را به خویشتن همی نکشد؟ و چو مردم و دیگر حیوانات بر زمین اند و بر هوای همی نایستند و به مرکز آتش همی بر نتوانند شدن، این حال دلیل است بر آنکه جزوهای هوایی و آتشی اندر او کمتر از جزوهای خاکی و آبی است. و چو حال این است، این چیز معتدل نباشد و اجزای طبایع اندر او متکافی نباشد. پس ظاهر شد که نفس اعتدال نیست. و اگر (نفس) اعتدال بودی- و طبایع اندر هر جانور معتدل است به قول دهری- چو یکی معتدل که مردم است سخن گوی و دانش پذیر است، بایستی که هر جانور سخن گوی و دانش پذیز بودی، و اگر این جانور که دانا و سخن گوی است معتدل است، پس آن جانور که نادان و بی سخن است معتدل نباشد، از بهر آنکه دانش ناپذیر و بی سخن ضد است مر دانش پذیر و سخن گوی را، هم چنانکه نامعتدل ضد است مر معتدل را، و چو نامعتدل با معتدل هر دو زنده اند، دلیل است (که) نفس که زندگی زنده بدوست، جز اعتدال است.

Ва низ зоҳираст ки табоиъи андари ҷасади ҷонвар парокандааст ( ва ) ба ҷое аз ӯ гармӣ бештараст - чунонкӣ диласт ки маъдан ҳароратаст - ва ба ҷое аз ӯ сардӣ бештараст - чунонкии сарҳои ангуштонаст ки нохун бар ӯ аз сардии сахт шудааст вази маъдани ҳарорат давраст - ва ба ҷое аз ӯтарӣ бештараст - чунонкӣ меъдааст ки ҳамеша андар ӯ обаст - ва ( ба ) ҷое аз ӯ хушкӣ бештараст - чунонкии соқҳо - . Пас чизе ки таркиб ӯ бо ин тафовут бошаду аҷзои табоиъи андар ӯ мутафовит бошад - чунин ки гуфтем - ӯ чигуна муътадил бошад ? ва чу андари ҷумлагии ҷасади ҳайвони табоиъ ояндааст ваз ӯ ба таҳлили берун шавандааст , мари ин ҷузвҳои табоиъро андари ин таркиби ронандаеу қисматкунандае бибояд ва он чизи ҷузи он табоиъ бояд , аз баҳри онкии ҳам чунонкии ҳамаи ҷасадро азтарӣ ҳамеи насиб бояд , аз гармӣ низ мари ҳамаи ҷасадро ҳамеи баҳра бояд ва ҳам чунон аз сардӣу хушкӣ ,у баҳрӣ аз табоиъи андари ҷасад аз баҳрӣ сазовортар нест ба қисмат кардан аз қисмат ( пазируфтан . Ва чу ҳам қосим ва ҳам мақсуми як ҷавҳар ) бошад , маҳол бошад , агар фиристандаи табоиъи сӯй ( ҳама ) ҷасад гармӣаст , фиристандаи гармии сӯии ҳама ( ҷасад чист ? агар ) гуяд : фиристандаи гармии табъӣ дигараст , он гоҳ ( ҳар ) яке аз он фоил мафъӯл бошад ва маҳол бошад ки мафъӯл ( мари фоил ) хешро фоил бошад . Пас мари табоиъро ки андари ҷасади бахшиши пазируфтау ронда шудааст , ( бахшишгарӣ ва ) гстрндаҳ эй лозимаст ки он аз табоиъ несту донишпазиру гӯяндау зиндакунанда он табоиъаст ( ва ӯ ) ҷавҳараст то андари ҷавҳари ҳаме тасарруф кунад . Ва имораткунанда ҷасади он ҷавҳараст на табоиъ , аз баҳри онкӣ ( табоиъ ) андари ҷасад мафъӯласт ва вақте бошад ки ин ҷавҳар аз ҷасад берун шавад ( ва аз ҷасад ) берун шудан ӯ бе ин маъниҳо ки дорад намонад ва пароканда шавад . Ва чаҳ гуяд он кас ки гуяд . Нафаси эътидол табоиъаст , ки ( чаро ) чу ҷузвҳои мткоФӣ аз табоиъи андари таркиби мардум ҷамъ шуд , сухани гӯйу донишпазиру мудаббир ва мФкр омад ва чу дар таркиби уштур ҷамъ шуд , мар ӯро на сухан ( омад ) ва на илм пазируфтан ва на тадбир ва на тақдир ва на фикрат ? ва чу уштур зинда бошад ва ташна бошад , ҳол ӯ ба хилоф серобӣ бошад ва ба ҳар ду ҳоли уштури зинда ва боркаш бошад , ва агар чаҳ ташна бошад аҷзои табоиъи андар ӯ мткоФӣ бошад , чу панҷоҳ ман об бихӯрад , он эътидоли мткоФии аҷзо чаро аз ҳоли хеш ҳаме нагардад ?у обу оташи здоннду зёдтӣ ки андар чизе ояд ки зид ӯ андари он чизи пеш аз он бо ӯ ҳам гӯша бошад , пас аз он бо ҳам гӯша шавад бо ӯу зид ӯ заъиф шавад , ва чу зиддиӣ заъиф шавад , зид ӯ қавӣ шавад ва он чиз аз эътидоли бишавад , пас чаро эътидоли андари уштури ташнаи пеш аз онкии панҷоҳ ман об бихӯрад ҳосил буд ва пас аз он бар ҳол хеш бимонад ? ин ба хилофи ҳол табоиъаст , бал ( ки ) воҷибаст ки чу чизе бошад ки андар ӯ аҷзои табоиъ мткоФӣ бошад , чу аз рукнӣ аз он ҷузвӣ кам шавад , мари аҷзои зиди он рукнро қӯт музоъаф шавад ва муътадил намонад .

و نیز ظاهر است که طبایع اندر جسد جانور پراکنده است (و) به جایی از او گرمی بیشتر است- چنانکه دل است که معدن حرارت است- و به جایی از او سردی بیشتر است- چنانکه سرهای انگشتان است که ناخن بر او از سردی سخت شده است وز معدن حرارت دور است- و به جایی از او تری بیشتر است- چنانکه معده است که همیشه اندر او آب است- و (به) جایی از او خشکی بیشتر است- چنانکه ساق ها-. پس چیزی که ترکیب او با این تفاوت باشد و اجزای طبایع اندر او متفاوت باشد- چنین که گفتیم- او چگونه معتدل باشد؟ و چو اندر جملگی جسد حیوان طبایع آینده است وز او به تحلیل بیرون شونده است، مر این جزوهای طبایع را اندر این ترکیب راننده ای و قسمت کننده ای بباید و آن چیز جز آن طبایع باید، از بهر آنکه هم چنانکه همه جسد را از تری همی نصیب باید، از گرمی نیز مر همه جسد را همی بهره باید و هم چنان از سردی و خشکی، و بهری از طبایع اندر جسد از بهری سزاوارتر نیست به قسمت کردن از قسمت (پذیرفتن. و چو هم قاسم و هم مقسوم یک جوهر) باشد، محال باشد، اگر فرستنده طبایع سوی (همه) جسد گرمی است، فرستنده گرمی سوی همه (جسد چیست؟ اگر)گوید : فرستنده گرمی طبعی دیگر است، آن گاه (هر) یکی از آن فاعل مفعول باشد و محال باشد که مفعول (مر فاعل) خویش را فاعل باشد. پس مر طبایع را که اندر جسد بخشش پذیرفته و رانده شده است، (بخشش گری و) گسترنده ای لازم است که آن از طبایع نیست و دانش پذیر و گوینده و زنده کننده آن طبایع است (و او) جوهر است تا اندر جوهر همی تصرف کند. و عمارت کننده جسد آن جوهر است نه طبایع، از بهر آنکه (طبایع) اندر جسد مفعول است و وقتی باشد که این جوهر از جسد بیرون شود (و از جسد) بیرون شدن او بی این معنی ها که دارد نماند و پراکنده شود. و چه گوید آن کس که گوید. نفس اعتدال طبایع است، که (چرا) چو جزوهای متکافی از طبایع اندر ترکیب مردم جمع شد، سخن گوی و دانش پذیر و مدبر و مفکر آمد و چو در ترکیب اشتر جمع شد، مر او را نه سخن (آمد) و نه علم پذیرفتن و نه تدبیر و نه تقدیر و نه فکرت؟ و چو اشتر زنده باشد و تشنه باشد، حال او به خلاف سیرابی باشد و به هر دو حال اشتر زنده و بارکش باشد، و اگر چه تشنه باشد اجزای طبایع اندر او متکافی باشد، چو پنجاه من آب بخورد، آن اعتدال متکافی اجزا چرا از حال خویش همی نگردد؟ و آب و آتش ضدانند و زیادتی که اندر چیزی آید که ضد او اندر آن چیز پیش از آن با او هم گوشه باشد، پس از آن با هم گوشه شود با او و ضد او ضعیف شود، و چو ضدی ضعیف شود، ضد او قوی شود و آن چیز از اعتدال بشود، پس چرا اعتدال اندر اشتر تشنه پیش از آنکه پنجاه من آب بخورد حاصل بود و پس از آن بر حال خویش بماند؟ این به خلاف حال طبایع است، بل (که) واجب است که چو چیزی باشد که اندر او اجزای طبایع متکافی باشد، چو از رکنی از آن جزوی کم شود، مر اجزای ضد آن رکن را قوت مضاعف شود و معتدل نماند.

Ва чу зоҳир кардем ки нафас эътидол нест , гӯйем ки зиндагии мари ҷасадҳои моро арзӣаст , аз баҳри онкии чизеи арзӣ он бошад андари чизе ки гоҳе андар ӯ бошад ва гоҳе набошад , ва чу ҷасадҳои мо гоҳе зиндааст ва гоҳе на зинда , ҳаме донем ки зиндагии ҷасади мо арзӣаст . Ва маънии арзии андари чизе аз чизе ояд ки он маънии андари он чиз ҷавҳарӣ бошад , пас воҷиб ояд ки андари ҷасадҳои мо ба вақти зиндагии мо чизе ҳаст ки мар ӯро зиндагӣ ҷавҳарӣаст то аз он зиндагии ҷавҳарӣ ки мари он чизи рост , зиндагии арзии андари ҷасади мо омадааст , бар мисоли оҳани сард ки чу бо оташ ки мар ӯро гармӣ ( ҷавҳарӣаст муҷовират кунад , гармии арзӣ аз оташи андар оҳан ояд . Пас мо мари он чизро ки зиндагии арзии андари аҷсоди мо аз ӯ омадааст ) нафаси гуфтем ва ба зарурат донистем ки зиндагии мар ӯро ҷавҳарӣаст . Ва чу чизе ёфтем ( ки он ба зоти хеш ) зиндаасту ҷавҳарии дигари зиндаи бадв ( ҳаме ) шавад , донистем ки ӯ ба зоти хеш ҷавҳараст ( на арзӣаст ) аз эъроз , ва чу мари ин зиндаро ки зиндагӣ ӯ арзӣаст миранда ёфтем , донистем ки ончӣ ( зиндагӣ ӯ ҷавҳарӣаст ) миранда нест . ( пас зоҳир шуд ки нафаси мо ба зоти хеш зиндааст ва миранда нест ) албата . Ва чу дуруст кардем пеш аз ин ки мари ҷисмро ҳаракат қисирӣаст ва ( мар ӯро ҳаракат нест ҷузи ҳаракати қисирӣ )у ҳаракати қисирии андари чиз беҳаракат аз мутаҳаррикӣ ба иродат падед ояду ҷасади мо мутаҳаррикаст , пайдо омад ки ҳаракати аҷсоди мо қисирӣаст аз нафас ки ҳаракат ӯ ародӣаст . Ва чу ҳар зиндае мутаҳаррикасту нафас зиндааст , лозим ояд ки ҳаракати мутлақи мари нафаси рост ки зиндагӣ ӯ ҷавҳарӣаст .

و چو ظاهر کردیم که نفس اعتدال نیست، گوییم که زندگی مر جسدهای ما را عرضی است، از بهر آنکه چیزی عرضی آن باشد اندر چیزی که گاهی اندر او باشد و گاهی نباشد، و چو جسد های ما گاهی زنده است و گاهی نه زنده، همی دانیم که زندگی جسد ما عرضی است. و معنی عرضی اندر چیزی از چیزی آید که آن معنی اندر آن چیز جوهری باشد، پس واجب آید که اندر جسدهای ما به وقت زندگی ما چیزی هست که مر او را زندگی جوهری است تا از آن زندگی جوهری که مر آن چیز راست، زندگی عرضی اندر جسد ما آمده است، بر مثال آهن سرد که چو با آتش که مر او را گرمی (جوهری است مجاورت کند، گرمی عرضی از آتش اندر آهن آید. پس ما مر آن چیز را که زندگی عرضی اندر اجساد ما از او آمده است) نفس گفتیم و به ضرورت دانستیم که زندگی مر او را جوهری است. و چو چیزی یافتیم (که آن به ذات خویش) زنده است و جوهری دیگر زنده بدو (همی) شود، دانستیم که او به ذات خویش جوهر است (نه عرضی است) از اعراض، و چو مر این زنده را که زندگی او عرضی است میرنده یافتیم، دانستیم که آنچه (زندگی او جوهری است) میرنده نیست. (پس ظاهر شد که نفس ما به ذات خویش زنده است و میرنده نیست) البته. و چو درست کردیم پیش از این که مر جسم را حرکت قسری است و (مر او را حرکت نیست جز حرکت قسری) و حرکت قسری اندر چیز بی حرکت از متحرکی به ارادت پدید آید و جسد ما متحرک است، پیدا آمد که حرکت اجساد ما قسری است از نفس که حرکت او ارادی است. و چو هر زنده ای متحرک است و نفس زنده است، لازم آید که حرکت مطلق مر نفس راست که زندگی او جوهری است.

Ва чу мардуми сӯратҳои нутқӣу китобатӣу сонеъиро бар ҳиўлиҳои он падед орандаасту мари сӯратҳои маҳсусотро ба қӯти мтхлиаҳ аз ҳиўлиҳои он броҳнҷндаҳасту андари қӯти ҳофизаи мари онро нигоҳ дорандаасту мари сӯратҳои маълӯмотро андари нафаси хеши ҷой диҳандааст бе онкии сӯрати маълумии андар ӯ бо сӯрати маълумӣ дигар биомезад , падед омад ки нафаси мардуми макони сӯратҳои муҷаррадаст . Ва далел бар дурустии ин қавл ки гуфтем : нафаси макони сӯратҳои муҷаррадаст , онаст ки мардум касеро ки нахуст бинадаш бозншносдш , аз баҳри онкии сӯрати он касро қӯти мтхилаҳ ӯ аз ҳиўлӣ ӯ ба муҷаррад берун накардаасту андари қӯти ҳофизаи хеш нигоҳ надоштааст ,у мар касеро ки дида бошад , чу дигар бор бинад бшносдш , аз баҳри онкии мари сӯрат ӯро ба муҷаррад нигоҳ дошта буд андари нафаси хеш ва чу дигар бора бинадашу мари ин сӯрати бозпасинро бо он сӯрати пешин баробар ёбад , гуяд : ин ҳамонаст ,у мари онро ( шинохтан ) гуяд . Ва чу дуруст кардем ки зиндагии ҷасад ба нафасаст ( ва ) зиндагии нафас зотӣасту ончии зиндагӣ ӯ зотӣ бошад намирад ва ончӣ намирад фано напазирад , дуруст шуд ки нафаси пас аз фанои ҷасади боқӣ ва зиндааст . Ва чу нафаси мардум оростааст мар пазируфтани сӯратҳои маълӯмотро ба миёнҷии ҳавос ки ёфтааст , падед омад ки нафас ҳиўлӣаст мари сӯратҳои ҳар илмиро , чунонкии ҷисм ҳиўлӣаст мари сӯратҳои сноъиро . Ва чу андари ин олами аҷсоми мари сӯратҳои мухталифро пазируфтааст - чунонкӣ бар баъзе аз ҷисми сӯрат оташаст ва бар баъзе сӯрат ҳавост ва бар баъзе сӯрат обаст ва бар баъзе сӯрат хокаст ва бар баъзе сӯрат афлокаст - ва ин ҳама ба ҷумлагӣ ҷисмаст вази ин аҷсоми пас аз ин сӯратҳо сӯратҳои маволедаст ( ки ҳаме падед оянд аз наботу ҳайвон )у маодин ,у сӯрати андари ҷисми ҷуз ба ҳаракат падед наёяд ва мо дуруст кардем пеш аз ин ( ки мари ҷисмро ба зоти хеш ) ҳаракат нест , падед омад ки сӯраткунанда ин ҷисми худованд ҳаракатаст . Ва чу дуруст кардем ( ки ҳаракати зотӣ ) мари нафаси росту ?ит ародӣаст , падед омад ки сӯраткунанда ҷисм нафасаст . Пас зоҳир шуд ( ки нафаси худованд ) санъатаст . Ва чу мари ҷисмро ҳаракат несту нафаси маъдан ҳаракатаст , дуруст шуд низ ки ( нафас ҷисм нест . Пас ) зоҳир кардем ки андари мо гавҳарӣаст ки ба зоти хеш зиндааст ва миранда несту мар ӯро ҳаракат зотӣаст ва ( макон ) сӯратҳои муҷаррадасту худованд санъатасту дониш пазираст ва пас аз фанои ҷасад боқӣасту ҷисм ( нест , )у номи ин ҷавҳар ба наздики мо нафасаст . Ва шарти мо ба аввали ин қавли он буд ки мари ин ҷавҳарро бад-ӣни сифоти исбот ( кунем , ) ва ба ҷои хеш аз ин китоби андари чигунагӣ ва чарое омадан ӯ андари ин оламу пайвастан ӯ ба ҷавҳари ҷисм , сухан ( машрӯҳ ) бигӯему баёни қӯтҳои ӯ букунем . БтўФиқи аллоҳи таъолӣ .

و چو مردم صورت های نطقی و کتابتی و صانعی را بر هیولی های آن پدید آرنده است و مر صورت های محسوسات را به قوت متخلیه از هیولی های آن برآهنجنده است و اندر قوت حافظه مر آن را نگاه دارنده است و مر صورت های معلومات را اندر نفس خویش جای دهنده است بی آنکه صورت معلومی اندر او با صورت معلومی دیگر بیامیزد، پدید آمد که نفس مردم مکان صورت های مجرد است. و دلیل بر درستی این قول که گفتیم: نفس مکان صورت های مجرد است، آن است که مردم کسی را که نخست بیندش بازنشناسدش، از بهر آنکه صورت آن کس را قوت متخیله او از هیولی او به مجرد بیرون نکرده است و اندر قوت حافظه خویش نگاه نداشته است، و مر کسی را که دیده باشد، چو دیگر بار بیند بشناسدش، از بهر آنکه مر صورت او را به مجرد نگاه داشته بود اندر نفس خویش و چو دیگر باره بیندش و مر این صورت بازپسین را با آن صورت پیشین برابر یابد، گوید: این همان است، و مر آن را (شناختن) گوید. و چو درست کردیم که زندگی جسد به نفس است (و) زندگی نفس ذاتی است و آنچه زندگی او ذاتی باشد نمیرد و آنچه نمیرد فنا نپذیرد، درست شد که نفس پس از فنای جسد باقی و زنده است. و چو نفس مردم آراسته است مر پذیرفتن صورت های معلومات را به میانجی حواس که یافته است، پدید آمد که نفس هیولی است مر صورت های هر علمی را، چنانکه جسم هیولی است مر صورت های صناعی را. و چو اندر این عالم اجسام مر صورت های مختلف را پذیرفته است- چنانکه بر بعضی از جسم صورت آتش است و بر بعضی صورت هواست و بر بعضی صورت آب است و بر بعضی صورت خاک است و بر بعضی صورت افلاک است- و این همه به جملگی جسم است وز این اجسام پس از این صورت ها صورت های موالید است (که همی پدید آیند از نبات و حیوان) و معادن، و صورت اندر جسم جز به حرکت پدید نیاید و ما درست کردیم پیش از این (که مر جسم را به ذات خویش) حرکت نیست، پدید آمد که صورت کننده این جسم خداوند حرکت است. و چو درست کردیم (که حرکت ذاتی) مر نفس راست و ایت ارادی است، پدید آمد که صورت کننده جسم نفس است. پس ظاهر شد (که نفس خداوند) صنعت است. و چو مر جسم را حرکت نیست و نفس معدن حرکت است، درست شد نیز که (نفس جسم نیست. پس) ظاهر کردیم که اندر ما گوهری است که به ذات خویش زنده است و میرنده نیست و مر او را حرکت ذاتی است و (مکان) صورت های مجرد است و خداوند صنعت است و دانش پذیر است و پس از فنای جسد باقی است و جسم (نیست،) و نام این جوهر به نزدیک ما نفس است. و شرط ما به اول این قول آن بود که مر این جوهر را بدین صفات اثبات (کنیم،) و به جای خویش از این کتاب اندر چگونگی و چرایی آمدن او اندر این عالم و پیوستن او به جوهر جسم، سخن (مشروح) بگوییم و بیان قوت های او بکنیم. بتوفیق الله تعالی.